خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: آرتتوی (Art Toy) در نقطه تلاقی طراحی شخصیت، مجسمهسازی، فرهنگ عامه و هنرهای تجسمی شکل میگیرد؛ بستری که در آن اسباببازی از کارکرد متعارف خود فاصله میگیرد و به مادهای برای بازآفرینی فرم، ساخت هویت بصری و روایتپردازی هنری تبدیل میشود. در این جریان، ارزش اثر تنها به جذابیت ظاهری یا قابلیت کلکسیونداری آن محدود نیست، بلکه نحوه مواجهه هنرمند با شخصیت، متریال، ساختار و مفاهیم فرهنگی نیز در شکلگیری هویت آن نقش دارد.
با وجود گسترش فرهنگ آرتتوی در کشورهایی مانند آمریکا و برخی مراکز هنری و تجاری اروپا و هنگکنگ، این حوزه در ایران همچنان برای بخش بزرگی از مخاطبان هنرهای تجسمی ناشناخته است و هنرمندان فعال آن نیز با محدودیتهایی در زمینه تولید، عرضه و معرفی آثار مواجهاند. در چنین شرایطی، برگزاری نمایشگاههایی با رویکرد معرفی شیوههای متنوع خلق آرتتوی میتواند زمینهای برای شناخت ظرفیتهای این جریان و شکلگیری ارتباط میان هنرمندان و مخاطبان فراهم کند.
نمایشگاه گروهی آثار اسباببازیهای طراحیشده هنرمندان با عنوان آرتتوی، به نمایشگاهگردانی مهدی اسدیپور و با حضور هنرمندانی از جمله مهدی اسدیپور، روژان سرمست، زینب کریمی، علی مهری، هلهله، نیکو وقری توسط اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان در گالری اکنون در حال برگزاری است. در این گفتگو، مهدی اسدیپور از تفاوت رویکردهای هنری در آرتتوی، نسبت بوتلگ با بازآفرینی و مالکیت فکری، ظرفیتهای هنرمندان ایرانی، موانع شکلگیری بازار این حوزه و ضرورت ایجاد بستری پایدار برای معرفی و توسعه آن سخن میگوید.

آرتتوی در مرز میان اسباببازی، طراحی شخصیت و هنرهای تجسمی قرار دارد. از نگاه شما چه ویژگیهایی یک اسباببازی را به یک اثر هنری مستقل تبدیل میکند و مرز میان آرتتوی و اسباببازی تجاری کجاست؟
به اعتقاد من، آنچه آرتتوی را از یک اسباببازی تجاری متمایز میکند، نوع نگاه و مداخله خلاقانه هنرمند در فرم، هویت و مفهوم اثر است. در آرتتوی، هنرمند صرفاً محصولی برای سرگرمی یا بازی تولید نمیکند، بلکه با استفاده از یک شخصیت، فرم یا متریال، به دنبال خلق یک هویت تازه و ارائه برداشتی شخصی است.
در واقع، آرتتوی میتواند از یک اسباببازی معمولی آغاز شود، اما در ادامه با تغییراتی که هنرمند در ساختار، ظاهر و معنای آن ایجاد میکند، به اثری مستقل تبدیل شود. بنابراین، صرفاً سهبعدی بودن یا قابلیت کلکسیونداری یک محصول، آن را به آرتتوی تبدیل نمیکند؛ بلکه ایده، خلاقیت و جهانبینی هنرمند در این مسیر اهمیت دارد.
در این نمایشگاه سه رویکرد بوتلگ، کیتبش و آرتتوی پارچهای معرفی شدهاند. این سه جریان چه تفاوتهایی در شیوه خلق و بیان هنری دارند و چرا تصمیم گرفتید آنها را در یک مجموعه کنار هم قرار دهید؟
هدف من این بود که سه رویکرد متفاوت را معرفی کنم که هم کمتر در فضای هنری ایران شناخته شدهاند و هم بتوانند برای مخاطب ایرانی تازگی داشته باشند.
رویکرد نخست بوتلگ (Bootleg) است که در واقع نوعی بازآفرینی غیرمجاز محسوب میشود و ریشههای آن را میتوان در فرهنگ خیابانی آمریکا در دهه ۱۹۹۰ دنبال کرد. در این شیوه، هنرمندان اسباببازیها و شخصیتهای موجود در بازار را خریداری میکردند، آنها را شخصیسازی و بازطراحی میکردند و گاهی با بستهبندی و روایت جدید، هویت متفاوتی به محصول اولیه میدادند.
رویکرد دوم کیتبش (Kitbash) است که پیشینه آن به ماکتسازی بازمیگردد. در این روش، هنرمند بهجای بازتفسیر یک شخصیت مشخص، قطعات و اجزای مختلف اسباببازیها یا فیگورهای متفاوت را با یکدیگر ترکیب میکند و به ساختاری تازه میرسد. برای مثال، در برخی آثار سینمایی مانند ادیسه فضایی نیز میتوان نمونههایی از این نوع نگاه و ترکیب قطعات را مشاهده کرد. در این شیوه، ترکیب، تغییر ساختار و خلق هویتی جدید اهمیت زیادی دارد؛ زیرا قطعاتی که در ابتدا برای کاربردهای متفاوت طراحی شدهاند، در کنار یکدیگر میتوانند فرم و داستان تازهای خلق کنند.
رویکرد سوم، آرتتوی پارچهای یا پلاشی (Plush Art Toy) است که متریال در آن نقش محوری دارد. هنرمند با استفاده از پارچه، دوخت، بافت و تکنیکهای مرتبط، یک شخصیت تازه خلق میکند یا به یک عروسک پارچهای ارزشهای بصری و مفهومی جدیدی میافزاید.
تلاش من این بود که با کنار هم قرار دادن این سه رویکرد، مخاطب متوجه شود آرتتوی یک قالب محدود و ازپیشتعیینشده نیست و میتواند بستر گستردهای برای تجربه، خلاقیت و بیان هنری باشد.

