خبرگزاری مهر، گروه استان ها- عاطفه وفاییان: امام سجاد(ع) در یکی از بحرانیترین و تاریکترین مقاطع تاریخ اسلام، مسئولیت امامت را بر عهده گرفت؛ عصری که پس از فاجعه عاشورا، حاکمیت بنیامیه با خشونت، تحریف دین و خفقان فکری، در پی خاموش کردن نور حقیقت بود. در چنین فضایی، هر حرکت آشکار دینی با سرکوب شدید مواجه میشد و جامعه اسلامی از نظر معنوی، اخلاقی و فکری در معرض فروپاشی قرار داشت. امامت امام سجاد(ع) پاسخی الهی به این بحران عمیق تاریخی بود.
برخلاف تصور ظاهری که دوران امام سجاد(ع) را عصر سکوت و انزوا میپندارد، این دوره در حقیقت زمان شکلگیری یک نهضت عمیق و هوشمندانه فرهنگی بود. امام با درک دقیق شرایط اجتماعی و سیاسی، راهی را برگزید که هم دین را از تحریف حفظ کند و هم روح ایمان و آگاهی را در جامعه زنده نگه دارد. این راه، نه از مسیر شمشیر، بلکه از طریق تربیت انسان، احیای معنویت و بازسازی اندیشه دینی دنبال شد.
شخصیت جامع امام سجاد(ع) در ابعاد عبادی، اخلاقی، اجتماعی و فرهنگی، محور اصلی این نهضت فرهنگی به شمار میرود. ایشان با بهرهگیری از ابزارهایی چون دعا، مناجات، موعظه، سیره عملی و تربیت شاگردان، الگویی ماندگار از رهبری الهی ارائه دادند؛ الگویی که نهتنها دین را از اضمحلال نجات داد، بلکه زمینهساز شکوفایی علمی و فرهنگی در نسلهای بعدی امامت شد.
امام سجاد(ع) بنیانگذار نهضت عمیق فرهنگی در سختترین عصر تاریخ اسلام
طاهره سیرجانی، استاد حوزه علمیه در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح ابعاد شخصیتی، عبادی، اخلاقی و سیاسی امام سجاد(ع)، دوران امامت ایشان را یکی از سختترین مقاطع تاریخ اسلام دانست و اظهار کرد: امام چهارم شیعیان با پایهگذاری یک نهضت عمیق فرهنگی، از اضمحلال دین جلوگیری کرد و زمینهساز تداوم معارف اصیل اسلامی شد.
استاد حوزه علمیه بیان کرد: چهارمین امام معصوم، حضرت علیبنالحسین(ع)، ملقب به زینالعابدین و سیدالساجدین، شخصیتی است که بنا بر فرمایش جد بزرگوارشان امیرالمؤمنین علی(ع)، بهترین اهل زمین پس از پدرشان معرفی شدهاند. ایشان در پنجم شعبان سال ۳۸ هجری قمری در مدینه منوره متولد شدند و بنابر قول مشهور، مادر مکرمهشان شهربانو، دختر یزدگرد سوم، آخرین پادشاه سلسله ساسانی بوده است.
وی با اشاره به دوران زندگی امام سجاد(ع) افزود: کودکی ایشان در زمان امیرالمؤمنین(ع) و امام حسن مجتبی(ع) سپری شد و دوران نوجوانی تا شهادت پدر بزرگوارشان امام حسین(ع)، حدود ده سال، در کنار پدر و همراه با ایشان بودند. پس از واقعه عاشورا، امام سجاد(ع) به مدت ۳۵ سال، تا حدود سال ۹۴ هجری قمری، در شرایطی بسیار سخت و خفقانآور، عهدهدار منصب الهی امامت شدند.
سیرجانی با استناد به نقل امام صادق(ع) گفت: امام سجاد(ع) شبیهترین فرد اهلبیت(ع) به امیرالمؤمنین علی(ع) بودند و همین شباهت، جایگاه بلند ایشان را در کمالات انسانی و الهی روشن میسازد. از جمله ویژگیهای برجسته آن حضرت میتوان به علم الهی، توحید عینی، زهد در دنیا، رغبت به آخرت، اهتمام ویژه به عبادت، مراقبت دائمی از نفس و محاسبه دقیق اعمال اشاره کرد.
