ستون های خورهه و آتشکده آتشکوه مهمترین آثار باستانی استان مرکزی

به گزارش خبرنگار مهر در اراک، مجموعه بقایا و ستونهای خورهه از جمله مهمترین آثار بر جای مانده از دوران باستان ایران زمین است که مورخان از این مجموعه به عنوان، آتشکده، معبد، کاخ و مرکز برگزاری جشنها و مراسم های مذهبی و ملی، عمارت و منزل ییلاقی و قبرستان یاد کرده اند که در دوره های باستان و دوره اسلامی مورد استفاده بوده است.

در کاوش های به عمل آمده از این منطقه، آثار متعددی از دوره سلوکیان، اشکانیان، ساسانیان و دوره اسلامی به دست آمده است که نشانگر کاربردهای مختلف آثار این منطقه در دوره های مختلف بوده است.

خورهه در اوستا به مفهوم محل برآمدن خورشید است و از سویی کلمه خور در این کتاب به مفهوم منطقه ییلاقی است. این منطقه در شمال شرق محلات و در بین روستاهای دودهک، ورین و آب گرم، در کنار رودخانه خورهه قرار دارد.

بررسی تحقیقات انجام شده و آثار کشف شده در دشت و ارتفاعات خورهه نشان می دهد سابقه سکونت و قدمت منطقه به هزاره دوم قبل از میلاد باز می گردد.

این منطقه دارای اسناد تاریخی است و "لویی واند نبرگ" در کتاب باستان شناسی ایران باستان به نقل از هرتسفلد آورده است: "قابل تذکر است کمی به سمت جنوب در خورهه که سر راه اراک به کاشان است، معبدی است که هنوز دو ستون یونانی در آن پا برجاست."

پایه این ستون ها مدور ساده و سر ستون ها به سبک و شیوه ایونیک که نوعی دیگر از ستون سازی یونان با افکار و اسلوب محلی است، ساخته شده است.

اولین نقشه این منطقه توسط مهندس حاکمی در سال 1355 با تحلیل معماری کشیده شد.

بنای تاریخی خورهه در مساحتی حدود 3550 متر احداث شده که شامل سه بخش ایوان اصلی، مجموعه بخش شمالی و مجموعه بخش غربی است.

ایوان اصلی دارای 12 ستون در دو ردیف بوده و در چهار طرف دارای دیواره جرز مانندی است. ارتفاع ستون ها به بیش از هفت متر رسیده که با توجه به حجم سقف ایوان ها ارتفاع ستون ها به بیش از 9 متر می رسیده است.

دو ستون از این مجموعه برجای مانده است. ستونها سنگی و با توجه به وجود معادن سنگ در محلات، جنس آنها از نوع تراورتن بهترین نوع سنگ است.

این آثار با آثاری چون تخت جمشید از نظر نقش بندی تفاوت داشته و از پایه ستون به طرف بالا به شکل مخروطه ناقص باریک ساخته شده و سطح مخروط ها حلزونی است.

بر اسا اسناد موجود تا سال 378 هجری چهار ستون پابرجا بوده است که به مرور تخریب شده اند.

اکثر آثار کشف شده در این منطقه به سال 1355 بازمی گردد و در بین آثار کشف شده، می توان به پیه سوز سفالی، کوزه دسته دار، کوزه کروی، قطعات سنگی تزئینی و شیشه، اشیاء فلزی و اسکلتهای انسان اشاره کرد.

راه های دسترسی به ستونهای خورهه محلات، جاده محلات به آبگرم، سپس خورهه با جاده آسفالته حدود 20 کیلومتر همچنین جاده قم به اصفهان، نرسیده به شهر دلیجان و در 70 کیلومتری قم، روستای دودهک سپس به سوی خورهه با حدود 12 کیلومتر.

مجموعه باستانی و تاریخی خورهه محلات از آثا باستانی کشور که محلی برای مطالعه باستان شناسان است با شماره ملی 131 در آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.

آتشکده آتشکوه، دیگر اثر باستانی شهرستان محلات و جزء مهمترین آثار به جا مانده از دوران باستان در سرزمین کهن ایران است که در منطقه نیمور محلات استان مرکزی واقع شده است. عظمت این بنا به‌حدی است که به طور قطع جزء برترین آتشکده‌های زرتشتیان جهان به شمار می‌رود و تعطیلات نوروزی بهترین فرصت برای بازدید علاقه‌مندان از این بناست.

این آتشکده در ‪ پنج‬کیلومتری جاده نیمور و نزدیکی روستای آتشکوه نیمور قرار دارد و مورخان بنای این آتشکده را متعلق به دوره ساسانیان دانسته و معتقدند که بر اساس شواهد و قرائن تا قرن ‪ چهارم‬هجری سالم بوده است.

حکیم محمدتقی خان در کتاب گنج دانش درباره بنای آتشکده آورده‌است "گویند جاسب، از بناهای یکی از امرای عسگریه همای دختر بهمن بن اسفندیار مشهور به نیمور است و این امیر در نراق و دلیجان و دهات پشت گدار حکومت داشته و امیر مزبور آتشکده‌ای در ‪ دو‬فرسخی نیمور در کوه آتشکوه ساخته و به وضع ‪چهار‬ صفحه بنا شده است. هنوز پایه هایش برقرار است و در آن سنگ‌های عریض و طویل به کار برده ‌اند که هر قطعه سنگی از آن، یک زرع و نیم عرض و ‪ سه‬زرع طول دارد و ‪ ۱۲‬گره، کلفتی هر پارچه سنگ می‌شود."

