۳۰ آبان ۱۴۰۵، ۱۰:۳۶

گیسک؛بزرگ‌ترین روستای خالی از سکنه ایران که زلزله آن را موزه طبیعی کرد

گیسک؛بزرگ‌ترین روستای خالی از سکنه ایران که زلزله آن را موزه طبیعی کرد

کرمان – روستای گیسک یک اکو موزه کامل از زندگی روستایی در ایران است که پس از زلزله شهرستان زرند به کلی تخلیه شد و هم اکنون به یک جاذبه گردشگری تبدیل شده است.

خبرگزاری مهر – گروه استان ها: در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری شمال غربی شهرستان زرند در استان کرمان، روستایی سرخ‌رنگ بر دامنه کوه وجود دارد که اگرچه سال‌هاست هیچ سکنه‌ای در آن نفس نمی‌کشد، اما نامش به عنوان بزرگ‌ترین روستای خالی از سکنه ایران بر سر زبان‌ها افتاده است.

روستای «گیسک» که با معماری پلکانی، خانه‌های سرخ و تالارهای زیرزمینی‌اش شناخته می‌شود، یک اکوموزه روستایی و سندی زنده از تاریخ معماری بومی این سرزمین است.

زلزله‌ای که یک روستا را خالی از جمعیت کرد

سرگذشت گیسک با یک شب تلخ در تاریخ ۲۸ آذر ۱۳۵۶ گره خورده است. در آن شب، زمین‌لرزه‌ای به بزرگی تقریبی ۶.۶ ریشتر منطقه زرند و از جمله گیسک را لرزاند و این روستا بیشترین خسارت را متحمل شد.

در این حادثه ۶۶۵ نفر جان باختند و ۲۶۰ نفر مجروح شدند شدت زمین‌لرزه به حدی بود که بخش‌های وسیعی از بافت سنتی و خشتی گیسک به طور کامل فروریخت و خانه‌ها غیرقابل سکونت شدند.

پس از این حادثه، بازماندگان تصمیم گرفتند روستای ویران‌شده را ترک کنند و در فاصله حدود یک کیلومتری، با کمک دولت وقت، روستای جدیدی با خانه‌هایی یک‌شکل و زیربنای ۷۵ متر مربع بنا کنند که امروز به نام روستای طالقانی شناخته می‌شود.

اما نکته مهم و تأثیرگذار در سرنوشت گیسک این بود که اهالی تصمیم گرفتند به روستای قدیمی خود بازنگردند و به ویرانه‌های آن دست نزنند.

همین تصمیم، اگرچه از سر ناچاری و اندوه بود، باعث شد بافت روستا به صورت کاملاً دست‌نخورده و بکر باقی بماند؛ اتفاقی که به گفته کارشناسان، شاید در کمتر روستایی در ایران بتوان مشابه آن را یافت.

گیسک؛بزرگ‌ترین روستای خالی از سکنه ایران که زلزله آن را موزه طبیعی کرد

معماری بومی؛ شاهکاری بدون معمار

آنچه گیسک را از یک ویرانه معمولی متمایز می‌کند، معماری منحصربه‌فرد و اصیل آن است.

این روستا متعلق به یک دوره معماری خاص یا یک شخص معین نیست، بلکه تجلی کامل «معماری بومی» یا به تعبیری «معماری بدون معمار» است.

فرم روستا تابع دستور یک حاکم یا طراحی یک معمار نبوده، بلکه در طول دوره‌ای طولانی و بر اساس نیازهای زیستی ساکنان، با شیب زمین و نیاز به امنیت و دسترسی شکل گرفته است.

بارزترین ویژگی بصری گیسک، رنگ سرخ خاک آن است. خانه‌ها با استفاده از مصالح همان کوهپایه ساخته شده‌اند که دارای ترکیبات اکسید آهن است؛ یعنی معماری گیسک مستقیماً از بستر زمین استخراج شده و همین باعث شده این روستا به «روستای سرخ» شهرت یابد.

قرارگیری روستا در دامنه کوه نیز ساختاری پلکانی به آن بخشیده که متناسب با توپوگرافی سخت زمین شکل گرفته است.

