نجمه جوادی، نویسنده ادبیات داستانی در گفتگو با خبرنگار مهر، مهمترین دشواری در نوشتن داستان مذهبی را ایجاد تعادل ظریف میان انتقال پیام معنوی و حفظ جذابیت داستانی دانست و گفت: به باور من، بزرگترین چالش در نوشتن داستان مذهبی، ایجاد تعادل ظریف میان انتقال پیام معنوی و حفظ جذابیت داستانی است. از یک سو، باید به دقت به مفاهیم دینی وفادار بود و از سوی دیگر، اثری خلق کرد که خواننده را با خود همراه کند، نه اینکه صرفاً یک متن آموزشی یا موعظه به نظر برسد.
وی تاکید کرد: دشواری دیگر، جلوگیری از افتادن در دام شعارزدگی و ارائه پیامی است که صرفاً کلیشهای و قابل پیشبینی باشد.
این نویسنده در پاسخ به پرسش اینکه ادبیات مذهبی برای نوجوان باید بیشتر پرسشگر باشد یا پاسخگو بیان کرد: من معتقدم ادبیات مذهبی برای نوجوان باید در درجه اول پرسشگر باشد. نوجوانی دوران کشف و کنجکاوی است و اگر ما صرفاً پاسخها را به او تحمیل کنیم، ممکن است حس مقاومت یا بیتفاوتی ایجاد شود. اما اگر بتوانیم از طریق داستان، پرسشهای عمیقتری را در ذهن او برانگیزیم و او را به سمت جستجوی معنا و حقیقت هدایت کنیم، تأثیر ماندگارتری خواهد داشت. پاسخها باید در دل این کنجکاوی و جستجو کشف شوند.
مخاطب خود باید پیام را درک کند
جوادی با اشاره به انتظار ناشران از بیان پیام اصلی و روشن در داستان اظهار کرد: اغلب ناشران، به خصوص آنهایی که به دنبال آثار پرفروش هستند، انتظار دارند که پیام اصلی داستان روشن و تا حدی مستقیم باشد تا خواننده به راحتی مفهوم کلی را دریافت کند. اما نکته اینجاست که این پیام نباید شعاری و گلدرشت باشد. بهترین آثار، پیامهایشان را در تار و پود داستان تنیده میکنند، به گونهای که خواننده خودش آن را کشف میکند، نه اینکه مستقیماً به او گفته شود. گاهی این انتظار وجود دارد، اما وظیفه ما این است که آن را به شکلی هنرمندانه انجام دهیم.
وی در پاسخ به پرسش چگونه میان روایت داستانی و انتقال مفاهیم دینی تعادل برقرار میکنید بیان کرد: من تلاش میکنم مفاهیم دینی را نه به صورت درس اخلاق، بلکه از طریق رشد و تحول شخصیتها در داستان منتقل کنم. وقتی قهرمان داستان با چالشها و تردیدهای درونی مواجه میشود و در مسیر خود به بصیرت و درک عمیقتری از اصول دینی میرسد، مخاطب نیز همراه با او این مسیر را طی میکند. در واقع، درس دینی از دل تجربه زیسته شخصیت بیرون میآید، نه از موعظههای مستقیم.
این نویسنده زبان خشک و کتابی برخی آثار را دلیل بیتوجهی نوجوانان به آثار دانست و گفت: دلایل متعددی وجود دارد؛ گاهی زبان اثر بیش از حد خشک و کتابی است و با دنیای نوجوان ارتباط برقرار نمیکند. گاهی پیام آنقدر مستقیم و اخطارآمیز است که احساس نصیحت شدن به او دست میدهد. همچنین، نبود شخصیتهای قابل همذات پنداری، عدم پرداختن به دغدغههای واقعی نوجوانان، یا تکرار کلیشههایی که برایشان تازگی ندارد، میتواند باعث شود که این آثار نتوانند جذاب باشند.
جوادی پایبندی به مستندات را خط قرمز اساسی خود بیان کرد و گفت: شخصیتهای دینی و تاریخی، الگوهایی مقدس هستند و اساس و ریشه داستان باید بر حقایق تاریخی و دینی بنا شود. اما برای خلق یک اثر داستانی جذاب، تخیل ضروری است. تخیل به من کمک میکند تا شخصیتها را باورپذیرتر کنم، انگیزههایشان را عمیقتر نشان دهم، فضاسازی کنم، و جزئیاتی را که در منابع تاریخی نیست، به شکلی منطبق بر روح کلی اثر بیافزایم؛ البته این کار همیشه در چارچوب احترام به اصل ماجرا صورت میگیرد.
مقدس بودن شخصیتها بزرگترین محدودیت است
وی در پاسخ به پرسش بازآفرینی شخصیتهای مقدس در قالب داستان، محدودیتهایی برای نویسنده ایجاد میکند اظهار کرد: قطعاً. مقدس بودن این شخصیتها، خود بزرگترین محدودیت و در عین حال، بزرگترین مسئولیت است. نویسنده باید با تمام وجود به قداست این شخصیتها احترام بگذارد. این بدان معناست که نباید آنها را در موقعیتهای غیرواقعی، غیراخلاقی، یا حتی معمولی که شأن آنها را پایین بیاورد، قرار داد. تخیل در اینجا باید کاملاً در خدمت بزرگداشت و تبیین جایگاه این بزرگواران باشد، نه خدشهدار کردن آن.
این نویسنده با اشاره به ویژگیهای رمان بزرگسال بیان کرد و گفت: رمان مذهبی برای بزرگسالان باید عمق، پیچیدگی، و پرداختن به ساحتهای مختلف انسانی را داشته باشد. صرفاً نقل یک واقعه دینی یا اخلاقی کافی نیست. باید بتواند با مسائل فلسفی، اجتماعی، و وجودی انسان امروز درگیر شود. شخصیتها باید چندوجهی باشند، با درگیریهای درونی و بیرونی قابل لمس. اثری که بتواند دغدغههای بزرگسالان را بازتاب دهد و راهی برای تأمل و اندیشه پیش روی آنها بگذارد، قطعاً در بازار کتاب دیده خواهد شد.
جوادی در پایان با اشاره به وضعیت ادبیات مذهبی در جامعه امروز گفت: به نظرم وضعیت درحال تحول و پویایی است. شاهد کارهای خوبی هستیم که تلاش میکنند از کلیشهها فاصله بگیرند و زبان نوینی را به کار گیرند. علاقهمندی به این حوزه بیشتر شده و نویسندگان جوان با استعدادتری وارد آن شدهاند. با این حال، هنوز جای کار زیادی داریم تا بتوانیم آثاری در تراز جهانی و با عمق و تأثیرگذاری بیشتر به جامعه ارائه دهیم.
نظر شما