نگاهي به زندگي و انديشه شيخ مفيد

خبرگزاري "مهر" - گروه دين و انديشه : امروز دوشنبه نهم آذر سال1383 هجري شمسي ، مصادف با شانزدهم شوال المكرم سال 1425هجري قمري روز بزرگداشت شيخ مفيد است . به همين مناسبت نگاهي كوتاه و گذرا به زندگي و انديشه اين انديشمند بلند مرتبه مي اندازيم .

 ابو عبدالله  محمد بن نعمان مشهور به شيخ مفيد از بزرگان شيعه و از نوادر علم كلام و فقه است. وي به سال 336 يا 338 ه ق پا به هستي نهاد. محل تولد او در ناحيه جيل در ده فرسنگي بغداد بود. بعدها همراه پدرش كه مقلب به العلم بود به بغداد آمد و نزد استادهاي عصر خويش تحصيل نمود از معروفترين استادان وي مي توان به ابوالقاسم جعفر بن مجمد بن قولوي قمي و شيخ صدوق اشاره كرد در زمان وي آل بويه بر بغداد حاكم شدند كه حامي تشيع بودند بنابراين زمينه بيان عقايد و نشر انديشه هاي شيعي پديد آمد شيخ مفيد از اين محيط آزاد در عصر خويش سود جست و در مسجد براثا در بغداد به تدريس و وعظ و جدل با معارضين پرداخت و توانست تشيع و فرقه هاي آن را با هم متحد كند وي فِرَق مختلف اسلامي را تشويق نمود كه اختلافات جزئي را كنار نهاده و در اصول متحد شوند. آثار شيخ مفيد متجاوز از دويست تأليف مي باشد.شيخ مفيد در شب جمعه 3 رمضان سال 413 ه.ق در گذشت هشتاد هزار نفر جنازه او را تشيع كرد و وي را در مقابر قريش نزديك ضريح حضرت جواد (ع) به خاك سپردند.

معلم امت :

تاريخ شيعه سرشار از افتخارات بسيار و تحولات چشمگير است. تحولاتي كه به دست عالمان متعهد و فرزانگان انديشمند پديد آمده است.در اين ميان به سده چهارم هجري بر مي خوريم كه «فتح الفتوح» تاريخ شيعي است؛ روزگاري كه مردي بزرگ و انديشمندي سترگ « دائره المعارفي جامع» از معارف اسلامي تدوين كرد و قريب 50 سال پرچمدار عرصه هاي علمي، فكري و فرهنگي مسلمين گرديد و سرانجام بدانجا رسيد كه دوست و دشمن زبان به تمجيد او گشودند و قلم به تعريف او برگرفتند و او را «مفيد» لقب دادند. بينش افروزي و دانش آفريني وي به همراه آگاهي از اوضاع دشمنان و اطلاع از جهان اطراف دست به دست هم داد و او را سلسله جنبان نهضت فكري و رُنسانس علمي در قرن چهارم كرد و بدانجا رسيد كه « صحيفه هاي سبز مهدوي» عجل الله تعالي فرجه الشريف به افتخار او صادر شد و حضرت ولي عصر (ع) وي را برادري گرامي و استوار خواند.

تولد:

 اين مشعل تابناك و فروزنده در يازدهم ذيقعده 336 قمري در عُكبراي بغداد پاي هستي بر جهان گذارد و «محمد» نام وي گرديد. از آنجا كه پدر او شخصي پارسا و مذهبي بود و به تعليم و تربيت اشتغال داشت؛ «ابن المعلم» لقب وي شد و پس از چندي «عُكبري» و «بغدادي» دو لقب او گرديد. محمد دوران كودكي خود را با « بزرگي» مي گذراند. فراست و تيزهوشي او خبر از گذشته اي پاك؛ از خاندان خويش و آينده اي روشن؛ در بغداد و جهان اسلام مي داد. عشق و شورفراوان به تحصيل موجب شد كه همراه پدر به بغداد رفته و فراگيري علم و دانش را آغاز كند. او از نشاط وافر و فرح بخش بسياري در مطالعه برخوردار بود. عطر اخلاص در وجود محمد كار را بدانجا رسانيد كه در پنج سالگي براي او از ابن ابي الياس اجازه روايت گرفته اند و در حالي كه هفت سال و چند ماه داشت از ابن سماك نقل روايت كرده است. وي فرزانه اي تلاشگر گرديد به طوري كه پيش از دوازده سالگي از برخي محدثان روايت اخذ كرده و از استاد خويش، شيخ صدوق قبل از بيست سالگي حديث شنيده است.

