به گزارش گروه دين و انديشه "مهر"، يكي از متعلقات كعبه، كه همواره مورد عنايت خاص مردم و حكومتها بوده، پوشش يا همان «كسوه كعبه» است. پرده كعبه، در طول تاريخ شاهد تحولات بسياري بوده و گاه دستمايه اي براي بهره برداري هاي سياسي و برخوردهاي حاكمان و واليان نيز شده است.
نخستين پرسش درباره پوشش كعبه، اين است كه چه كسي براي اولين بار به آن اقدام كرد و اولين پوشش، مربوط به چه زماني است؟
بيشتر مورخان، نخستين پوشش كعبه به ابراهيم و اسماعيل( عليهماالسلام) نسبت داده شده و در حديثي امام صادق ( ع) در مورد پرده كعبه فرموده است: « اسماعيل همسر عاقلي داشت. او پس از بناي كعبه، به اسماعيل پيشنهاد كرد كه پرده اي روي ديوارهاي كعبه كشيده شود، اسماعيل اين پيشنهاد را قبول و بدنبال آن پشم بسياري فراهم آورد و ميان قوم خود تقسيم كرد تا آنرا بريسند و آنها به سرعت چنين كردند. سرانجام پوششي فراهم شد كه آنرا قطعه قطعه بر كعبه آويختند و سه طرف اين خانه مقدس پوشانيده شد و طرف چهارم را اسماعيل با برگ و الياف گياهي پوشانيد، چون موسم حج رسيد و زائران از نزديك آنرا ديدند، خوششان آمد و هدايايي در اختيار اسماعيل قرار دادند كه با كمك آنها، طرف چهارم كعبه نيز پوشانيده شد.»
در روايت ديگري نيز از امام صادق(ع) نقل شده كه فرمود:«حضرت آدم كعبه را به وسيله مو پوشانيد و حضرت ابراهيم با الياف گياهي و حضرت سليمان با قباطي.»
البته روايت دوم كه در آن پوشش كعبه به سه پيامبر نسبت داده شده كه با سه چيز متفاوت كعبه را پوشاندند، منافاتي با روايت اول ندارد كه بگوييم: « نخستين كسي كه كعبه را با پارچه پوشانيد، اسماعيل و همسر او بودند.»
قريش نيز بخصوص در اواخر عصر جاهليت همواره بر كعبه پرده مي پوشانيدند كه رنگ آن يا سبز و يا زرد بود و جنس آن خز يا موي بافته شده، پوست و يا پارچه با نقشه راه راه از يمن و يا پارچه هاي عراقي بود. حتي گفته شده كه پرده هايي از عهد جاهليت تا زمان معاويه بر كعبه باقي مانده بود كه مردم پيشنهاد كردند اين پرده ها برداشته شود.
در عصر اسلام، اولين كسي كه به كعبه پرده كرد، پيامبر بزرگوار اسلام بود كه در جريان فتح مكه اين كار را انجام داد، جنس پوشش از پارچه يماني بود و پيامبر آنرا از بيت المال تهيه كرد.
در عهد ابوبكر، از جنس پرده كعبه اطلاعي در دست نيست و در هيچيك از منابع موجود سخني از آن به ميان نيامده ولي در عهد عمر پرده كعبه از جنس « قباطي» بود كه نوعي پارچه مصري است. عمر به عامل خود در مصر نامه اي نوشت و از او خواست كه پرده كعبه در آنجا بافته شود و از آن زمان به بعد پرده را مصر تأمين مي كرد.
عثمان نيز همين كار را مي كرد و پرده از « قباطي» تهيه مي شد و گاهي هم از بردهاي يماني بود .
در زمان يزيد بن معاويه كعبه را با ديباج خسرواني پوشاندند و همچنين در عصر ابن زبير و عبد الملك بن مروان نيز كعبه با ديباج پوشانيده شد و هر كدام از اين سه نفر را به عنوان اولين كسي كه پرده ديباج بر كعبه كرد، نام برده اند، به گفته برخي مورخان در زمان يزيد و ابن زبير، پرده كعبه گاهي از خراسان مي آمد و گاهي نيز از مصر و خراسان پرده اي ارسال و هر كدام زيباتر بود آنرا مي پوشاندند. در زمان عبدالملك پوشش كعبه را نخست در مسجد پيامبر مي گستردند، سپس جمع كرده و به مكه مي آوردند.