استاد حوزه علمیه مراقبه را از ارکان اساسی سلوک اخلاقی امام سجاد(ع) دانست و تصریح کرد: مراقبه به معنای مواظبت دائمی انسان از خود در محضر خداوند است. امام سجاد(ع) با شناخت عمیق از مسیر تکامل انسان و عوامل موافق و مخالف آن، بالاترین مرتبه مراقبه را در زندگی فردی و اجتماعی خود به کار میبستند.
وی با اشاره به حدیثی از امام سجاد(ع) گفت: آن حضرت فرمودند انسان همواره در معرض درخواستهای گوناگون است؛ از واجبات الهی و سنت پیامبر(ص) گرفته تا خواستههای نفس، شیطان، فرشتگان، ملکالموت و حتی قبر. این بیان، اوج مسئولیتپذیری و مراقبت دائمی امام را نشان میدهد.
سیرجانی همچنین به جایگاه دعای ابوحمزه ثمالی اشاره کرد و افزود: این دعای بلند و عمیق، از بیانات امام سجاد(ع) است که توسط ابوحمزه ثمالی، شاگرد برجسته ایشان، نقل شده و نشاندهنده عمق عرفان، زهد و موعظهگری امام است؛ تا آنجا که هرگاه سخن میگفتند، خود و حاضران به گریه میافتادند.
استاد حوزه علمیه با بیان اینکه امام سجاد(ع) موعظههای هفتگی در مسجد پیامبر(ص) داشتند، گفت: این مواعظ نورانی، مردم را به تقوا، خودسازی و توجه به خداوند دعوت میکرد و بخشی از رهبری فکری جامعه در آن دوران سخت به شمار میرفت.
وی با تشریح عبادتهای امام سجاد(ع) اظهار کرد: نماز، دعا، مناجات، سجدههای طولانی، حجهای مکرر و بهویژه نماز شب، از جلوههای بارز عبودیت ایشان بود. حالات امام هنگام وضو و نماز، لرزش بدن، تغییر رنگ چهره و حضور قلب عمیق، نشانه خشیت الهی ایشان بود؛ تا جایی که نماز را همچون آخرین وداع با خدا بهجا میآوردند.
سیرجانی به نقل روایتی تأثیرگذار از امام باقر(ع) گفت: امام سجاد(ع) در حالی که در نماز بودند، حتی در برابر حادثه افتادن فرزندشان امام محمد باقر(ع) در چاه، نماز خود را قطع نکردند و پس از اتمام نماز، با کرامت الهی فرزندشان را سالم از چاه بیرون آوردند؛ رخدادی که نشاندهنده اوج توکل و توجه امام به خداوند متعال است.
این استاد حوزه علمیه در بخش دیگری از سخنان خود، عصر امامت امام سجاد(ع) را یکی از سختترین ادوار تاریخ اسلام دانست و افزود: حاکمان اموی با تمام توان در پی نابودی ارزشهای توحیدی بودند، اما امام سجاد(ع) با درایت الهی، نهضتی فرهنگی را پایهگذاری کردند که هم اهداف عاشورا را زنده نگه داشت و هم زمینهساز شکلگیری مکتب جعفری شد.
وی تأکید کرد: نهضت فرهنگی امام سجاد(ع) شامل محورهایی چون زنده نگه داشتن مصائب کربلا، حضور فعال اجتماعی، تنظیم هوشمندانه روابط سیاسی، بیان معارف الهی در قالب دعا و مناجات مانند صحیفه سجادیه و رساله الحقوق، تربیت شاگردان برجسته و روشنگری در برابر عالمان وابسته به دربار بود.
سیرجانی گفت: نقش منحصربهفرد امام سجاد(ع) در حفظ دین، هدایت فکری جامعه و پایهگذاری نهضت فرهنگی اسلام، جایگاهی بیبدیل در تاریخ امامت و ولایت دارد و امروز نیز میتواند الگوی روشنی برای جامعه اسلامی باشد.