تحصيلات و استادان:

«ابن المعلم» سرو وجود خود را از چشمه دانش بغداد طراوت و شادابي بخشيد و از محضر بيش از هفتاد نفر از بزرگان بهره علمي برد. از محضر مظفر بن محمد، ابوياسر و ابن جنيد اسكافي «كلام و عقايد» آموخت و از درس حسين بن علي بصري و علي بن عيسي رماني بهره جست. « فقه» را نزد جعفربن محمد بن قولويه فرا گرفت و از محضر اديب و مورخ چيره دست محمد بن عمران مرزباني «علم روايت» آموخت. ابن حمزه طبري، اين داود قمي، صفوان و شيخ صدوق ديگر اساتيد « محمد» بودند كه شهد شيرين دانش را در كام جان او ريختند. در ميان استادان وي عالماني از شهرهاي مختلف مانند قم، كوفه، بصره، ساري، طبرستان، حلب، قزوين، بلخ، مراغه، همدان و شهر زور ديده مي شوند.

جهان اسلام در عصر « مفيد»:

از رحلت رسول الله (ص) حدود 300 سال مي گذشت. در اين مدت امامان و شيعيان تحت فشار بني اميه و در خفقان خشن بني عباس بسر مي بردند. شكنجه هاي روحي و جسمي و اذيت و آزار خلفا و حكمرانان همچنان ادامه داشت تا اينكه در اواسط قرن چهارم هجري محدوديت؛ شيعيان به مقدار قابل ملاحظه اي كاهش يافت. خلفاي فاطمي ـ كه شيعه اسماعيلي بودند ـ در مصر دولت نيرومندي تشكيل دادند كه با تشكيل اين دولت ابهت و جلال دربار بغداد كاسته شد و از طرفي سيف الدوله همداني و امراي آن خاندان در شام حكومت مي كردند كه آنها نيز افتخار شيعي بودن را داشتند. در كنار اين دو غوريان، صفاريان و طاهريان و از همه مهمتر دولت آل بويه كه از شيعيان مخلص و فرزانه اهل بيت (ع) بودند در قسمت هايي از ايران و عراق قدرت يافتند. دو سال پيش از ولادت شيخ مفيد، احمد معزالدوله ـ در سال 334 ـ با ورود خود به بغداد و تأسيس شاخه اي از حكومت آل بويه در اين شهر صفحه نويني در تاريخ بغداد گشود. بهار فرصتي فراهم شد و شيعيان در پناه آل بويه از آزادي موجود بهره برده و عقايد خويش را نشر دادند. سال 352 اولين عزاداري علني شيعيان در عاشورا برپا شد و در پي آن جشن عيد غدير روحي تازه در كالبد شيفتگان شيعي دميد. عزالدوله در 356 هجري به امارت رسيد و در 367 با رياست عضدالدوله، بغداد رونقي تازه يافت و شور و نشاط علمي قابل توجهي بدست آورد. محمدبن نعمان، شيخ مفيد در اين عصر مي زيست و با توجه به اوضاع، از مقام و منزلتي بسيار برخوردار بود. بطوري كه عضدالدوله به هنگام بيماري شيخ به ديدار او رفت و از وي عيادت كرد. شفاعت مفيد در حق ديگران پذيرفته مي شد و رهنمودهايش مورد قبول قرار مي گرفت و اين در حالي بود كه بيش از 36 بهار از عمر بركت شيخ مفيد نگذشته بود. در اين ايام مرجع قدرتمند و رهبر انديشمند مسلمانان و شيعيان فرهيخته، شيخ فرزانه، مرحوم مفيد بود.