یکی دیگر از جذابیت‌های گیسک، وجود تالارها و بازارچه‌های زیرزمینی است که نشان از هوشمندی ساکنان آن در استفاده از فضای زیرین زمین برای مقابله با شرایط اقلیمی و ایجاد امنیت دارد.

پژوهش‌ها همچنین از سابقه ۳۵۵ ساله کتابت قرآن در این روستا خبر می‌دهند؛ کشف قرآنی خطی با قدمت ۵۰۰ سال که از دست‌نوشته‌های مردم روستا محسوب می‌شود، نشان از قدمت بالای گیسک دارد. همچنین برخی اسناد نیز تاریخ روستا را حداقل به دوره صفویه نسبت می‌دهند.

گیسک؛بزرگ‌ترین روستای خالی از سکنه ایران که زلزله آن را موزه طبیعی کرد

از ویرانه تا اکوموزه؛ مسیر دشوار احیا

گیسک پس از خالی شدن از سکنه، سال‌ها به حال خود رها شد، اما از حدود یک دهه پیش، نگاه‌ها به آن تغییر کرد.

این روستا در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و به عنوان یک اکوموزه روستایی معرفی شد.

اکوموزه یا موزه زیست‌محیطی، مفهومی است که در آن یک محوطه تاریخی نه در پشت ویترین، بلکه در بستر طبیعی و فرهنگی خود به نمایش گذاشته می‌شود و گیسک با بافت دست‌نخورده‌اش، نمونه‌ای شایسته برای این عنوان تلقی شده است.

امروزه گیسک به عنوان یکی از سایت‌های گردشگری شاخص استان کرمان شناخته می‌شود و گردشگران زیادی برای دیدن خانه‌های سرخ، کوچه‌های پلکانی و فضای متروکه اما زنده آن به این منطقه سفر می‌کنند.

در سال‌های اخیر نیز اقداماتی از جمله احداث چشمه‌های سرویس بهداشتی در این روستای تاریخی برای بهبود زیرساخت‌های گردشگری آن انجام شده است،

با این حال، گیسک با چالش‌های جدی نیز روبه‌روست و گذشت نزدیک به پنج دهه از زلزله و قرار گرفتن در معرض باران و برف، باعث شده آثار باقی‌مانده به تدریج در حال تخریب باشند.

گردشگری بی‌برنامه و توسعه لجام‌گسیخته می‌تواند دورنمای بافت ارزشمند گیسک را تخریب کند و آنچه را که موجب جذب گردشگر می‌شود، نابود سازد.

بنابراین، حفظ تعادل میان معرفی این میراث به عموم و حفاظت از بافت اصیل آن، اصلی‌ترین مسئله پیش روی مدیران و متولیان میراث فرهنگی استان است.

محمد اسلامی، رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان زرند، در گفتگو با خبرنگار مهر روستای تاریخی گیسک را یکی از شاخص‌ترین ظرفیت‌های گردشگری شمال استان کرمان معرفی می‌کند و بر این باور است که این اثر ملی، با وجود گذشت دهه‌ها از ویرانی، اکنون به یک اکوموزه روستایی فعال و مقصدی برای گردشگران و سرمایه‌گذاران تبدیل شده است.

به گفته وی، آنچه گیسک را از یک ویرانه معمولی متمایز می‌کند، ثبت ملی آن در بهمن‌ماه ۱۳۹۱ و تبدیل آن به یک «سایت گردشگری» است.

او ساختار این روستا را حاصل هم‌نشینی معماری با طبیعت توصیف می‌کند و می گوید: قرارگیری در دامنه کوه، معماری طبقاتی، خانه‌های سرخ‌رنگ و وجود تالارها و بازارچه‌های زیرزمینی، مجموعه‌ای را شکل داده که باعث تبدیل این روستا به اکوموزه شده است.

اسلامی، گیسک را «بزرگترین روستای خالی از سکنه ایران» می‌داند که همین ویژگی، آن را به یکی از جاذبه‌های دیدنی شمال کرمان بدل کرده است.

