خبرگزاری مهر؛ گروه استان ها؛ زهرا ژرفی مهر: کاهش اعتماد عمومی، گسست میان نسلها و افزایش احساس تنهایی و طرد اجتماعی، امروز بهعنوان چالشهایی جدی در ساختار اجتماعی جامعه خودنمایی میکنند؛ چالشهایی که ضرورت بازخوانی نقش نهادهای ریشهدار و هویتساز اجتماعی را دوچندان کردهاند. در این میان، مسجد بهعنوان قدیمیترین و مردمیترین نهاد اجتماعی در تاریخ اسلام، همواره ظرفیتی فراتر از یک عبادتگاه صرف داشته و در مقاطع مختلف تاریخی، محور همبستگی اجتماعی، حل مسائل مردم و شکلگیری کنشهای جمعی بوده است. با این حال، تحولات اجتماعی، تغییر سبک زندگی و محدود شدن کارکردهای مسجد در سالهای اخیر، موجب فاصله گرفتن این نهاد اثرگذار از نقش اجتماعی اصیل خود شده است.
در چنین فضایی، بازاندیشی در کارکرد مسجد و عبور از نگاههای محدود و صرفاً آیینی، میتواند این نهاد مقدس را بار دیگر به محور زندگی جمعی، پایگاه اعتماد اجتماعی و پناهگاه مردم در مواجهه با مسائل اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی تبدیل کند؛ نگاهی که مسجد را قلب تپنده محله و نقطه اتصال مردم، نسلها و نهادهای اجتماعی میداند.
بر همین اساس، خبرنگار مهر در گفتوگو با حجتالاسلام و المسلمین اصلینژادی، مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان شرقی و حجت الاسلام والمسلیمن احمد ذاکری، مدیر مرکز رسیدگی به امور مساجد آذربایجان شرقی، به بررسی ابعاد مختلف نقش تحولی مساجد در بازسازی سرمایه اجتماعی، تقویت انسجام محلی و پاسخگویی به نیازهای نسل جدید پرداخته است؛ گفتوگوهایی که در ادامه میخوانید، چشماندازی روشن از مسجد مسئلهمحور و اجتماعی آینده ترسیم میکند.
مسجد؛ فراتر از نمازخانه
حجتالاسلام و المسلمین اصلینژادی در گفتگو با خبرنگار مهر؛ با اشاره به نقش بنیادین مساجد در جامعه امروز گفت: باید بدانیم مسجد فقط برای عبادت و نماز نیست، عبادت انواع بسیار دارد و خدمت به مردم خود عبادت است. بر این اساس مسجد باید پایگاهی برای حل مشکلات مردم باشد و زمانی که مردم بدانند و لمس کنند که در مسجد میتوانند به راهحلهای آسانتری برای حل مشکلات روزمره برسند، به یقین رجوع و حضور در مسجد نیز افزایش خواهد یافت.
وی با تأکید بر اینکه دین باید بتواند برای مردم دنیاسازی نیز بکند، افزود: در حال حاضر مردم با مشکلات زیاد اقتصادی دستبهگریبان هستند. در گذشته در اسلام مسائل فرهنگی، مالی و اقتصادی در مسجد حل و فصل میشد و امروزه با توجه به جایگاه والای مساجد در تولید فرهنگ، نمیتوان مسائل مالی را از این مقوله خارج دانست، چراکه اصولاً مسئله مالی و اقتصادی در اسلام خود یک مسئله فرهنگی است.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان شرقی ادامه داد: همانطور که رابطه فقر و ایمان در کلام معصومین همواره مطرح بوده، در اسلام نیز نسبت به رفع مشکلات مالی و اقتصادی مسلمانان نگاهی فرهنگی وجود داشته است. فقرزدایی اصلیترین وظیفه همه افراد جامعه است نه فقط دولت و مشکلات اقتصادی منتظر حل شدن توسط دولت نمیمانند.
وی با انتقاد از وضعیت فعلی مساجد گفت: دینی که مردم را از دنیا باز دارد، کامل نیست. متأسفانه مساجد از آن نیروی عظیم پایگاه اصلی جامعه فاصله گرفتهاند و به محلی صرفاً برای ادای فریضه نماز تبدیل شدهاند؛ بهگونهای که پنج دقیقه قبل و بعد از نماز بسته میشوند.
حجتالاسلام اصلینژادی تصریح کرد: مساجد امروزی به مکان کسب درآمد برای مجالس ختم تبدیل شدهاند و این مسئله باعث تعطیلی بسیاری از امور مهم عبادی دیگر شده است. مسجد سوپرمارکت نیست و مسجد متولیبردار نیست که هر فردی بیاید و از آن ولو برای امور واهی مخارج مسجد کسب درآمد کند.