طبق گزارش تاريخ از عصر عباسيان، نخستين پوشش كعبه، به زمان مأمون مربوط مي شود در زمان او كعبه را هر سال سه بار مي پوشانيدند، يك بار در روز ترويه با ديباج سرخ، بار دوم در اول رجب با قباطي و مرتبه سوم در بيست و هفتم رمضان با ديباج سفيد.
در عهد متوكل عباسي نيز به همان سنت رفتار مي شد و گاهي هر دو ماه يكبار كعبه پوشانيده مي شد.
در عهد عباسيان گاهي پرده كعبه در بغداد بافته مي شد و همين امر باعث رونق پارچه بافي در عراق شده بود و نقش مهمي در مرغوبيت و شهرت منسوجات عراقي داشت. گاهي هم از قريه تنيس مصر تهيه مي شد كه از جمله آنها در سال 162 در عهد خلافت مهدي عباسي بود.
تا سال 661 كه پوشش كعبه به انحصار حاكمان مصر در آمد، پوشش همواره از طرف خلفاي عباسي تهيه مي شد و پرده را گاهي از مصر و گاهي از يمن و گاهي از خراسان تهيه مي كردند.
ابن عبدربه (متوفاي سال 328 هـ .) ازپوشش كعبه در زمان خود چنين گزارش مي دهد:
«همه بيت را مي پوشانند مگر ركن حجرالاسود را كه به اندازه يك و نيم برابر قامت انسان باز گذاشته مي شود و چون موسم حج رسيد كعبه را با «قباطي» كه ديباج سفيد خراساني است، مي پوشانند و مادام كه حجاج در حال احرام هستند همان كسوه سفيد بر كعبه باقي مي ماند و چون از احرام بيرون آمدند، يعني روز عيد قربان، به آن پرده اي از ديباج سرخ خراساني مي پوشانند كه در آن خانه هايي است و در آنها حمد و تسبيح و تكبير و تعظيم خدا نوشته شده است و كعبه تا سال بعد به همين صورت مي ماند كه دوباره بگونه اي كه گفته شد پوشانيده شود. چون پرده ها بر روي كعبه زياد شود بطوري كه سنگيني آنها بر كعبه خطر داشته باشد، قسمتهايي از آن برداشته مي شود و آنها را خادمان بيت بر مي دارند.»
در سال 532 به خاطر ضعف عباسي ها و اختلافاتي كه بوجود آمده بود، پوشش كعبه از طرف خليفه نرسيد و در اين سال مردي به نام «رامشت» كه يك تاجر ايراني بود، پوششي از پارچه هاي نفيس به قيمت هيجده هزار دينار مصري تهيه كرد و بر كعبه پوشانيد.
الناصر الدين الله كه در سال 575 هـجري قمري به خلافت رسيد پوشش سبز رنگي از ديباج به كعبه پوشانيد و از عهد مأمون تا اين زمان پرده به رنگ سفيد بود و سپس همو (ناصر) در سال 621 پرده اي به رنگ سياه بر كعبه پوشانيد و از اين زمان به بعد رنگش هميشه سياه بود.
در سال 644 در اثر طوفان شديدي كه در مكه به وجود آمد، پرده كعبه پاره شد و نايب حاكم يمن از شيخ حرم به نام منصور بن منعه بغدادي خواست كه پرده را او تهيه كند. او گفت: پرده را فقط از مال خليفه مي توان تهيه كرد و مبلغ سيصد هزار دينار قرض كرد و پرده اي از پنبه تهيه و به آن رنگ سياه زد و به كعبه پوشانيد.
بر اساس گزارش پايگاه بنياد انديشه اسلامي، از زمان الناصر الدين الله از سال 621 به بعد، پرده كعبه همواره مشكي بوده است. ابن ابوصيف مفتي مكه، در عصر خود از يكي از شيوخ نقل مي كند: علت اين كه پوشش كعبه رنگ سياه دارد اين است كه او زائراني را كه در طول تاريخ طوافش مي كردند، از دست داده و عزادار آنهاست.
بعد از انقراض عباسيان، چندين سال پرده از يمن آمد و در سال 659 ملك مظفر از يمن فرستاد و اولين كس از ملوك مصر كه پوشش كعبه را تقديم كرد، ملك ظاهر بند قداري بود كه در سال 661 فرستاد و در سال 743 ملك صالح اسماعيل بن محمد قلاوون پادشاه وقت در مصر قريه اي را در نواحي قاهره، در منطقه « قليوبيه» براي پوشش كعبه و حجره نبوي وقف كرد.