بر كرسي زعامت شيعه:

با وفات عضدالدوله توفان حوادث برپا شد و گرد و غبار دشمني عليه شيعه بار ديگر پديد آمد. سال 372 هجري برخي ديگر از خاندان بويه به امارت رسيدند و با روي كار آمدن قادر خليفه عباسي ـ در سال 381 هجري ـ خلافت عباسي تجديد حيات يافت و از نفوذ آل بويه كاسته شد. آشوب هاي مذهبي، فتنه انگيزي عياران سخن سرايي قصه خوانان، خطابه هاي واعظان بي سواد و آشوب طلبي سياست پيشه گان؛ آتش فتنه را شعله ورتر مي كرد و آن دوران را به عصري بر التهاب و روزگاري پر از پيكارهاي عقيدتي جلوه گر مي ساخت. اما تدبير عالمانه و دقيق شيخ فرزانه و «مفيد» انديشمند ـ كه رياست جهان شيعه را به عهده داشت ـ راه را بر كج روان و بدسگالان بسته بود و وعده هاي دروغين « مدينه فاضله» توسط افراد منحرف را رسوا و بر ملا مي ساخت. بيرق مبارزه در سده چهارم به دست اين دانشمند بصير بود. وي با استفاده از چشمه پاك و زلال وحي، دانش و معرفت اصيل را به ارمغان آورد؛ نظر معتزله را شنيد و آراء غلات را بدست آورده سخنان زيديه را دانست و به هر يك جوابي منطقي و در خور ارائه داد و تا بدانجا پيش رفت كه هر گروهي از آنان كه در مناظره با شيخ مفيد شركت كردند، ساعتي بعد خموشي خجلت برگزيدند و با سكوت عجز آلود خود، نشان افتخار و سربلندي را به دست شيخ سپردند. رساله هاي استوار، متين و دقيق وي و بيان اعتقادات شيعه با اسلويي صحيح و كم نظير توفيقي افزون بود كه رهبري شيعيان را براي شيخ مفيد پربارتر مي نمود.

در آينه نگاه انديشمندان:

شيخ طوسي، سيد شرف الدين عاملي، علامه بحرالعلوم، قاضي نورالله شوشتري، اين شهر آشوب مازندراني شيخ آقا بزرگ تهراني، حاج ميرزا حسين نوري و بسياري ديگر از سبز سيرتان انديشمند و دانايان شيعه شيخ را مردي فقيه، مؤلفي زبردست و صاحب دويست كتاب، صاحب فكري بلند و عالي و داراي ذهن دقيق و قابل توجه دانسته اند، او را در دوري از خطا و گناه، برخوداري از فقاهت و عدالت و بهره مندي از تيزهوشي و فضائل بسيار، كم نظير شمرده اند. در بين دانشمندان اهل تسنن نيز شخصيتهايي چون ابن نديم، ابن جوزي، ابن حجر عسقلاني و ديگران زبان به تمجيد اين فرزانه سپيد سيرت گشوده اند؛ او را پاسدار علم، فروتن،‌ داراي جايگاهي والا و صاحب نظر در فقه و كلام و روايت دانسته اند و از سويي ديگر رياست اماميه را به او نسبت داده و بر مقام بس رفيع شيخ سر تعظيم فرود آورده اند.

