پارسی | العربیه | اردو | English | Türkçe | Deutsch
دوشنبه ۲۴ شهریور ۱۳۹۳
پربیننده های خبرگزاری
 
 
 
 
کد خبر: 1773941
بازدید:
نظرات :
تاریخ مخابره : ۱۳۹۱/۱۰/۴ - ۱۰:۲۳
فاقد گروه
گزارش خبری/
داستان زوال حمامهای تاریخی اصفهان/گرمابه هایی که به سردابه مبدل شدند
اصفهان – خبرگزاری مهر : زمانی در شهر تاریخی اصفهان بیش از 270 حمام وجود داشته که اکنون بیشتر از 80 حمام وجود ندارد وکمتر از 10 حمام در حال حاضر کاربری خود را حفظ کرده اند و تنها تعداد انگشت شماری از این آثار پذیرای گردشگران است.

به گزارش خبرنگار مهر، حمام های تاریخی اصفهان نمادی از شکوه تمدن و فرهنگ ایران زمین هستند، به طوری که یک مورخ فرانسوی در سفرنامه خود می نویسد: "در زمانی که اروپائیان در بشکه خود را می شویند و یکی از شاهزادگان فرانسوی افتخار می کند که 5 سال است ،حمام نکرده است، در شهرهای اصفهان وکاشان حمام های بزرگ وباشکوهی همچون کاخ وجود دارد."

پایگاه فرهنگی اجتماعی حمام ها

یکی از سنت ها وآداب و رسوم حمام، سلام کردن بود که همه وقت ورود به رخت کن و یا گرمخانه سلام می کردند،همچنین کمک به شستشوی بزرگتر ها توسط جوانان وآب ریختن بر روی همدیگر و نیز مشت ومال دادن وماساژدادن یا به قول قدیمی ها قولنج گرفتن از دیگر آداب حمام ها بود.

مردم آن دوران بقچه ای می بستند که حوله ولنگ وصابون وگل سر شور و سفیداب، البسه  و... داخلش بود وآن را زیر بغل می گرفتند و به گرمابه می رفتند.

گلریزان برای مریض ها وگرفتاران از دیگر رسوم حمام بود ،گاهی نیز دسته ای از مردم پس از حمام کردن با هم به دیدار بزرگان ویا عیادت از بیماران می رفتند،بسیاری از معامله ها و نوشتن قولنامه ها در حمام صورت می گرفت.

اغلین

حمام تاریخی سلطان امیر احمد کاشان

حمام؛از پادو تا مشت و مالچی

مرحوم علی جواهر کلام در کتاب حمام های تاریخی ایران ،شاغلین در گرمابه را چنین توصیف می کند :"علاوه بر استاد حمامی یک نفر به نام "جامه دار" یک نفر به اسم "مشت و مالچی" و یک نفر هم به عنوان "پادو" در سر بینه حضور داشتند."

وی می نویسد :"تا مشتری وارد می شد، پادو کفش مشتری را زیر سکو می گذاشت و یک لنگ خشک روی سکو پهن می کرد. مشتری که لخت می شد، پادو یک لنگ دیگر به او می داد.

جواهر کلام می افزاید :مشتری آن لنگ دوم را به کمر می بست. لباسهایش را توی آن لنگ اول می پیچید و از سکو پایین می آمد.

وی می نویسد: مردم از دالان تاریکی می گذشتند، و در صحن حمام را می گشودند و توی حمام می رفتند.

در اینجا چند شاه نشین و چند ایوان و چند طاق نما و یک حوض کوچک آب سرد بود و کارگران داخل حمام عبارت بودند از چند دلاک و یک پادو، آبگیر و ...»

بازدید از فضای یک حمام قدیمی

رئیس اتحادیه گرمابه داران اصفهان معماری حمام های قدیمی را به قسمت های، سربینه، گرم خانه، جلو خان، گربه رو، تون، خزینه و گلجام تقسیم کرد.

وی افزود: فضای اول حمام، "بینه یا سربینه"، رختکن و جای آماده شدن برای استحمام یا خروج از حمام بوده، بینه یا سربینه، مهم‌ترین و زیبا‌ترین فضای حمام است.

وی تصریح کرد: این ورودی، فضایی وسیع و پر تزیین با گنبدی بزرگ و حوضی در میان‌ و در اطراف آن، سکوهایی برای استراحت مراجعین بود که برای ورود به آن‌ها، باید از چند پله بالا می‌رفتند و پا‌ها را قبل از ورود در حوض‌های روی سکو‌ها می‌شستند.

