طرح قالی کرمان بر پیکر میدان تاریخی گنجعلیخان/ پیر سپید موی خاطرات کرمان را در سینه دارد

به گزارش خبرنگار مهر، میدان گنجعلیخان از جمله میدانهای تاریخی و مشهور ایران می باشد که در سال 990 شمسی در شهر کرمان و در قالب مجموعه بزرگ تاریخی گنجعلیخان کرمان احداث شده است.

این میدان که از نظر نوع معماری و قدمت هم ردیف میدان تاریخی نقش جهان اصفهان می باشد نشان دهنده سبک معماری دوران صفویه است

این مجموعه در واقع قلب مجموعه تاریخی گنجعلیخان کرمان محسوب می شود این درحالی است که مجموعه گنجعلیخان شامل صدها بنای تاریخی منحصر به فرد و زیبا است و در سالهای اخیر در صدر لیست مکانهایی است که گردشگران را به خود جذب می کنند.

مساحت این مجموعه تاریخی گنجعلیخان بالغ بر 11 هزار مترمبع است که میدان در مرکز آن قرار دارد و سایر ارکان در اطراف آن شکل گرفته اند.

متاسفانه کم توجهی های سالهای اخیر به میراث فرهنگی استان کرمان گریبان مجموعه گنجعلیخان را نیز گرفته است و قسمتهای از این بنا در حال تخریب است و بخشهایی نیز که نیاز به مرمت دارد به حال خود رها شده است.

در این میان قسمتهایی از مجموعه نیز مرمت شده است که میتوان به بازارهای اطراف میدان گنجعلیخان اشاره کرد.

در سه سوی این میدان بازار قرار دارد و در یک طرف نیز کاروانسرای گنجعلیخان وجود دارد که از عدم تکمیل طرحهای مرمتی رنج می برد با این وجود زیبایی و معماری منحصر به فرد به جای مانده از گذر تاریخ در این میان قابل توجه است.

این میدان عناصر مختلف شهری را از جمله کاروانسرا، بازار، مسجد و حمام را در اطراف خود دارد.

وجود حمام، آب انبار، ضرابخانه و همجواری با بازارها و چهار سوق، این مجموعه به هم تنیده را کامل کرده است. طاق‌نماهای آجری، کاشیکاری، فضای سبز، حوض آب و دیگر آثار دیدنی، بر زیبایی این میدان بوده است.

متاسفانه در جریان مرمت چند سال قبل این میدان به بهانه افزایش دید بازدید کنندگان فضای سبز این میدان دچار مشکل شد و تغییراتی نیز توسط میراث فرهنگی در معماری میدان ایجاد شده است.

به منظور تکامل مجموعه و با توجه به کاربری‌های متفاوت بازارها و مساجد کوچکی در چهار جناح میدان بنا کرده‌اند و یک مسجد اختصاصی در ضلع شرقی میدان وجود دارد که با توجه به تزئینات منحصر به فرد، می‌توان آن را موزه‌ای از هنرهای بدیع معماری برشمرد.

زیباسازی فضای سبز میدان گنجعلی خان با اقتباس از طرح قالی

مدیرعامل سازمان پارک ها و فضای سبز شهرداری کرمان از زیباسازی فضای سبز میدان گنجعلی خان با اقتباس از طرح قالی تا نوروز امسال خبر داد.

ایمان سیف الهی با بیان اینکه عملیات کاشت گل و گیاه در فضاهای مختلف شهر کرمان در حال انجام است، افزود: در این راستا عملیات کاشت گل و گیاه در میدان گنجعلی خان با اقتباس از طرح قالی های اصیل کرمانی در حال انجام است.

وی به  اجرای چهار طرح قالی در این میدان با استفاده از گل های مختلفی از جمله رزماری و لاوان اشاره کرد و گفت: این عملیات تا پایان هفته جاری به اتمام می رسد.

سیف الهی هدف از این اقدام را توجه شهروندان و میهمانان نوروزی به صنایع دستی بویژه قالی کرمان عنوان کرد.

خاطره های تاریخی میدانی کهن

محمد علی گلابزاده در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص این میدان گفت: میدان تاریخی گنجعلیخان از جمله محورهای زندگی در کرمان قدیم بوده است.

وی ادامه داد: وجود عناصر مختلف در اطراف این بنای تاریخی سبب شده بود بسیاری از نیازهای مردم شهر در اطراف این شهر وجود داشته باشد.

گلابزاده گفت: میدان چنجعلیخان همچون نگینی بر قلب شهر کرمان می درخشد و یادآور روزهای تلخ و شیرینی برای مردم کرمان است.

وی میدان گنجعلیخان را پیر سپید موی کرمان دانست و گفت: زمانی که کرمان در محاصره بود و سربازان گلوله تمام کرده بودند و هر لحظه امکان رسوخ سربازان آقا محمد خان به کرمان می رفت به دستور لطفعلیخان زند سربازان سربهای کف آب انبار این میدان را خارج کردند و با انها گلوله ساختند.

وی ادامه داد: زمانی هم که سربازان آقا محمد خان وارد شهر کرمان شدند در این میدان تجمع کردند.

گلابزاده گفت: چون کرمان در مسیر جاده ابریشم بود و هزاران کاروانسرا در این شهر وجود داشت این میدان به میدانی برای تجمع اقوام مختلف تبدیل شده بود و هم اکنون نیز باید این میدان با ارج و قرب بیشتری نگهداری و به مردم شناسانده شود.

حمام گنجعلی‌خان:

این مجموعه بزرگ تاریخی از عناصر مختلفی تشکیل شده است که شامل یکی از بزرگترین راسته بازرهای جهان است.