در عرصه تأليف و تدريس :

جاذبه فوق العاده و پشتكار فراوان شيخ مفيد موجب جذب بسياري به حوزه درس وي گرديد؛ اين عالم فهيم و بلند همت با احاطه و تسلطي انديشمندانه پاي به ميدان نبرد علمي فرهنگي گذارد و با استفاده از مباني علم كلام و اصول فقه، راهي هموار و روشن در بحث و استدلال بر روي شيعيان گشود. از يك سو گروه بي شماري از دانشمندان مذاهب مختلف را تربيت نمود و مشعل هاي فروزاني چون سيد مرتضي، سيد رضي، شيخ طوسي، نجاشي و دهها نفر ديگر را تحويل حوزه هاي علمي و ديني داد و از سوي ديگر قلم به دست گرفت و با اين سلاح برق آسا و ژرف، تحولي بهنگام ايجاد كرد. اصول فقه را با سبكي شيوا و دلپذير فراهم آورد، علم كلام را از غناي بيشتري برخوردار كرد و در اصول دين و عقايد موضوعات خاصي چون اثبات امامت امير المومنين علي(ع) را از قرآن به طور بسيار نفيس مزين نمود. قلم روان و دلپذير اين شيخ انديشمند بود كه غيبت امام زمان (ع) را زيبا توضيح داد و تاريخ زندگاني ائمه معصومين (ع) را در كتابهاي گوناگوني – چون ارشاد و جَمَل – به رشته تحرير در آورد. تأثير بخشي و انسان سازي آثارمفيد، محصول معجونهايي معنوي چون اخلاص در نوشتار، اطلاع از اديان و مذاهب مختلف، محوريت عقايد، توجه و تأكيد بر رهبري و فلسفه سياسي در اسلام است. جامعيت اين فرزانه سخت كوش به همراه عقل گرايي و استدلالات منطقي و شناخت مقتضيات زمان، جامه جاودانگي بر آثار وي پوشانيد. و زينت هاي مختصر گويي، روان نويسي، آزاد نوشته هاي مرحوم مفيد بخشيد.

گلبرگ هاي هدايت:

الف) علم، كلام و عقايد : علمي كه مباني عقيدتي همراه همراه با استدلال عقلي در آن مطرح مي شود و با همين روش به شبهات و پرسشهاي افراد جواب داده مي شود؛ « علم كلام» نام دارد «اوائل المقالات»، «شرح عقايد صدوق»، «اجوبه المسائل السرويه» و «نكت الاعتقاديه»، كتابهاي شيخ عظيم الشأن، مرحوم مفيد در اين بستر فكري فرهنگي است.

ب) علم فقه : «فقه» دانشي است مقدس كه از دير باز بيان وظائف شرعي و بايدها و نبايدهاي علمي و تكليفي مسلمانها را به عهده داشته است و فقيهان شيعي بسان غواصان معنويت ازاعماق اقيانوس معارف اهل بيت (ع) دُرّ واژه ها و گوهرهاي گران سنگي را براي بيان اين وظايف بدست مي آورده اند. «المقنعه» شيخ صاحب عناوين بسياري در فقه است كه احكام و وظائف شرعي در ابواب مختلف آن توضيح داده شده است.« الاعلام»، « المسائل الصاغانيه»، « جوابات اهل الموصل في العدد الرويه» و « جواب اهل الرقه في الاهله و العدد» از ديگر آثار اين فرزانه فرهمند در زمينه فقه است.

ج) اخلاق اسلامي : «امالي» شيخ، پيرامون اخلاق اسلامي و فضائل انسان است. صحيفه هاي زرّين كه در آنها دعوت به تقوا، صحبت از يقين، بيان اخلاص و محاسبه نفس شده است و محبت الهي و مبارزه با هوا و هوسها مطرح مي شود.

د) حديث : پس از علوم قرآني، ارزش علم حديث مطرح است. اين علم ارزشمند از احاديث و سخنان معصومين (ع) كه جرعه هايي از سرچشمه سنت و اشعه هايي از آفتاب وحي است بحث مي كند. اهميت ولايت، لزوم پيروي از امام (ع) و فضائل اميرالمومنين علي (ع) از جمله مباحثي است كه در امالي شيخ مفيد، پيش روي انديشمندان قرار مي گيرد.