حمام علی قلی آقا

وی خاطر نشان کرد: بیشترین تزیینات حمام، همیشه در بینه است. کف بینه و غرفه‌های اطراف آن معمولاً سنگی است.

اسدالهی یاد آور شد: حمام در قدیم فقط محل استحمام نبوده، بلکه مکانی برای گذراندن اوقات فراغت، گفتگو و تبادل نظر، رفع خستگی و گرد آمدن دوستان و حل و فصل مسایل زندگی بوده است.

این گرمابه دار قدیمی ،فضای دوم حمام ها ی قدیم را "گرم خانه" توصیف کرد و افزود: گرم خانه اغلب فضایی ساده‌تر از بینه است که گوشه‌هایی برای نشستن و شستشو دارد و خزینه آب گرم و حوض آب سرد و فضاهایی خصوصی‌تر برای استحمام در مجاورت گرم خانه قرار دارد.

وی افزود:روشنایی گرم خانه از نور گیرهای سقفی تأمین می‌شود، نورگیرهایی با شیشه‌های عدسی مانند وجود دارد تا نور کافی وارد حمام شده و داخل حمام دیده نشود و به آنها "گلجام" می گویند.

وی با اشاره به اینکه، "جلوخان" محوطه‌ای باز از اجزای دستگاه ورودی که پیش از سردر و در جلو آن قرار می‌گیرد،اضافه کرد: خزینه، در حمام، اتاقی کوچک برای شست و شو، در کنار گرم خانه و برروی گلخن، که در آن تا نیمه آب می‌ریزند. بعضی از حمام‌ها علاوه بر خزینه آب گرم، خزینه آب ولرم یا سرد هم دارد.

اسد الهی اظهار داشت :مجاری موجود از لوله های سفالی در کف حمام برای دفع رطوبت و انتقال گرما از تون به همه قسمتها را گربه رو می نامیدند.

وی در خصوص "تون"یا" گلخن "، این قسمت رامجموعه راهرو، اتاقک و ظرفی مسین، که در کف و زیر خزینه تعبیه می‌شود، توصیف کرد و افزود: در زیر تون مشعل گازی یا هیزم افروخته می شود وشخصی به اسم تون تاب در فواصل زمانی منظم به وسیله افروختن هیزم و سایر مواد سوختی در تون؛ آب داخل خزینه را گرم نگه می‌داشته است.

وراث بی علاقه به گرمابه داری ؛عامل نابودی حمام ها

رئیس اتحادیه گرمابه داران اصفهان گفت: زمانی روایت می کنند که بیش از 270 حمام در اصفهان بوده که حالا تنها بقایای 80 حمام باقی مانده که فقط کمتر از 10 حمام باز است و به مردم خدمات می دهد.

محمد اسد الهی یکی از دلایل از بین رفتن حمام ها را در گذشت گرمابه داران قدیمی دانست و افزود: وارثان این حمامها علاقه ای به ادامه شغل پدران ندارند.

وی تصریح کرد: یک حمام حد اقل هزار تا دو هزار متر زیر بنا و زمین دارد که حد اقل در ارزان ترین نقاط شهر 150 میلیون تا چند میلیارد قیمت آن است و منطقی است که جوانان امروزی آن شغل را ادامه ندهند.

وی خاطر نشان ساخت:این سرمایه اگر در بانک ذخیره شود،حد اقل ماهی چند میلیون در آمد دارد ،در حالی که در آمد گرمابه داری با زحمات و مخارج بالا،از چند صد هزار تومان تجاوز نمی کند.

حمام ها نماد معماری متمدن وفرهنگ پاکیزگی اصفهان

یک پژوهشگر میراث فرهنگی اصفهان گفت: حمام‌های تاریخی اصفهان از دو جهت یعنی ارزش های معماری وهمچنین شناخت فرهنگ اجتماعی مردم اصفهان دارای اهمیتی خاص است.

شاهین سپنتا افزود:از لحاظ فرهنگی اجتماعی وجود حمام ها مبین اهمیت پاکیزگی نزد مردمان قدیم اصفهان و نشانه انجام سنت های خاصی در این مکانها می باشد.