از منظر زیرساختی، اسلامی از تکمیل مرحله نخست زیرساخت‌های گردشگری گیسک خبر می‌دهد و می‌ افزاید: محور دسترسی شهرک تا این روستا با همت سپاه آسفالت شده است.

او همچنین با اشاره به عملیات احداث شش چشمه سرویس بهداشتی با اعتباری معادل ۹۰۰ میلیون تومان در این روستا و بازدید سالانه گردشگران زیاد، احداث این امکانات را یکی از ضروریات دانسته است.

نکته محوری در ارزیابی اسلامی، اقبال سرمایه‌گذاران به گیسک پس از بهبود زیرساخت‌هاست.

وی در حوزه حفاظت نیز موضعی صریح دارد و با اشاره به جاری بودن آب در جوی وسط روستا، این منظر را بخشی از هویت گردشگری گیسک می‌داند.

در مجموع، رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان زرند، روستای گیسک را ظرفیتی می‌داند که با تکیه بر ثبت ملی، معماری بومی، منظر طبیعی و زیرساخت‌های در حال توسعه، می‌تواند به یکی از قطب‌های گردشگری فرهنگی شهرستان زرند و استان کرمان تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه حفاظت از بافت تاریخی و هدایت سرمایه‌گذاری‌ها در چارچوب نظارت میراث فرهنگی تداوم یابد.

گیسک؛بزرگ‌ترین روستای خالی از سکنه ایران که زلزله آن را موزه طبیعی کرد

برای توسعه گردشگری در گیسک از سرمایه گزاران حمایت می کنیم

فرماندار زرند، در گفتگو با خبرنگار مهر در تشریح نگاه خود به ظرفیت گردشگری روستای تاریخی گیسک، این روستا را بخشی از یک راهبرد بزرگ‌تر برای رونق اقتصادی شهرستان می‌بیند و بر این باور است که توسعه گردشگری، به‌ویژه در قالب بوم‌گردی، می‌تواند به موتور محرکه اقتصاد مقاومتی در مناطق کمتر برخوردار تبدیل شود.

همت ایزدی، با تأکید بر اینکه صنعت گردشگری از ارکان تحقق سیاست‌های اقتصاد مقاومتی است، منافع آن را فراتر از یک جاذبه دیدنی می‌داند و می‌گوید: این صنعت می‌تواند رونق اقتصادی، ایجاد اشتغال، مهاجرت معکوس و جذب سرمایه‌گذار را به همراه داشته باشد.

به گفته او، نگاه مدیریت شهرستان به بخش گردشگری بسیار مثبت و کلیدی است و همین نگاه باعث شده فرمانداری برای رفع مشکلات سرمایه‌گذاران شخصاً پیگیر باشد و این پیگیری، دلگرمی سرمایه‌گذاران را به دنبال داشته است.

ایزدی، در حوزه حمایت عملی از سرمایه‌گذاران گردشگری، موضعی روشن دارد و اعلام می‌کند که حمایت از سرمایه‌گذاران حوزه گردشگری و تسهیل روند صدور مجوزها از اولویت‌های مدیریت شهرستان است.

او می‌افزاید: تلاش می‌شود با هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی، زمینه رشد این بخش بیش از پیش فراهم شود.

گیسک، بزرگ‌ترین روستای خالی از سکنه ایران، از یک سو، یادآور فاجعه‌ای انسانی است که در یک شب، زندگی صدها خانواده را دگرگون کرد؛ و از سوی دیگر، شاهکاری از معماری بومی و همزیستی انسان با طبیعت را به نمایش می‌گذارد که قرن‌ها در دل کوه شکل گرفته است.

تبدیل این ویرانه به اکوموزه، تلاشی است برای آنکه مرگ یک روستا به زندگی یک میراث تبدیل شود؛ اما تداوم این زندگی، به حفاظت جدی، برنامه‌ریزی مسئولانه و نگاهی فرهنگ‌محور به گردشگری وابسته است؛ نگاهی که گیسک را نه فقط به عنوان یک جاذبه دیدنی، بلکه به عنوان یک سند تاریخی و هویتی استان کرمان و ایران بشناسد.

کد مطلب 7017741

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
  • captcha