قرارگاه مساجد؛ مسجد بهعنوان محور حل مسائل محله
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان شرقی با اشاره به رویکردهای سازمان تبلیغات اسلامی گفت: قرار دادن مسجد بهعنوان محور حل مشکلات مردم در محلات در قالب سند بیانیه گام دوم انقلاب از رویکردهای محوری سازمان است. در این راستا قرارگاه مساجد در استانها تشکیل شده که مسئول مستقیم آن امام جمعه محترم است و پنج کمیته ذیل آن فعالیت میکنند.
وی افزود: سازمان تبلیغات اسلامی مسئولیت کمیته آموزش و توانمندسازی روحانی، امام جماعت و هیئت امنای مساجد را بر عهده دارد و تاکنون بیش از ۳۰۰ امام جماعت در مرحله اول آموزشها که به مدت سه روز در شهر مقدس قم برگزار شد، شرکت کردهاند.
حجتالاسلام اصلینژادی تأکید کرد: مسجد باید پایگاه حل مشکلات مردم، پایگاه عبادی، اجتماعی، فرهنگی و تربیتی، پایگاه حفظ نظام و تبیین دستاوردهای انقلاب و نیز ملجأ و پناهگاه مردم در شرایط سخت باشد.
گسست با نسل جوان؛ اشکال در برنامهها و نگاهها
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به فاصله میان مساجد و جوانان گفت: ذائقه نوجوانان و جوانان امروز با دهههای گذشته متفاوت است. اگر مسئولان درک کنند که مسجد قهوهخانه یا پارک بازنشستگان نیست، تبدیل مسجد به پایگاه نوجوانان کار دشواری نخواهد بود.
وی با انتقاد از برخی برخوردها افزود: چرا باید فعالان حوزه نوجوان و جوان با درهای بسته یا درخواست مبالغ سنگین مواجه شوند؟ مسجد ملک شخصی کسی نیست و باید در اختیار نسل جوان قرار گیرد.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان شرقی تصریح کرد: اینکه اکثر اغتشاشگران دستگیرشده زیر ۲۵ سال سن داشتهاند و در نماز جماعت بیشتر افراد مسن حضور دارند، نشاندهنده اشکال جدی در برنامهریزی، گفتار و رفتار ماست.
وی با انتقاد از عملکرد برخی هیئتهای امنا گفت: متأسفانه در بسیاری از مساجد، هیئت امنای مسجد با بستن درها یا اولویت دادن به مجالس ترحیم، موجب تعطیلی برنامههای تربیتی و فرهنگی نوجوانان و جوانان میشوند.
امام مسجد؛ از نمازگزار تا کنشگر اجتماعی
حجتالاسلام اصلینژادی با اشاره به جایگاه امام مسجد گفت: نگاه به امام مسجد بهعنوان کنشگر اجتماعی بسیار پایین است. امام مسجد باید مهارتهایی مانند راهبری، تبیین، ارتباط مؤثر، تربیت، فعالیت اجتماعی و آشنایی با علوم روز را داشته باشد.
وی افزود: اگر دغدغه امام فقط نماز باشد، امام جماعت است؛ اگر دغدغهاش مسجد باشد، امام مسجد است؛ اگر دغدغهاش محله باشد، امام محله است و اگر دغدغهاش تمدن اسلامی باشد، امام الگوی جامعه خواهد بود.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان شرقی خاطرنشان کرد: سبک آموزش حوزههای علمیه به دهههای گذشته بازگشته و پاسخگوی نیازهای امروز جامعه نیست و باید در این زمینه بازنگری جدی صورت گیرد.
وی با اشاره به وجود الگوهای موفق گفت: مساجدی هستند که بهصورت مسئلهمحور اداره میشوند و روحانیون آنها تمام وقت در خدمت مردم هستند، اما متأسفانه به دلیل نبود زیرساختهای مالی مناسب، این افراد در تأمین معیشت خود دچار مشکلاند.
حجتالاسلام اصلینژادی تأکید کرد: انسان ذاتاً موجودی اجتماعی است و مساجد میتوانند نقش مؤثری در کاهش احساس تنهایی و طرد اجتماعی ایفا کنند. اگر فردی مدتی در مسجد حضور نداشته باشد، دیگران باید جویای حال او شوند.
وی با انتقاد از کمتوجهی به نقش بانوان گفت: تا کنون نقش بانوان در مدیریت مسجد بسیار کمرنگ بوده، در حالی که به فرموده امام خمینی(ره)، رهبران نهضت بانوان هستند. سازمان تبلیغات اسلامی در رویکرد جدید خود، حوزه بانوان را به سطح معاونت ارتقا داده و بودجه بیشتری به آن اختصاص داده است.