سیره و کرامات امام سجاد(ع)
حجتالاسلام علیرضا عطاران کبیری، کارشناس مذهبی و دینی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: امام سجاد علیهالسلام شخصیتی بودند که به واسطهی کثرت عبادت و بندگی خداوند متعال و سجده فراوان، ملقب شدند به زینالعابدین. اسد جاد فرزند سیدالشهدا علیهالسلام هستند و نام مادر مکرم ایشان شهربانوست. جناب شهربانو دختر یزدگرد پادشاه ایران بوده است. قبل از اینکه ایران توسط مسلمانان فتح شود، جناب شهربانو در عالم رویا وجود نازنین پیغمبر اسلام را میبینند. ایشان در خواب میبینند که حضرت رسول اکرم به منزل ایشان آمدند و ایشان را برای سیدالشهدا علیهالسلام به عقد درآوردند. وقتی که ایران فتح میشود، شهربانو به مدینه آورده میشوند و سپس با سیدالشهدا علیهالسلام ازدواج میکنند. امام سجاد علیهالسلام متولد سال حدود سی و هشت هجری قمری بودند. عمر شریف امام سجاد پنجاه و هفت سال بوده است و مدت امامت حضرت سی و چهار سال. امام سجاد علیهالسلام حدود دو سال با امیرالمؤمنین علیهالسلام همعصر بودند؛ یعنی وقتی در سن دو سالگی بودند، امیرالمؤمنین به شهادت میرسند و حدود دوازده یا سیزده سال با امام مجتبی علیهالسلام همعصر بودند.
این کارشناس دینی گفت: در جریان کربلا و واقعه کربلا و در زمان شهادت سیدالشهدا، حضرت زینالعابدین حدود بیست و سه سال سن داشتند. بعد از شهادت سیدالشهدا علیهالسلام، امام سجاد علیهالسلام چهل سال بر مصائب و مظلومیت پدر بزرگوار خودشان گریستند و به یکی از بکّائین عالم ملقب شدند.
وی افزود: از جمله معجزات و کراماتی که از حضرت سجاد علیهالسلام نقل شده این است که روزی عبدالملک بن مروان و امام سجاد علیهالسلام در حال طواف خانه خدا بودند. امام سجاد علیهالسلام به عبدالملک اعتنا نمیکردند. بعد از طواف، حضرت سجاد علیهالسلام در گوشهای از مسجدالحرام نشستند. عبدالملک به حضرت سجاد علیهالسلام عرض کرد که من قاتل پدر شما نیستم، چرا با من ارتباطی ندارید و رفتوآمدی ندارید؟ اگر به نزد ما بیایید، ما از دنیای خودمان شما را بهرهمند میکنیم.
کبیری گفت: حضرت سجاد علیهالسلام همانگونه که نشسته بودند، عبای خودشان را باز کردند و فرمودند: «اللهم الهی حرمت اولیائک و بندگان خاص خودت را در نزدت به این شخص، یعنی عبدالملک، نشان بده.» نقل شده است از وقتی که حضرت سجاد علیهالسلام این دعا را کردند، عبای حضرت مملو از دُر شد؛ دُرهای بسیار درخشان و بسیار زیبا، عبای حضرت پر از دُر شد. بعد به عبدالملک فرمودند: «من یکون هذا حرمت بهی یحتاج الی دنیاکم؟» کسی که اینگونه نزد خداوند متعال حرمت و جایگاه دارد، آیا به دنیای شماها نیازی دارد؟ سپس فرمودند: خدایا این دُرها و این سنگهای ارزشمند را از من بگیر، من امام سجاد به اینها نیازی ندارم. این یکی از کرامات و معجزات حضرت سجاد علیهالسلام است که مقام ایشان را نشان میدهد.
