یادداشت مهمان- سعید شهرابی فراهانی، پژوهشگر حوزه امنیت ملی و تحولات ژئوپلیتیک: تحولات سیاسی و نظامی اخیر، بار دیگر یک واقعیت مهم را آشکار کرده است: سیاست بینالملل عرصه تحقق آرزوهای سیاسی نیست؛ عرصه منافع ملی، موازنه قدرت، اراده ملتها و محاسبات راهبردی است. جریانی که بخش مهمی از آینده سیاسی خود را به بازگشت پهلوی از مسیر جنگ، فشار خارجی و حمایت دولت آمریکا گره زده بود، اکنون با پرسشهای جدی درباره اعتبار محاسبات خود روبهروست. دو موضوع، یعنی محققنشدن وعده بازگشت پهلوی در اسفندماه و تضعیف موقعیت انتخاباتی ترامپ و جمهوریخواهان در آبانماه، زمینه مناسبی برای بررسی این پرسش فراهم میکند: آیا میتوان سرنوشت سیاسی ایران را به تصمیمات رئیسجمهور آمریکا وابسته کرد؟
۱. اسفند؛ رؤیای بازگشت پهلوی و واقعیت قدرت
یکی از محورهای تبلیغاتی جریان سلطنتطلب، بازگشت پهلوی به قدرت با اتکا به تحولات خارجی و فشارهای بینالمللی بوده است. اما بازگشت به قدرت با آرزو، فراخوان رسانهای یا حمایت خارجی امکانپذیر و تضمینشده نیست. تغییر ساختار سیاسی هر کشور به عوامل متعددی از جمله پایگاه اجتماعی، مشروعیت عمومی، شرایط داخلی، انسجام سیاسی و توانایی ایجاد ساختار حکمرانی نیاز دارد. تجربه تاریخی ایران نیز نشان داده است که هیچ جریان سیاسی نمیتواند صرفاً با اتکا به قدرت خارجی، آینده سیاسی خود را تضمین کند. بنابراین، فاصله میان وعده بازگشت و تحقق آن، نشاندهنده ضرورت بازنگری در محاسبات سیاسی و پرهیز از تبدیل پیشبینیهای رسانهای به واقعیت قطعی است.
۲. آبان؛ هزینه سیاسی سیاست جنگمحور
ترامپ در سوی دیگر، انتخابات میاندورهای آمریکا در آبان ۱۴۰۵، تحولات مهمی در معادلات سیاسی واشنگتن ایجاد کرد. گزارشهای منتشرشده درباره نتایج انتخابات و افکار عمومی آمریکا، از افزایش فشار بر جمهوریخواهان و نارضایتی بخشی از رأیدهندگان از سیاست نظامی دولت ترامپ حکایت دارد. پیام راهبردی این تحولات روشن است: هیچ رئیسجمهور آمریکایی نمیتواند هزینههای یک جنگ طولانی را بدون توجه به پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و انتخاباتی آن نادیده بگیرد. افزایش قیمت انرژی، فشار بر بودجه عمومی، هزینههای نظامی و نگرانیهای امنیتی، سیاست خارجی را به موضوعی داخلی تبدیل میکند. البته باید میان شکست جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای و شکست شخصی ترامپ در انتخابات ریاستجمهوری تفاوت قائل شد. این دو مفهوم یکسان نیستند. نکته مهم آن است که قدرت نظامی آمریکا الزاماً به معنای برخورداری نامحدود از ظرفیت سیاسی برای ادامه جنگ نیست.
۳. تناقض سیاسی؛ حمایت از ترامپ به امید تغییر در ایران
یکی از موضوعات قابل تأمل، حمایت بخشی از ایرانیان خارج از کشور، بهویژه برخی فعالان سلطنتطلب، از دونالد ترامپ بوده است. منطق این حمایت برای بخشی از آنان، استفاده از فشار حداکثری، تحریمها و سیاست سختگیرانه آمریکا برای ایجاد تغییرات سیاسی در ایران بود. اما اینجا یک پرسش اساسی مطرح میشود: آیا منافع انتخاباتی آمریکا با آرزوهای سیاسی جریان سلطنتطلب یکسان است؟ پاسخ را باید در ماهیت سیاست خارجی آمریکا جستوجو کرد. دولتهای آمریکا، چه جمهوریخواه و چه دموکرات، در درجه نخست بر اساس منافع ملی و محاسبات داخلی خود تصمیم میگیرند، نه بر اساس انتظارات گروههای سیاسی ایرانی. همچنین آمارهای انتخاباتی جامعه ایرانیآمریکایی تصویر یکدستی ارائه نمیکنند. نظرسنجی PAAIA در سال ۲۰۲۴ و گزارش NIAC و YouGov از تفاوت دیدگاههای سیاسی در این جامعه حکایت دارند. بنابراین، نمیتوان تمام ایرانیان فارسیزبان آمریکا یا تمام طرفداران پهلوی را حامی ترامپ دانست. اما مسئله راهبردی همچنان پابرجاست: اگر آینده یک جریان سیاسی به پیروزی یک حزب در آمریکا وابسته باشد، با تغییر دولت و اولویتهای واشنگتن چه اتفاقی خواهد افتاد؟ این همان آسیبپذیری راهبردی وابستگی به متغیرهای خارجی است.