مدیرکل تبلیغات اسلامی آذربایجان شرقی در پایان گفت: باید فرزند زمان خود باشیم و اقتضائات امروز را درک کنیم. مسجد حلقه گمشده انسان امروزی است؛ انسانی که بهدنبال معنویت است. اگر مدیریتها جوانسازی نشوند و رفتارها و گفتارها متناسب با نسل جدید اصلاح نشوند، نمیتوان انتظار بازسازی سرمایه اجتماعی را داشت.
نقش عملی مسجد در بازسازی انسجام و سرمایه اجتماعی
در ادامه گفتگو احمد ذاکری مدیر مرکز رسیدگی به امور مساجد آذربایجان شرقی در گفتوگو با خبرنگار مهر، به تشریح نقش تحولی مساجد در بازسازی سرمایه اجتماعی و تقویت انسجام محلی پرداخت.
وی با اشاره به چالشهای پیش روی مساجد در عصر حاضر، بر لزوم تغییر رویکرد و حرکت به سوی مشارکت مردمی و تولید سرمایه اجتماعی مبتنی بر اعتماد و اقدام جمعی تأکید کرد.
ذاکری در ابتدای گفتوگو، با تأکید بر اهمیت بازگشت به ریشههای تاریخی و اجتماعی مساجد، اظهار داشت: مسجد همواره نقش محوری در تقویت پیوندهای اجتماعی و انسجام محلات داشته است. اما در سالهای اخیر، این نقش کمرنگ شده و مسجد بیشتر به عنوان یک مکان برای انجام عبادات فردی شناخته میشود.
وی افزود: برای احیای این نقش، مسجد باید به یک پایگاه عملی برای شناسایی و حل مسائل محله تبدیل شود. این امر مستلزم ایجاد شبکهای از کنشگران محلی، از جمله معتمدین، خیرین، جوانان و بانوان، است که با همکاری یکدیگر، به حل مشکلات و بهبود کیفیت زندگی در محله کمک کنند.
ذاکری تأکید کردک این رویکرد، مسجد را از یک نهاد صرفاً دینی به یک نهاد اجتماعی پویا تبدیل میکند که با ایجاد اعتماد و تقویت حس همبستگی، نقش مهمی در بازسازی سرمایه اجتماعی ایفا میکند.
برنامههای عملیاتی مرکز رسیدگی به امور مساجد استان
در ادامه، ذاکری به برنامههای تحولآفرین مرکز رسیدگی به امور مساجد استان اشاره کرد و گفت: این مرکز با تکیه بر نقشههای راهبردی، تلاش میکند تا مساجد را به کانونی زنده و اثرگذار شبیه صدر اسلام تبدیل کند.
وی توضیح داد: این برنامهها بر ایجاد ساختارهای مشارکتی منسجم متمرکز هستند که در آن، مساجد به مراکزی برای سازماندهی ظرفیتهای محله تبدیل میشوند و مسائلی مانند اشتغال، سلامت و محیط زیست با مشارکت مستقیم مردم پیگیری میشوند.
ذاکری مثال زد: برای مثال، در برخی مساجد، نهادهای کارشناسی کوچک برای حل مشکلات اشتغال و کارآفرینی ایجاد شده است. همچنین، مساجد در ارائه خدمات به سالمندان، بیماران و افراد کمبرخوردار نقش مهمی ایفا میکنند.
ریشه گسست با نسل جوان و اصلاحات لازم
ذاکری در پاسخ به این سؤال که چرا مساجد نتوانستهاند ارتباط پویایی با نسل جوان برقرار کنند، گفت: ریشه این مشکل، فاصله میان زبان، نیازها و فضای مشارکت مسجد با دنیای نسل جدید است.
وی تأکید کرد: برای حل این مشکل، باید دو تحول اساسی رخ دهد. اول، تغییر نگرش از مسجد به عنوان محل گفتار یکسویه به محفل گفتوگو و همآفرینی؛ دوم، تبدیل مسجد به پایگاه عملیاتی برای اقدامات اجتماعی اثرگذار که جوانان در آن کنشگران اصلی باشند.
ذاکری پیشنهاد کرد: برای جذب جوانان، مساجد باید برنامههای متنوعی را ارائه دهند، از جمله کارگاههای آموزشی، فعالیتهای ورزشی، گروههای فرهنگی و هنری، و همچنین فرصتهایی برای مشارکت در پروژههای اجتماعی و خدماتی داده شود.
نقش امام مسجد به عنوان کنشگر اجتماعی محوری
ذاکری با تأکید بر اهمیت نقش امام جماعت در تحول مساجد، اظهار داشت: نقش امام جماعت باید از یک مدیر داخلی مسجد به یک رهبر اجتماع محلی ارتقا یابد.
وی افزود: برای تحقق این امر، باید ائمه جماعات را از طریق دورههای آموزشی در زمینههای مدیریت اجتماع، شناخت مسائل شهری و ایجاد شبکههای پشتیبانی توانمند کرد. همچنین، باید ساختارهایی ایجاد شود تا امام جماعت بتواند در تصمیمگیریهای محلی نقش مؤثری ایفا کند.