از كساني كه درباره پرده كعبه در زمان خود اطلاعاتي به دست داده اند ابن بطوطه است كه خود در سال 725 عازم مكه شد و ماه هاي حج را در آنجا بود. وي ضمن ارائه اطلاعات با ارزشي از منازل ميان مدينه و مكه و مواقف مختلف و وضع معيشت مردم مكه و حاجيان در آن زمان، درباره پرده مي گويد:
«در روز بيست و هفتم ذيقعده پرده كعبه را به اندازه يك و نيم برابر قامت انسان از چهار طرف بالا مي برند تا دست ها به آن نرسد و اين عمل را احرام بستن كعبه مي نامند.»
پوشش كعبه با پرده اي از ايران
به گزارش "مهر"، تا اين زمان عادت اين بود كه پوشش كعبه از طرف پادشاهان مصر تهيه مي شد و كسي حق نداشت پرده اي براي كعبه بفرستد تا اينكه در سال 848 شاهرخ ميرزا فرزند امير تيمور گوركان، پس از تلاش بسيار موفق شد كه پرده را از ايران بفرستد.
داستان از اين قرار بود كه چون شاهرخ ميرزا در سال 807 در خراسان به سلطنت رسيد، يكي از آرزوهاي او اين بود كه پرده كعبه را او تهيه كند ولي تهيه و ارسال پوشش كعبه در انحصار پادشاهان مصر بود. شاهرخ طي نامه اي به «الملك الاشرف» تقاضاهايي از او كرد كه مهمترين آنها اين بود كه اجازه دهد پوشش كعبه را او تهيه كند. سلطان مصر نپذيرفت و نامه هاي متعددي ميان آنها رد و بدل شد و سرانجام در سال 843 «الملك الاشرف» درگذشت و پسر او بنام «الملك الظاهر» در جاي او نشست و او موافقت خود را با درخواست شاهرخ ميرزا اعلام كرد و شاهرخ با خوشحالي تمام پرده اي را كه در شهر يزد بافته و به هرات انتقال داده شده بود، همراه با صد نفر در سال 848 به مصر فرستاد و پادشاه مصر ضمن استقبال شايسته از ايرانيان، آنها را در همان سال همراه با حاجيان مصر به مكه اعزام كرد و در آن سال پرده ايراني بر قامت كعبه برافراشته شد.
از زماني كه عثماني ها بر حجاز و مصر مسلط شدند، تهيه پوشش كعبه در انحصار آنان بود آنها پرده كعبه را از مصر از محل اوقافي كه براي اين منظور بود، آماده و ارسال مي كردند. در عهد سليمان شاه بن سليمان خان اوقاف كعبه در مصر، مخارج پرده را تأمين نكرد و لذا سليمان شاه 10 قريه ديگر در مصر خريداري كرد و بر اوقاف كعبه افزود.
براي اين 10 قريه وقفنامه مفصلي تهيه شد و طي آن منافع حاصل از اين ده قريه به تهيه پرده كعبه اختصاص يافت.
به همين جهت بود كه در مصر كارگاهي براي بافت پرده كعبه تأسيس شد. اين كارگاه نزديك قصر سلطان بود و به «قصر الكسوه» شهرت يافت. رئيس دار الكسوه را «ناظر الكسوه» مي ناميدند. هم اكنون نيز در قاهره محله اي به نام قصر الكسوه وجود دارد.
رشدي صالح در تعليقاتي كه به كتاب اخبار مكه ازرقي دارد، مي نويسد:
تا سال 1333 عادت بر اين بود كه تنها نام سلطان عثماني بر كسوه نوشته مي شد ولي در اين سال نام سلطان كامل حسين نيز، كه بر مصر سلطنت داشت، در كنار نام عثماني نوشته شد.
تا سال 1341 پرده همچنان از مصر مي آمد كه در اين سال اختلافاتي ميان مصر و حجاز به وجود آمد و پرده به مصر برگردانيده شد و در سال 1342 روابط دو كشور خوب شد و باز پرده از مصر آمد و در سال 1343 عبدالعزيز آل سعود پرده اي از منطقه «احسا» تهيه كرد. در سال 1344 مجدداً پرده از مصر آمد.