در رویکرد بوتلگ، هنرمند با بازطراحی و تغییر فیگورها و شخصیتهای موجود به خلق اثری تازه میپردازد. مرز میان بازآفرینی خلاقانه، کپیبرداری و مالکیت فکری در این شیوه کجاست؟
به نظرم ابتدا باید میان تقلید و بازآفرینی تفاوت قائل شویم. در کپیبرداری، معمولاً هدف بازتولید ویژگیهای اثر بهصورت عینبهعین است و هنرمند تلاش میکند محصول اولیه را با کمترین میزان تغییر بازسازی کند؛ اما در بازآفرینی خلاقانه، تغییر صرفاً در ظاهر اتفاق نمیافتد، بلکه هنرمند ممکن است از طریق مداخله در فرم، معنای تازهای به اثر بدهد و زمینه جدیدی برای مواجهه با آن ایجاد کند.
من بوتلگ را صرفاً یک روش تولید غیررسمی نمیبینم، زیرا این رویکرد ظرفیت زیادی برای بازخوانی فرهنگ مصرفی و ایجاد ارتباط انتقادی با تصاویر و شخصیتهایی دارد که بخش مهمی از حافظه بصری نسل جدید را تشکیل میدهند.
البته باید پذیرفت که بوتلگ اساساً بر پایه استفاده غیرمجاز از یک محصول یا شخصیت موجود شکل گرفته است. هنرمند ممکن است یک اسباببازی را از فروشگاه خریداری کند و با ایجاد تغییراتی در هویت آن، روایت و زبان بصری تازهای بسازد. از نظر حقوقی نیز این موضوع پیچیدگیهای خودش را دارد؛ در ایران وضعیت حمایت از حقوق مالکیت فکری در این حوزه با چالشهایی همراه است و در کشورهای دیگر نیز بوتلگ میتواند مصداق نقض حقوق مالکیت باشد.
با این حال، غیررسمی یا غیرمجاز بودن یک شیوه لزوماً مانع بررسی آن در بستر هنر نیست. برای مثال، گرافیتی نیز در شکلگیری تاریخی خود با محدودیتهای قانونی مواجه بوده، اما امروز بهعنوان یکی از جریانهای شناختهشده هنر شهری مورد بررسی قرار میگیرد.
برای انتخاب هنرمندان و آثار این نمایشگاه چه معیارهایی داشتید؟ آیا تلاش کردهاید تصویری از تنوع رویکردها و ظرفیتهای هنری فعالان حوزه آرتتوی در ایران ارائه دهید؟
من از قبل یک کامیونیتی یا جامعه ارتباطی از هنرمندان فعال در این حوزه داشتم و میدانستم افرادی وجود دارند که مانند خودم، اما با رویکردهای متفاوت، آرتتوی تولید میکنند. به همین دلیل، این هنرمندان را برای حضور در نمایشگاه دعوت کردم.
در نمایشگاهگردانی ترجیح میدهم هنرمندان را تا حد امکان به یک جهتگیری فکری مشخص محدود نکنم. به همین دلیل، از آنها خواستم با رویکرد و زبان شخصی خودشان کار کنند تا بتوانیم ظرفیتهای مختلف آرتتوی را در یک مجموعه به نمایش بگذاریم.
یکی از انگیزههای اصلی من برای برگزاری این نمایشگاه نیز همین مسئله بود. میخواستم فضایی ایجاد شود تا هنرمندانی که در این حوزه فعالیت میکنند، یکدیگر را بشناسند و امکان شکلگیری همکاریهای تازه میان آنها فراهم شود. امیدوارم این نمایشگاه علاوه بر معرفی آثار هنرمندان حاضر، زمینه شناسایی افرادی را نیز فراهم کند که در این حوزه فعالیت دارند، اما هنوز فرصت مناسبی برای معرفی آثارشان پیدا نکردهاند.