ذاکری با اشاره به وجود الگوهای موفق مساجد مسئلهمحور در سطح کشور، گفت: موفقیت این الگوها در طرح خشک و از پیش تعیین شده نیست، بلکه در فرآیند مشارکتی تشخیص، بسیج ظرفیت و تقسیم کار اجتماعی است.
وی نمونههایی از این الگوها را ذکر کرد: برای مثال، در برخی مساجد، گروههایی از مردم با همکاری یکدیگر، یک کارگاه اشتغالزایی را راهاندازی کردهاند. در مساجد دیگر، گروههایی برای کمک به معیشت نیازمندان تشکیل شده است. در برخی مناطق نیز، مساجد به مراکز خدمات اجتماعی تبدیل شدهاند که در آن، خدمات مختلفی مانند مشاوره، آموزش و کمکهای مالی ارائه میشود.
ذاکری با تأکید بر اهمیت ایجاد فضاهای گفتوگو و مشارکت بیننسلی در مساجد، گفت: مسجد میتواند با ایجاد فضاهای گفتوگو و مشارکت بیننسلی (مانند کانون گعدههای محلهای)، شبکههای حمایت اجتماعی خرد (مثل گروههای رسیدگی به سالمندان)، و ارائه خدمات مشاوره روانی-اجتماعی با استفاده از ظرفیت داوطلبان محل، به کاهش تنهایی، طرد و شکاف نسلی کمک کند.
وی افزود: همچنین، برگزاری مراسم و جشنهای فرهنگی و مذهبی با حضور همه اقشار جامعه، میتواند به تقویت حس همبستگی و تعلق اجتماعی کمک کند.
مشارکت جدی بانوان، جوانان و نوجوانان در مدیریت کلان
ذاکری تأکید کرد: سهم بانوان، جوانان و نوجوانان در سیاستگذاری و مدیریت کلان مساجد با ظرفیت واقعیشان فاصله زیادی دارد. برای رفع این مشکل، باید جسارت مدیریتی لازم برای ورود آنها به عرصههای برنامهریزی و مدیریت را فراهم کرد.
وی افزود: برای مثال، میتوان شوراهای مشورتی جوانان و بانوان را در مساجد تشکیل داد و آنها را در تصمیمگیریهای مهم مشارکت داد.
وی همچنین گفت: میتوان برنامههای آموزشی و توانمندسازی برای بانوان، جوانان و نوجوانان برگزار کرد تا آنها بتوانند نقش فعالتری در مدیریت مساجد ایفا کنند.
ذاکری با تأکید بر اهمیت نقش مساجد در ایجاد پل ارتباطی میان شهروندان و نهادهای رسمی، گفت: مسجد به دلیل ریشه داشتن در جامعه و داشتن اعتماد عمومی، میتواند در حل مشکلات شهروندان و پیگیری مطالبات آنها نقش مهمی ایفا کند.
وی افزود: برای این منظور، میتوان میز خدمت مسئولان محلی را در مساجد برگزار کرد و شبکههای مردمی را برای مستندسازی و پیگیری مسائل جمعی ایجاد کرد. همچنین، میتوان از مساجد به عنوان بستری برای برگزاری جلسات مشورتی با مقامات محلی و ارائه پیشنهادات و راهکارها استفاده کرد.
ویژگیهای مسجد آینده در مواجهه با فضای مجازی
ذاکری تأکید کرد: مسجد آینده باید با استفاده از فناوریهای نوین و فضای مجازی، به مخاطبان بیشتری دسترسی پیدا کند و ارتباطات خود را با جامعه تقویت کند.
وی افزود: مسجد میتواند از طریق وبسایت، شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای آنلاین، برنامهها و فعالیتهای خود را به اطلاع عموم برساند. همچنین، میتواند از این ابزارها برای برگزاری دورههای آموزشی، ارائه خدمات مشاوره و پاسخگویی به سؤالات مردم استفاده کند.
در پایان گفتوگو، ذاکری با تأکید بر ضرورت تحول اساسی در مساجد، گفت: مأموریت اصلی مساجد در دهه پیشرو، تبدیل شدن به کانون تولید و تقویت سرمایه اجتماعی مبتنی بر اعتماد و اقدام جمعی در محله است.
وی افزود: برای تحقق این مأموریت، باید سازوکارهای مشارکت فراگیر ایجاد کرد، پلتفرمهای عملیاتی مشترک با نهادهای رسمی را توسعه داد، و مساجد را با ابزارهای دیجیتال مجهز کرد تا بتوانند بهطور مؤثر در فضای مجازی و واقعی حضور داشته باشند.
نظر شما