وی تصریح کرد:از نظر معماری نیز بنای این آثار بیانگر تمدنی پویا وعظیم نزد مردم این گران شهر تاریخی است.

وی خاطر نشان ساخت: وجود این حمامها که اکثرا بر روی بنای حمامهای قدیمی تر ساخته شده ،نشان ازآن دارد که مردم این دیار قبل از اسلام نیز به پاکی درون وبرون اعتقادی خاص داشته اند.

حمام شیخ بهایی

سپنتا اظهار داشت :در ایران باستان این عقیده وجود داشت که انسان باید "اشو" باشدو به مردم توصیه می شد خود را به درجه"اشویی" برسانند،که همانا پاکی و بهداشت تن و روان را در بر می گرفته است.

وی براین پایه بعد از ظهور اسلام،ایرانیان، تاکید برغسل و پاکیزگی و وضو ساختن را پذیرا شدند. پس حمامها حفظ شده و توسعه یافتند و در جامعه اسلامی ساختن حمام توسط افراد خیر و علما و پادشاهان توصیه شده و انجام می گرفت.

وی یادآور شد: مردم خیرخواه در کنار ساخت مسجد و مکتب، به حمام سازی نیز به عنوان عملی عام المنفعه و توشه ای برای آخرت می پرداختند.

حمام های نمره و دوش دار،قاتل حمام های قدیمی

این اصفهان پژوه اظهار داشت: در دوره پهلوی و اواخر آن وقتی زندگی شهری و مدرن و مظاهر آن تجلی یافت، این اندیشه شکل گرفت که حمامهای قدیمی غیر بهداشتی است.

وی افزود: در آن زمان معتقد بودند، خزینه های این حمامها منبع بیماریهای مختلف است.

سپنتا تصریح کرد: تجمع رسوبات در کف این خزینه ها و استفاده عموم، در حالی که امکان عوض کردن مرتب آب وجود نداشت،اسباب بیمار شدن مردم را فراهم می کرد .

وی یاد آور شد: حمام کردن در خزینه هایی که انبوهی از رسوبات در کف آن وجود داشت در گذشته گریز ناپذیر بود.

وی اظهار داشت: در آن زمان که ایران تازه دارای اداره بهداشت و بلدیه شده بود، این ادرات به سختی با حمامهای غیر بهداشتی برخورد می کردندو توصیه می شد که بجای خرینه در این حمام ها از دوش استفاده کنند که با این که این توصیه بهداشتی درستی بود اما موجب تغیراتی در ساختار سنتی حمام ها شد و رفته رفته آنها را از ماهیت اصلی خود دور کرد.

یک مورخ معاصر می نویسد : "ایرانیان تا عصر قاجاریه توی خزانه حمام نمی رفتند، همه حمامهای ایران، درهایش بسته بود و یک روزنه به نام آخور می ساختند که به خزانه متصل بود و از آنجا آب برداشته خود را می شستند."

ارفته رفته حمامهای عمومی به "نمره" تبدیل شد ودر آنها دوش تعبیه شد.

سبک معماری قدیم از بین رفت و حمامهای جدید احداثی به صورت غرفه غرفه مجهز به دوش بودند.

برخی از این حمامهای اختصاصی در گوشه ای از حمامهای قدیمی ساخته شدند و قسمتهای دیگر این حمامها روبه ویرانی بودند.

حمام های فراموش شده پاتوق معتادان و خانه حیوانات ولگرد

به گزارش مهر، با بوجود آمدن حمام های نمره و دوش دار، کم کم معماری وفواید اجتماعی حمامهای قدیمی فراموش شد ومردم حس کردند با ساختن حمامی در منزل هم همیشه به راحتی ودر زمان کوتاه استحمام می کنند وهر وقت نیاز به حمام داشته باشند در چند قدمی شان موجود است و هم بهداشت را مورد توجه قرار می دهند.

با وجود حمام های نمره و ساخت حمام در منازل که ابتدا توسط مرفهین انجام شد ،دیگر حمام های تاریخی مشتری نداشت وکسی هم به مرمت ونگهداری این آثار ارزشمند وقعی نمی نهاد.

بناهای تاریخی که ارزش فراوان معماری و فرهنگی اجتماعی داشتند به فراموشی سپرده شده وکم کم ،تخریب می شدند.

برخی از این آثار به زباله دانی و محل زندگی حیوانات وپناهگاه معتادان وافراد بزهکار مبدل شد.