این کارشناس دینی و مذهبی گفت: اهلبیت علیهمالسلام شخصیتهایی هستند که میتوانند ما را به سوی کمال و رشد هدایت کنند؛ لذا آنها هادیان امتاند. به همین خاطر سیره اهلبیت علیهمالسلام میتواند الگویی برای تمام شیعیان و پیروان آن معصومین علیهمالسلام باشد. یکی از ویژگیهای حضرت سجاد علیهالسلام، تواضع حضرت بوده است. تواضع مسئلهای است که حضرت رسول اکرم صلیاللهعلیهوآلهوسلم میفرمایند: «من تواضع لله رفعه الله.» اگر کسی برای خداوند متعال تواضع کند، خدا او را بالا میبرد و اگر کسی تکبر کند، خداوند متعال او را کوچک و ذلیل میکند. تواضع یکی از چیزهایی است که میتواند ما را در زندگی رشد دهد، ما را محبوب نزد دیگران و محبوب نزد خداوند متعال قرار دهد.
وی گفت: حضرت سجاد وقتی میخواستند سفر کنند، با کاروانی سفر میکردند که ایشان را نشناسند و بر اهل کاروان شرط میکردند که ایشان جزو خدمه کاروان باشند تا بتوانند به اهل کاروان خدمت کنند. لذا یکی از ویژگیهای حضرت سجاد علیهالسلام، تواضع حضرت در مقابل دیگران بوده است.
کبیری افزود: ویژگی بعدی حضرت سجاد این بوده است که در حال نماز، حال ایشان دگرگون میشده است. در روایتی از امام صادق علیهالسلام آمده است که حضرت میفرمایند: وقتی امام سجاد به نماز میایستادند، بدن ایشان شروع به لرزیدن میکرد و رنگ ایشان زرد میشد. این نشانه توجه حضرت سجاد به خداوند متعال است. نماز جایگاهی دارد که در روایت داریم اگر نماز پذیرفته شود، دیگر اعمال نیز پذیرفته میشود و اگر نماز پذیرفته نشود، خداوند متعال باقی اعمال را کنار میگذارد.
این کارشناس دینی درباره سیره امام سجاد علیه السلام گفت: امام سجاد علیهالسلام مشغول نماز بودند، مقداری از عبای حضرت از روی دوش ایشان افتاد، اما حضرت عبای خودشان را درست نکردند و نماز را ادامه دادند تا نماز تمام شد. یکی از اصحاب حضرت از ایشان سؤال کرد چرا در حین نماز عبای خودتان را درست نکردید؟ امام سجاد علیهالسلام فرمودند: تو میدانی من در مقابل چه کسی به نماز ایستادهام؟ سپس فرمودند: «ان العبد لله تقبل من صلاته ما اقبل علیه منها.» خداوند متعال آن مقدار از نماز را که در آن حضور قلب وجود داشته باشد از بنده میپذیرد. به هر مقدار از نماز که ما حضور قلب داشته باشیم، به همان مقدار نماز ما پذیرفته میشود. در روایت داریم برخی از نمازها یکسوم پذیرفته میشود و برخی نصف نماز پذیرفته میشود. به همان مقدار که حضور قلب داشته باشیم، به همان مقدار نماز ما پذیرفته میشود.
نقش امام سجاد(ع) در فرهنگسازی الهی و مقابله با انحرافات بنیامیه
حجت الاسلام محمود روحانینژاد، مسئول دفتر نمایندگی ولیفقیه در ستاد توسعه و بازسازی عتبات عالیات خراسان رضوی با اشاره به جایگاه امام سجاد(ع)، ایشان را «فرهنگساز نوین الهی و عامل افول بنیامیه» دانست و نقش آن حضرت در استواری مبانی دین و ارتقای بنیه معنوی جامعه اسلامی را تشریح کرد.
مسئول دفتر نمایندگی ولیفقیه در ستاد توسعه و بازسازی عتبات عالیات خراسان رضوی با بیان اینکه «امام سجاد(ع) فرهنگساز نوین الهی و عامل انقراض اموی است» گفت: ائمه معصومین(ع) هر یک متناسب با شرایط عصر خود، مسئولیتی ویژه در نشر معارف الهی و تحکیم اصول ارزشی اسلام بر عهده داشتند.