بنای آتشکده در دامنه کوه آتشکوه و در کنار رودخانه ‌ای به همین نام در مساحتی حدود ‪ ۶۰۰‬مترمربع ساخته شده، طول بنا ‪ ۴۰/۲۸‬متر و عرض آن در بخش شرقی ‪ ۶۰/۱۲‬و در بخش غربی ‪ ۲۵‬متر است، مجموع آتشکده از سه ‬بخش تالار اصلی ( شرقی)، تالار غربی و راهرو تشکیل شده است.

تالار اصلی یا شرقی آتشکده احتمالا محل آتشدان و نیایش بوده و شامل تالاری مربع شکل است که هر ضلع آن از بیرون ‪ ۶۰/۱۲‬متر طول دارد.

این تالار دارای ‪ چهار‬ستون مستحکم به ابعاد ‪ ۷۰/۲‬در ‪۷۰/۲‬متر و به ارتفاع ‪شش‬ متر تا پای طاق بوده که از سنگ و ساروج ساخته شده و گنبد و طاق این بنای عظیم روی این ‪چهار ستون استوار است.

دو سوی ستون‌ها به طرف داخل تالار به صورت نیم دایره و دو سوی دیگر آنها به صورت مستقیم و دارای زاویه بوده و روی ستون‌ها سردرهایی هلالی و گنبدی شکل وجود داشته که بخش عمده آن فرو ریخته است.

با توجه به این که در پاطاق‌ها آجر پخته به کار رفته، این احتمال وجود دارد که تمام سقف نیز از آجر پخته درست شده باشد.

ظرافت به کار رفته در استفاده از سنگ‌های پاستون‌ها و ستون‌ها به حدی است که هیچ گاه ‪ دو‬بند سنگ روی هم قرار نگرفته است.

در ساخت بنا از آجرهای چهارگوش با نمای سنگ استفاده شده و برای استحکام بیشتر بنا در داخل دیوارها، تیرچه چوبی به کار رفته است.

تالار غربی ساختمان، تالاری به طول ‪ ۳۰/۱۰‬در ‪ ۶/۵‬متر بنا شده که از طریق راهرویی به تالار اصلی متصل می‌شود.

دیوارهای شمالی و جنوبی این تالار از سنگ و ساروج ساخته شده و حدود ‪۴۰/۱‬ متر عرض و ورودی اصلی به تالار شرقی به پهنای ‪ ۶۰/۵‬متر قرار گرفته است.

در دو طرف ورودی اصلی، دو ‬ستون به قطر ‪ ۴۰/۳‬و دیگری ‪ ۴۰/۴‬متر با نمای بیرونی به شکل نیم دایره به صورت برج دیده بانی ساخته شده و در اطراف ‪دو‬ ستون اصلی، ‪ دو‬ستون دیگر در جوانب آنها به طول ‪ ۲۰/۳‬در ‪ ۲۰/۲‬متر وجود دارد.

از ضلع غربی که به آتشکده می‌نگریم، ‪ چهار‬ستون بزرگ نمایان است که ورودی اصلی و دو ورودی فرعی در اطراف را شامل می‌شود و به احتمال زیاد این ورودی ها دارای سردر و سقف و طاق آجری بوده که فرو ریخته است.

ورودی سمت چپ (شمالی) ‪ ۶۰/۲‬متر و ورودی سمت راست (جنوبی) ‪ ۲۰/۲‬متر عرض دارد و احتمال می‌رود که این دو ‬ورودی اطراف، به ساختمان‌های دیگری در جوانب تالار غربی راه داشته که با گذشت زمان از بین رفته‌اند، شواهد و بقایای دیواره‌های محوطه شمالی تالار نشانگر این موضوع است.

راهروی اصلی تالار مربع شکلی است که در ضلع شرقی مجموعه ساختمان آتشکده قرار دارد و به وسیله راهروی اصلی به تالار غربی مستطیل شکل ارتباط می‌یابد.

این راهرو ‪ هفت‬متر طول و ‪ ۸۰/۲‬متر عرض دارد و احتمالا به دلیل بالا بودن سطح تالار اصلی از تالار غربی از چند پله استفاده می‌شده است.

این راهرو علاوه بر این که ارتباط دهنده ‪ دو‬تالار بوده به مجموعه‌های شمالی و جنوبی نیز ارتباط داشته، این راهرو مسقف بوده که تمامی آن به مرور زمان ریخته شده است.

با توجه به این که روستای آتشکوه از قدمت زیادی برخوردار نیست، این احتمال وجود دارد که در گذشته در اطراف آتشکده، شهر و آبادی‌هایی وجود داشته که هنوز بقایای آن کشف نشده و این آتشکده به شماره ‪ ۳۱۱‬در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

راه‌ های دسترسی آتشکده آتشکوه، ‪ پنجکیلومتری جاده نیمور به دلیجان به سوی معدن سنگ آتشکوه، روستای آتشکوه، ضلع شرقی جاده به فاصله ‪ ۳۰۰‬متری بنای آتشکده تا جاده مزرعه کشاورزی، چشمه آب و رودخانه کوچکی است.

تنهاهمزمان با بهار طبیعت و آغاز سال جدید بیش از هفت هزار‬ مسافر نوروزی از جاذبه‌های گردشگری این شهرستان بازدید کرده ‌اند.