آرتتوی در برخی کشورهای جهان به حوزهای جدی در اقتصاد هنر و صنعت کلکسیونداری تبدیل شده است. این جریان در ایران چه جایگاهی دارد و مهمترین موانع شکلگیری بازار حرفهای آرتتوی در کشور چیست؟
در کشورهایی مانند آمریکا، هنگکنگ و برخی کشورهای اروپایی، فرهنگ آرتتوی میان هنرمندان و کلکسیونرها تا حد زیادی شکل گرفته و بازار خریدوفروش آن نیز فعال است؛ اما در ایران، این حوزه همچنان کمتر شناخته شده و به نظرم تا حدی مورد غفلت قرار گرفته است.
یکی از مهمترین انگیزههای من برای برگزاری این نمایشگاه، معرفی آرتتوی به مخاطب عمومی بود تا افراد بیشتری با این جریان آشنا شوند و بهتدریج فرهنگ جمعآوری و کلکسیونداری آثار آرتتوی نیز شکل بگیرد.
یکی از مشکلات اصلی این است که مخاطب هنوز بهخوبی نمیداند آرتتوی چیست و چه ظرفیتهایی دارد. از طرف دیگر، هنرمندانی که در این حوزه فعالیت میکنند با موانع جدی در تولید مواجهاند. برای مثال، هزینه چاپ سهبعدی بسیار بالاست و اگر هنرمند بخواهد ایدهای را به یک اثر فیزیکی تبدیل کند، باید هزینه قابل توجهی برای تولید آن بپردازد.
همچنین تنوع اسباببازیها و قطعات موردنیاز برای خلق آثار کیتبش در ایران محدود است. به دلیل شرایط اقتصادی، تحریمها و هزینه بالای واردات، دسترسی به بسیاری از این محصولات دشوار شده است. درحالیکه در برخی بازارهای خارجی، بهویژه آمریکا، بازارهایی وجود دارد که فروشندگان در آنها انواع اسباببازیهای کوچک و بزرگ را بهصورت گسترده و حتی کیلویی عرضه میکنند. چنین فضایی برای هنرمند آرتتوی میتواند منبع ارزشمندی از قطعات و مواد اولیه باشد؛ امکانی که ما در ایران تا حد زیادی از آن محروم هستیم.
خلق آرتتوی به ترکیبی از طراحی، شناخت متریال، ساخت سهبعدی و مهارتهای اجرایی نیاز دارد. هنرمندان ایرانی در این زمینه از چه ظرفیتهایی برخوردارند و چه خلأهایی در آموزش و زیرساخت تولید وجود دارد؟
به نظرم یکی از مهمترین ظرفیتهای هنرمندان ایرانی، پیشینه و تنوع مهارتهای اجرایی در هنرهای تجسمی و صنایع دستی است. ما در ایران هنرمندان بسیار خوبی در حوزه مجسمهسازی، سفال و سرامیک، عروسکسازی، طراحی صنعتی، تصویرسازی، نقاشی و کار با متریالهای مختلف داریم که بسیاری از این مهارتها بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم قابلیت استفاده در تولید آرتتوی را دارند.
یکی از خلأهای جدی در ایران فاصله میان طراحی و تولید است. ممکن است هنرمندی ایدههای بسیار خلاقانه و جذابی برای ساخت یک شخصیت داشته باشد، اما برای تبدیل آن به محصول نهایی به پرینتر سهبعدی باکیفیت یا امکانات و تجهیزات تخصصی نیاز داشته باشد که دسترسی به آنها آسان نیست.

آیا آرتتوی صرفاً بر طراحی شخصیت و جذابیت بصری استوار است یا میتواند به رسانهای برای بیان مفاهیم اجتماعی، فرهنگی و انتقادی تبدیل شود؟ آثار این نمایشگاه تا چه اندازه چنین ظرفیتهایی دارند؟
به نظرم یکی از جذابترین ویژگیهای آرتتوی این است که میتواند همزمان در چند سطح مختلف عمل کند. ممکن است مخاطب در برخورد نخست با یک شخصیت جذاب، بامزه یا حتی عجیب مواجه شود، اما وقتی عمیقتر به آن نگاه میکند، بتواند پیام یا مفهومی را از طریق همان شخصیت دریافت کند یا تجربه شخصی متفاوتی با آن داشته باشد.
آرتتوی به دلیل ارتباطی که با اسباببازی، خاطرات کودکی و فرهنگ عامه دارد، ظرفیت زیادی برای برقراری ارتباط با مخاطب دارد. همین ارتباط اولیه میتواند زمینهای برای جذب مخاطب باشد تا در ادامه با ایده اصلی و مفاهیم عمیقتری که هنرمند در اثر قرار داده است، مواجه شود.
به اعتقاد من آرتتوی صرفاً به طراحی یک شخصیت یا خلق یک شیء زیبا محدود نمیشود و میتواند به رسانهای برای بیان ایدهها و نگاه انتقادی هنرمند به جهان پیرامون تبدیل شود.


نظر شما