تخریب دو حمام مهم تاریخی در اصفهان

مشهورترین حمام تاریخی اصفهان حمام شیخ بهایی است که امروزه کمتر اثری از ارزش های معماری آن باقی مانده است، حمامی که حکایت روشن بودن و تامین گرمای آن با یک شمع مشهور جهانیان است و سالها نظر محققان تاریخی جهان را به خود مشغول ساخته بود.

حمام علی قلی آقا نیز که از معروفترین حمامهای تاریخی کشور است و به موزه مردم شناسی تبدیل شده است.

آخرین خبر ناگوار، درباره حمامهای قدیمی تخریب حمام کرسی در کوچه هارون ولایت در پشت مسجد جامع اصفهان بود، که چند هفته قبل در جریان عمران شهری تخریب شد .

از مهمترین گرمابه های تاریخی دیگر اصفهان می توان به ،حمام شاه در میدان نقش جهان که به حمام صفوی نیز مشهور بوده و در حال مرمت است اشاره کرد،همچنین حمام رهنان وحمام های جارچی در باغ قلندر ،"وزیر" در خیابان عبد الرزاق، "شاه علی" در محله جماله و حمام شازده در خیابان حکیم که ا ز نظر توریستی ارزشمند است ،از دیگر موارد این آثار در شهر اصفهان است.

ازحمام های " درب امام" و "دهنو"(صفویه وقاجار) نیز می توان، به عنوان دیگر گرمابه های تاریخی اصفهان نام برد.

بسیاری از این حمامها دارای شالوده ای قدیمی هستند ،که اکثر این حمام های تاریخی در دوره صفویه وقاجار مرمت شده اند ،با تراشیدن دیوارها و کشف نقاشی ها و گچ کاری ها ی قدیمی تر متوجه می شویم که قدمت برخی از این حمامها به چند قرن پیش می رسد .

ارزش فرهنگی تاریخی حمام ها درک نشده است

یک محقق میراث فرهنگی اصفهان معتقد است که، نتوانستیم ارزش تاریخی ومعماری برخی حمام ها را با تغییر کاربری حفظ کنیم.

سپنتا اظهار داشت: تنها چند سال است که مسئولین به فکر تغییر کاربری این ابنیه افتاده اند،مثلا حمام جارچی به چایخانه ویا حمام علی قلی آقا به موزه مردم شناسی تبدیل شده است.

وی افزود: حمام های تاریخی در همه دنیا به عنوان حمام بازسازی می شود وکمتر شاهد تغییر کاربری هستیم.

وی تصریح کرد :توریست ها باید حس وحال حمام ها را به همان سبک قدیم درک کنند.

سپنتا با بیان اینکه، متخصصین اعصاب و روان معتقدند،حمام ها برای استراحت و تمرکز روانی، مکانهای مناسبی هستند،گفت :پیشنهاد می شود حمام ها پس از مرمت به چایخانه تبدیل نشوند، بلکه حمام باقی بمانند تا حس حمام های قدیم را به مردم وتوریست ها ارائه کنند .

وی یادآور شد :در غیر این صورت ،این آثار باید موزه مردم شناسی تبدیل شوند تا بازدید کنندگان را با فرهنگ حمام و آداب و رسوم قدیم آن آشنا کنند.

وی یادآور شد: ماساژ درمانی که تکامل یافته همان «مشت و مال» خودمان است یکی از کارهای مفیدی است که با همت سازمان میراث وکمک نهادهای پزشکی می تواند در حمام های تاریخی اصفهان ایجاد شده تا علاوه بر درآمد زایی،سبب توجه عمومی به این ابنیه مهم شود.

 ...........................

گزارش: مهدی رفائی

کلید واژه های مطلب:
---
|
--
|
-
|
نظرات
ارسال نظر
نام و نام خانوادگی :پست الکترونیک :
نظر شما :    
خبرگزاری مهر نظراتی را که حاوی توهین است منتشر نمی‌کند.
لطفآ از نوشتن نظرات خود به صورت حروف لاتین خودداری نمائید.
نظرات ارسالی شما پس از مطالعه دقیق، به قسمتهای مختلف تحریریه ارجاع داده خواهد شد.
لطفا حاصل عبارت زیر را در باکس روبرو وارد کنید:
= 12 + 11
1773941
خبر فوری :