یادداشت مهمان، احسان حجتی: هر چقدر از تاریخ، چیز زیادی نمیدانیم، از خلیج فارس هم خیلی بیشتر نمیدانیم. تاریخی سرشار از ناگفتهها که میتواند در فهم دنیای امروز به ما کمک کند. در روابط میان تمدنهایی که در لبه آغاز تاریخ قرار گرفتهاند، خلیج فارس عنصری کلیدی محسوب میشود. این موضوع را میتوان از کاوشها و پژوهشهای باستانشناسانی پی برد که روی آثار تاریخی و پیشاتاریخی تمام سواحل خلیج فارس مطالعه کردهاند.
در کنار نگارهها و متون بهجامانده از دوران عیلامی و سومری در هزاره چهارم پیش از میلاد، از نامی یاد شده که تبدیل به افسانهها گشته: دیلمون. دیلمون نام سرزمینی است که بیشتر از عیلامیها، سومریها در متون خود از آن یاد کردهاند. سرزمینی خرم و پُرنعمت و بیبدیل که در الواح گِلی حفاریشده در نیپور از سومر باستان از آن صحبت شده است. عدهای معتقدند تعابیری که برای بهشت عدن در عهدین به کار رفته، براساس نوشتههای سومری از دیلمون است.
بریتانیاییها، مرکز دیلمون را در دانشنامه بریتانیکا، جزیره بحرین معرفی کردهاند. مطالعات پژوهشگران، مکانهای دیگری مثل سواحل شرقی شبهه جزیره عربستان، جنوب خوزستان و حتی منطقه دیلم در جنوب بوشهر را مرکز دیلمون میدانند؛ اما بههرحال آنچه مشخص است، محدوده سرزمینی دیلمون است که جایی در سواحل خلیج فارس قرار دارد.
از کاوشهای باستانشناسی بهدستآمده از جزایر خلیج فارس در صدسال اخیر، نشانههای کشتیرانی و تجارت دیده میشود. نارم آراتو همچنان لفظی پُرتکرار است برای نامیدن این محدوده آبی که دورتادور آن را تمدنهای قدیمی تشکیل داده بودند. تنوع آثار سفالی بهجامانده در این محدوده، از داد و ستد میان این تمدنهای دوران تاریخی حکایت دارد. تمدنهایی مثل هاراپان و موهنجو دارو در سند، شهر سوخته در سیستان، ارته در کرمان، سومر و اکد در بینالنهرین و عیلام در خوزستان امروزی، ترکیبی رنگارنگ از تمدنهای قدیمی را در بازه هزاره چهارم تا دوم قبل از میلاد در خود جای داده است. جزئیات بیشتری درباره دریانوردی در این دوران در دست نیست. بیشتر آن را میتوان در میان داستانها و نوشتههای باقیمانده از این تمدنها دریافت.
حتی تا پایان دوران عیلام و روی کار آمدن مادها نیز همچنان تبادلهای دریایی جریان دارد. این تنوع زمانی را از روی آثار باستانی بهجامانده میتوان دریافت؛ آثاری که با توجه به ویژگیهای مختلف در فناوری ساخت و مواد مصرفی، معرف تمدن سازنده و دوران ساختهشدن خاص خود هستند.
درست است که عیلامیها و بعدها مادها بهواسطه احداث بنادر نظامی در طول سواحل پیرامونی خلیج فارس و دریای مکران، نظم و امنیت دریانوردی را تأمین میکردند؛ اما بعد از این دوران و با روی کار آمدن اولین امپراطوری، عصری جدید برای این خطه آبی رقم خورد که تاریخ را تحت شعاع قرار داد.
نظر شما