یکی از مهمترین بناهای مجموعه، حمامی است که در ضلع جنوب میدان و در میانه بازار بزرگ کرمان واقع است و در سال 1020 قمری ساخته شده و معمار آن سلطان محمد، معمار یزدی بوده است.

حمام گنجعلی‌خان اثری بدیع از نقاشی‌ها، مقرنس کاری‌ها، کاشیکاری‌ها و گچبرهای زیبا همراه با استفاده از تزیینات سنگی بسیار ظریف است.

این حمام 26 متر طول 30 متر عرض و حدود 1300 متر مربع زیربنا دارد، که شامل سردر، دالان ورودی، رختکن، هشتی حدفاصل گرمخانه، خزینه، چال حوض، بخش خصوصی و تون می‌باشد.

حمام تا حدود 60 سال پیش دایر بوده اما در حال حاضر کاربری گردشگری پیدا کرده و همه روزه به ویژه در ایام تعطیل، پذیرای بازدیدکنندگان بسیاری است.

در این حمام مجسمه‌های مومی ملبس به لباس‌های سنتی مردم کرمان، صحنه‌هایی از استحمام به شیوه سنتی را به نمایش گذاشته‌اند.

در کنار این مجسمه‌ها وسایل مختلف حمام نیز نمایش داده می‌شود. این مجسمه‌ها در سال 1352 در دانشکده هنرهای زیبای تهران، طراحی و به این محل منتقل شدند.

مسجد گنجعلی‌خان:

مسجد در ضلع شرقی و در جوار سرای گنجعلی‌خان واقع شده است. ورودی آن از طریق طاق‌نماهای میدان است که ساده اجرا شده‌اند. در بدنه داخلی طاق‌نما تزیینات گچبری با طرح گره دیده می‌شود که تماشاگر را به خود جلب می‌کند.

تاریخ احداث مسجد سال 1700 قمری است. نقشه گنبدخانه مربع است که در پاکار تبدیل به 8 و در مرکز گنبد تبدیل به نورگیر 12 ضلعی شده است. تمامی سطح داخلی گنبد با مقرنسکاری و تزیینات مرسوم دوره صفویه تزیین شده است.

ضرابخانه:

این بنا در اواسط بازار غربی و در شمال میدان واقع است. نقشه آن چهار طاقی و به شکل 8 ضلعی می باشد که دارای گنبد مرکزی و ایوان های جانبی است. طاق‌ها و ایوان‌های ضرابخانه با گچبری‌های زیبایی تزیین شده است.

این بنا از آثار اواخر دوره گنجعلی‌خان است و محل ضرب سکه و مسکوکات طلا و و نقره دولتی بوده است و در حال حاضر انواع سکه‌های قدیمی در غرفه‌های آن به نمایش گذاشته شده و یکی از معتبرترین موزه‌های سکه ایران است.

آب انبار:

این بنا در حد میانی بازار غربی قرارگرفته است و دارای سردری زیبا با تزیینات مربوط به دوره صفویه می‌باشد. تاریخ احداث آن 1029 قمری است. آب انبار به دستور علیمردان خان پسر گنجعلی‌خان بنا شده است و معمار آن استاد عبدا… بوده است.

این آب انبار با دهلیزی طولانی و راه پله به پا آب راه دارد و مخزن آن در این قسمت واقع شده است. این محل یکی از معتبرترین آب انبارهای شهر در عصر خود تلقی می‌شده است.

سرای گنجعلی‌خان:

در ضلع شرقی میدان و در محور آن سردر بلند و زیبایی وجود دارد که تاریخ احداث آن سال 1007 قمری می‌باشد. ساختمان این سرا در دو طبقه احداث شده است.

در طبقه زیرین دکاکین و در طبقه بالا حجره‌های تجار ساخته شده‌اند. نمای این سرا دارای کاشیکاری معرق بوده است. طرح‌های مورد استفاده نقوش مرسوم عصر صفویه است که تحت تأثیر هنر نقاشی چین و مغول می‌باشند.

نقشه سرا چهار ایوانی است که در ایوان‌های شرقی و شمالی و جنوبی تزییناتی از نوع گچبری و نقاشی وجود دارد و در دوره‌های بعدی ورودی‌هایی از طرفین شمال و جنوب به داخل آن گشوده‌اند که سرا را به بازارهای اختیاری و نمد مالی متصل می نماید.

بازار گنجعلی‌خان:

این بازار خط مستقیمی است که در دو سوی آن دو دروازه ورودی و خروجی شهر یعنی دروازه ارگ و دروازه مسجد (وکیل) قرار دارد.

طول آن حدود 3 کلیومتر است و متشکل از کاروانسراها، سراها و تیمچه‌هایی است که همگی در دو راستای عمود بر هم جای گرفته‌اند.

بخشی از بازار بزرگ کرمان در مجاورت مجموعه گنجعلی‌خان قرار دارد که بازار مسگری و بازار گنجعلی‌خان از آن جمله‌اند. بازار مسگری در امتداد بازار کلاه مالی در ضلع شمالی و شرقی میدان گنجعلی‌خان هستند که عناصری مثل ضرابخانه و آب انبار در آن قرار گرفته‌اند.

همچنین بازار جنوبی گنجعلی‌خان که حمام در اواسط آن قرار دارد و بخشی از بازار بزرگ (راسته بازار) را تشکیل می‌دهد و در امتداد بازار سراج‌ها قرار دارد.

در تلاقی بازار غربی و جنوبی در گوشه جنوب غربی، چهار سوق بزرگ شکل گرفته که معماری این فضا در نوع خود کم نظیراست

.