هـ ) امامت و فلسفه سياسي در اسلام : شيخ مفيد «عدالت» و «عصمت» را شرط قطعي براي امامت و رهبري شمرده است. وي با طرح حديث ثقلين و آيات قرآن به اين بحث مهم و بسيار عميق پرداخت. سپس در «الافصاح في الامامه»، «ارشاد»، «جمل»، «امالي»، «الفصول المختاره»، «تفصيل امير المومنين علي ساير الصحابه» بحث را گسترش داده و ابواب مختلف آن را گوشزد مي كند. قريب بيست اثر ژرف از آثار شيخ مفيد پيرامون «امامت و رهبري» است.

و)غيبت امام دوازدهم : در كار گلاب و گل حكم ازلي اين بود كان شاهد بازاري وين پرده نشين باشدشيخ مفيد از سر ارادت و عشق از مولاي خود حضرت مهدي (عج) نام برده و پيرامون شخصيت آسماني آن امام آثاري پديد آورده است. بخشي از «ارشاد» كتاب «الفصول العشره في الغيبه»، و «الجوابات في الخروج المهدي(عج)» به همراه پنج اثر ديگر از اين علامه و شيفته اهل بيت (ع) درباره حضرت بقيه الله(عج) است.

جبهه هاي مختلف مناظره:

نشو و نماي عقايد گوناگون و نحله هاي مختلف عقيدتي، زمان شيخ مفيد را معركه آراء و هنگامه مناظره كرده بود. بيان پر جوش، تسلط چشم گير و بصيرت بسيار وي موجب برتري هميشه در نبردهاي علمي فرهنگي وي شده بود. « تصحيح الاعتقاده» و «الفصول المختاره» مجموعه اي از برخي مناظرات شيخ با بيش از بيست تن از علما و صاحب نظران عقايد مختلف كه از آنها مي توان به مناظره با اشاعره، معتزله، اصحاب حديث، متصوفه و مرجعه اشاره كرد.در اين عرصه «انديشه هاي سبز و جاويد» شيخ در زمينه هاي ناب و اصيل خود نشان داد و بينش سراسر معرفت آموز او ظاهر گرديد. ولايت فقيه از ديدگاه شيخ مفيد، آراء فقهي، انديشه هاي سياسي و نظرات كلامي وي طلوعي مبارك در پهنه دانش و بينش ايجاد كرد و همگان را بسوي فضايي معطر و جديد رهنمون ساخت. هرچند توفان حوادث، گرد گرفتاري بر وجود اين دانشمند فرزانه فرو نشاند و تبعيد ها و ناراحتيهاي زيادي براي وي فراهم آورد اما بد خواهي زشت سيرتان و سخن چيني پليدان نزد حكام نتوانست عزم و اراده محكم شيخ را متزلزل كند و هر روز، روزي روشن تر و نوراني تر براي وي پديد مي آمد.

غروب نابهنگام:

نخستين روزهاي رمضان 413 هجري آغاز شده بود كه غبار غم سراسر دلهاي پاك را فرا گرفت. شهر بغداد جامه سياه به تن كرد ورودهاي مصيبت و اندوه از گوشه و كنار سيل ماتم و عزا به سوي ميدان شهر روانه ساخت. هشتاد هزار سوگوار اشك يتيمي ريخته و عاشورايي ديگر در ماه صيام به پا كردند. پيكر شيخ مفيد بر دستان انبوه خلايق تشييع شد و همگان به امامت سيد مرتضي بر او نماز گزاردند. ساعاتي بعد بدن آن فرزانه آسماني در كاظمين دفن شد. دلهاي پر از كينه و تهي از احساس، كياست و حكمت اين را پايان كار آن بزرگ مرد شمرده و ساده انديشان جشن گرفتند اما شخصيت سترگ او پنهان كردني و فراموش شدني نبود...... و امروز پس از قرنهاي متمادي «مفيد» هنوز «مفيد» است در معركه آراء ، كلام وي خورشيد مناظرات و آفتاب گفت وگوهاست و فردا و فرداها از آن او و راهيان او خواهد بود.


 منبع : سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي ( با تلخيص ) .

کد خبر 134767

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
  • 7 + 1 =