آغاز بافت پرده كعبه در مكه
در سال 1345 روابط ميان مصر و حجاز تيره شد و پرده از مصر نيامد و عبدالعزيز پرده را تهيه كرد و در سال 1346 وي مؤسسه اي را جهت بافت پرده در محله اجياد مكه تأسيس و از هند بافندگاني آورد تا اين كه كساني از خود مكه اين صنعت را ياد گرفتند.
و بدينگونه اولين پوششي كه در خود مكه بافته شد، در سال 1346 بود. اين پوشش از حرير طبيعي بود و رنگ مشكي داشت.
تا سال 1358 پوشش كعبه در همان كارگاهي كه عبدالعزيز ساخته بود تهيه مي شد تا اينكه دولت مصر از عبدالعزيز خواست اجازه دهد كسوه مجدداً از مصر حمل شود و عبدالعزيز اين اجازه را داد و كارگاه مزبور تعطيل و بار ديگر پرده از مصر آمد و اين كار تا سال 1382 ادامه داشت . ولي در اين سال ميانه جمال عبدالناصر رئيس جمهور مصر و ملك سعود پادشاه عربستان بهم خورد و پرده كعبه از مصر تا بندر جده حمل شد ولي در اثر اختلاف ميان مقامات سعودي و فرمانده كشتي مصري، اين كشتي كه حاملپرده و حجاج مصري بود به مصر بازگشت. در آن سال سعودي ها در تلاش براي تهيه پرده كعبه به هند، پاكستان، سوريه و ژاپن سفر كردند ولي موفق نشدند اما وقتي به كارگاه تعطيل شده عبدالعزيز مراجعه كردند قطعه هايي را يافتند و از تنظيم آنها پرده كاملي آمده كردند و در دهم ذيحجه 1382 كعبه را با آن پوشانيدند.
از آن زمان به بعد و تاكنون پرده كعبه در خود مكه تهيه مي شود و محلي كه اكنون براي بافت كسوه در نظر گرفته شده، در مدخل مكه در زميني به مساحت صد هزار متر مربع قرار دارد و مشتمل بر آلات نساجي و بافندگي دستي و هم ماشين آلات جديد مي باشد.
كارخانه اي كه پوشش خانه خدا را تهيه مي كند از بافتهاي دستي و ماشيني همچنين افراد متخصص در اين مورد خاص بهره مي برد؛ بر روي اين پوشش آيات قرآن مجيد با خط زيبا و به شكل جالبي با نخهاي طلا و نقره بافته مي شود بطوريكه ده ها كيلو طلا و نقره در ساخت آن استفاده مي شود.
جنس آن از حرير طبيعي و خالص و به رنگ مشكي است. ارتفاع آن به 14 متر مي رسد و نوار دور اين پوشش كه به عرض 95 سانتيمتر و طول 4500 سانتي متر است از 16 قطعه به شكل مربع از تزئينات اسلامي پوشيده شده است.
بر روي اين نوار آيات قرآني نوشته شده است كه در فواصل معين عبارات " يا حي يا قيوم" ، " يا رحمن يا رحيم" و " الحمدالله رب العاليمن" با رنگ طلايي كه اطراف خانه خدا را در بر مي گيرد، نوشته شده است.
پوشش" در" كعبه نيز از حريري است به ارتفاع 5/ 6 متر و عرض 5/3 متر و بر روي آن آيات قرآني و تزئينات اسلامي با طلا نقره پوشيده شده است.
پرده خانه خدا از 5 قطعه تشكيل شده است كه هر قسمت يك طرف كعبه را مي پوشاند و قطعه پنجم هم در كعبه را در بر مي گيرد؛ بطوريكه هنگام نصب، وزن آن نزديك به دو تن مي رسد.
اين پرده با همكاري كارخانه هاي داخل و خارج عربستان تهيه مي شود؛ پارچه حرير اين پرده را هر سال يكي از كشورها هديه مي كند و پرده قبلي نيز به رؤسا و سران كشورهاي اسلامي اهدا مي شود.
در كارخانه بافندگي و تهيه اين پرده كه حدود 8 ماه با دست و ماشين طول مي كشد، بيش از 200 بافنده ماهر، افراد شايسته و كارآمد فعاليت مي كنند.
نظر شما