وی با اشاره به دوران حاکمیت بنیامیه که آن را «عصر اقتدار داعشگونه» توصیف کرد، افزود: در آن دوران به دلیل رواج اکاذیب و غلبه زر و زور و تزویر، جامعه توان شنیدن سخن حق را از دست داده بود. به گفته او، در چنین فضایی بود که امام حسین(ع) قیام مسلحانه را برای قطع ریشههای فساد برگزید و با فدا کردن خویش، استواری دین خدا را رقم زد.
روحانینژاد ادامه داد: پس از شهادت امام حسین(ع)، امام زینالعابدین(ع) مسیر فرهنگسازی و هدایت جامعه را در قالب دعا و مناجات در پیش گرفت و «صحیفه سجادیه» را بهعنوان گنجینهای معنوی به جامعه ارائه کرد تا بنیه دینی مردم تقویت شده و زمینه درک عمیق معارف اسلامی فراهم آید. وی افزود: آن حضرت با یادآوری جنایات بنیامیه در هر موقعیت ماهیت ستمگران آن عصر را آشکار میساخت.
مسئول دفتر نمایندگی ولیفقیه در ستاد توسعه و بازسازی عتبات عالیات خراسان رضوی تأکید کرد: اقدامات فرهنگی امام سجاد(ع) زمینهساز دوران شکوفایی علمی در عصر امام باقر(ع) و امام صادق(ع) شد؛ دورانی که در آن، پایگاهها و حوزههای علمی شکل گرفت و اندیشمندان و مبلغان بسیاری برای نشر معارف اسلامی و تقویت بنیان دین به نقاط مختلف جهان اعزام شدند.
وی عصر امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) را «دوران ترویج، تبلیغ و تثبیت مبانی شریعت نبوی» توصیف کرد و افزود: ثمره این دوران، پیشگیری از انحرافات و تبیین اسلام ناب در جامعه بود.
روحانینژاد با اشاره به نیاز امروز جامعه به «تقوا، ارتباط با خدا و کسب معارف الهی مبتنی بر عقلانیت» گفت: تفقه در دین، عامل بصیرت است و سلامت دین و دنیا را در پی دارد. وی در پایان میلاد نورانی امام سجاد(ع) را تبریک گفت و ابراز امیدواری کرد که «راه آن حضرت و مکتب روحافزای ایشان تا تحقق حکومت مهدوی مستدام و پررونق باشد.»
نهضت فرهنگی امام سجاد(ع)؛ احیای دین از مسیر دعا، آگاهی و انسانسازی
نهضت فرهنگی امام سجاد(ع) نشان داد که حفظ و گسترش دین، همواره در گرو مبارزه نظامی نیست، بلکه گاه عمیقترین و ماندگارترین تحولات از مسیر فرهنگسازی، خودسازی و آگاهیبخشی شکل میگیرد. امام با زنده نگه داشتن یاد عاشورا، تبیین معارف توحیدی در قالب دعا و تربیت نفوس مستعد، پایههای فکری جامعه اسلامی را در برابر انحرافات بنیامیه استوار ساخت.
آثار ماندگاری چون صحیفه سجادیه و رساله الحقوق، گواهی روشن بر عمق نگاه تمدنی امام سجاد(ع) است؛ آثاری که تنها مجموعهای از دعا یا توصیه اخلاقی نیستند، بلکه منشور جامع انسانسازی، عدالتمحوری و مسئولیت اجتماعی به شمار میروند. این میراث گرانسنگ، نقش بیبدیل امام را در انتقال معارف ناب اسلامی به نسلهای آینده تثبیت کرد.
امروز نیز جامعه اسلامی بیش از هر زمان دیگر به الگوی امام سجاد(ع) نیازمند است؛ الگویی که بر پایه تقوا، عقلانیت، ارتباط با خدا و مسئولیتپذیری اجتماعی بنا شده است. بازخوانی سیره و نهضت فرهنگی آن حضرت، نهتنها ما را با یکی از درخشانترین ادوار امامت آشنا میکند، بلکه راهی روشن برای مواجهه با چالشهای فرهنگی و معنوی عصر حاضر پیش روی امت اسلامی قرار میدهد.
نظر شما