۴. ایران؛ قدرتی فراتر از محاسبات واشنگتن
در تحلیل معادلات ایران، نباید از یک واقعیت بنیادین غافل شد: ایران صرفاً یک واحد سیاسی در جغرافیای خاورمیانه نیست؛ بلکه کشوری با تمدن چند هزارساله، موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، منابع انرژی، ظرفیت انسانی و عمق تاریخی قابل توجه است. قدرت ایران را نمیتوان فقط با تجهیزات نظامی یا حمایت خارجی اندازهگیری کرد. موقعیت جغرافیایی، توان بازدارندگی، ظرفیتهای صنعتی و علمی، منابع طبیعی، قدرت دیپلماسی و انسجام ملی، همگی مؤلفههای قدرت ملی هستند. تاریخ ایران نشان میدهد که این سرزمین با وجود مواجهه با قدرتهای بزرگ و تحولات متعدد بینالمللی، هویت تاریخی و تمدنی خود را حفظ کرده است. البته این سرمایه تاریخی زمانی به قدرت واقعی تبدیل میشود که با اقتصاد قدرتمند، حکمرانی کارآمد، رضایت عمومی، توسعه فناوری و انسجام اجتماعی همراه باشد. ایران مقتدر، ایرانی است که برای تأمین امنیت و آینده خود به اراده دیگران وابسته نباشد.
۵. بحران محاسباتی؛ وقتی سرنوشت سیاسی به خارج گره میخورد
مسئله اصلی فقط اختلاف میان طرفداران پهلوی و مخالفان آنان نیست؛ بلکه موضوع مهمتر، وابستگی راهبرد سیاسی به قدرتهای خارجی است. هر جریان سیاسی که آینده خود را به جنگ خارجی، تحریم اقتصادی یا پیروزی یک رئیسجمهور آمریکایی وابسته کند، ناگزیر در معرض تغییرات سیاست بینالملل قرار میگیرد. ترامپ ممکن است در قدرت بماند یا با محدودیتهای سیاسی مواجه شود. جمهوریخواهان ممکن است پیروز شوند یا شکست بخورند. دولتهای اروپایی نیز ممکن است سیاستهای خود را تغییر دهند. اما منافع ملی ایران نباید تابع تغییر دولتها در واشنگتن باشد. راهبرد پایدار ایران باید بر چند اصل استوار باشد: تقویت قدرت اقتصادی و کاهش وابستگی به فشارهای خارجی؛ حفظ تمامیت ارضی و ارتقای توان بازدارندگی؛ توسعه فناوری، صنعت و ظرفیتهای علمی؛ تقویت دیپلماسی و ایجاد روابط متوازن بینالمللی؛ افزایش انسجام ملی و رضایت عمومی؛ تعیین سرنوشت سیاسی کشور بر اساس اراده مردم و سازوکارهای معتبر و مسالمتآمیز.
۶. نتیجه راهبردی؛ سیاست را با آرزو نمیتوان اداره کرد
محققنشدن پیشبینی بازگشت پهلوی و تحولات انتخاباتی آمریکا در آبانماه، دو موضوع متفاوتاند؛ اما هر دو اهمیت واقعبینی در محاسبات سیاسی را یادآوری میکنند. هیچ جریان سیاسی نمیتواند با تکیه بر وعدههای خارجی، آینده یک ملت را تضمین کند. همچنین نباید از ناکامی سیاسی یک جریان، درباره وضعیت روانی تمام هواداران آن تعمیم داد. اختلاف نظر، ناامیدی یا تغییر موضع سیاسی در هر جامعهای نیازمند بررسی مستقل است. پیام اصلی این تحلیل آن است که آینده ایران نه در صندوق رأی آمریکا تعیین میشود، نه در وعدههای سیاستمداران خارجی و نه در رؤیای بازگشت به گذشته. آینده ایران به توانایی ملت در ساختن کشوری مستقل، قدرتمند، باثبات، توسعهیافته و برخوردار از رضایت عمومی بستگی دارد. ایران دارای پشتوانه تمدنی و تاریخی بزرگی است؛ اما اقتدار آینده آن باید با اقتصاد قدرتمند، علم، فناوری، انسجام ملی، استقلال سیاسی و حکمرانی کارآمد ساخته شود. سخن پایانی ترامپ رئیسجمهور آمریکاست، نه تعیینکننده سرنوشت ایران؛ واشنگتن مرکز تصمیمگیری درباره منافع آمریکاست، نه آینده تاریخی ملت ایران. ایران را نمیتوان با رؤیای بازگشت به گذشته اداره کرد. آینده این سرزمین را قدرت ملی، استقلال راهبردی، اراده مردم و اقتدار تمدنی آن رقم خواهد زد.



نظر شما