به گزارش خبرنگار مهر، بررسی تاریخ تحولات معاصر ایران و منطقه، بدون تحلیل دقیق منظومه فکری و سیره عملی شهید آیتالله خامنهای امری ناممکن است. ایشان در قامت یک نظریهپرداز سیاسی و رهبری که طولانیترین دوران مدیریت کلان نظام را بر عهده داشت، واجد ویژگیهای منحصربهفردی در حوزههای فقه حکومتی، استراتژی نظامی و دیپلماسی مقاومت بود.
درصددیم در مجموعه گفتگویی به خوانشی تحلیلی از دههها کنشگری ایشان در سپهر عمومی بپردازیم. شخصیت ایشان، به عنوان پیونددهنده سنت فقاهتی با مقتضیات دنیای مدرن، چالشها و فرصتهای نوینی را پیش روی حکمرانی اسلامی قرار داد.از تدوین سیاستهای کلان در دوران گذار پس از جنگ، تا ایستادگی بر اصول استقلالطلبی در برابر فشارهای بینالمللی، همگی بخشی از کارنامهای است که نیازمند واکاوی است.
در این گفتگوها تلاش شده است تا فراتر از نگاههای کلیشهای، به ابعاد کمتر شناخته شدهی اندیشه ایشان در باب «تمدن نوین اسلامی» و «نظم نوین جهانی» پرداخته شود. اکنون که دوران حیات سیاسی ایشان به تاریخ پیوسته و به مقام شهادت نائل گشتهاند، بازخوانی میراثشان نه تنها یک ضرورت تاریخی برای درک ریشههای ثبات ایران، بلکه نقشهراهی برای فهم آیندهی جبهه مقاومت در منطقه به شمار میرود.
به همین منظور با مریم علیزاده استادیار و عضو هیات علمی دانشکده معارف و اندیشه اسلامی دانشگاه تهران به گفتگو نشستیم که در ادامه حاصل آن را می خوانید:
رویکرد نوین و راهبردی که رهبر شهید انقلاب در بیانات خود ترسیم میکردند، رسیدن به هدف غایی بعثت انبیا، یعنی حرکت جامعه به سمت خط توحیدی بود. ایشان معتقد بودند که بهترین و مهمترین بستر برای تحقق این هدف آرمانی، تقویت بسترهای اجتماعی همراه با داشتن قدرت سیاسی است. در الگوی حکمرانی جدید ایشان که کاملاً مبتنی بر قرآن کریم و سیره بعثت انبیاء طراحی شده بود، برنامههای منسجمی در گفتگوها، مباحث تخصصی و سخنرانیهای عمومی برای دستیابی به این هدف ارائه میشد. اگر بخواهیم به صورت موردی به این تأکیدات اشاره کنیم، مشاهده میکنیم که ایشان همواره بر آشنایی عمیق با متن و ترجمه قرآن اصرار داشتند. در سخنرانیهایشان به وضوح دیده میشد که به جوانان توصیه میکردند قرائت روزانه قرآن و انس با آن را به یک عادت تبدیل کنند؛ حتی پیشنهاد میشد که همه ما عادت کنیم در مکانهای عمومی نسخهای جیبی از قرآن همراه داشته باشیم. همچنین بر «تدبر در قرآن» به عنوان مرحلهای اساسی و کلیدی برای ایجاد انس واقعی با کلام وحی تأکید میورزیدند و اهتمام جدی به مسئله حفظ قرآن داشتند تا بستری مستحکم برای ایجاد عملگرایی دینی فراهم آید.
ویژگی شاخص رهبر شهید انقلاب در ارتباط با قرآن در طول عمر شریفشان این بود که همواره سعی داشتند قرآن را از حاشیه به متن جامعه منتقل کنند و تمرکز اصلیشان گذر از بعد نظری به بعد عملی بود. این اهتمام و توجه ویژه در دوران رهبریشان مشهود بود؛ بهگونهای که در تمام جلسات و سخنرانیها حتماً به یک یا دو آیه از قرآن استناد کرده و مباحث روز را به آن گره میزدند تا جنبه عملیاتی آیات را نشان دهند و مخاطبان را نسبت به اجرای احکام قرآن در زندگی اجتماعی متذکر سازند. ایشان همواره بر احیای قرآن به صورت تخصصی در مراحل تبلیغی و حتی رسانهای پافشاری داشتند و پیگیر این موضوع بودند. نقل شده است در آخرین دیدار عمومی قبل از شهادت با قاریان و حافظان قرآن که در ابتدای ماه رمضان برگزار شد، با وجود اینکه کشور در اوج تنشهای سیاسی و تهدیدات امنیتی قرار داشت و حتی جلسات فرماندهان نظامی در بهمنماه آن سال به دلیل شرایط حساس لغو شده بود، جلسه قرآنی ایشان مانند هر سال با نظم خاصی برگزار گردید. گفته میشود ایشان در حالی که مشغول قرائت قرآن بودند، به فیض شهادت نائل آمدند؛ امری که نشاندهنده اوج اهتمام و تأکید ایشان بر قرآن کریم است و رفتاری الگویی و ماندگار برای همه ما به جای گذاشت.
آنچه امروز در جریان جنگ تحمیلی و مقاومت مردم میبینیم، یکشبه اتفاق نیفتاده است. حضور پرشور مردم در خیابانها، توانمندی نیروهای نظامی در عرصههای علمی و رزمی، و همچنین توفقات چشمگیر در عرصههای پزشکی و علمی، همگی ثمره عمل به قرآن کریم تحت زعامت ایشان است. ایشان به واسطه احاطه کامل بر قرآن، صرفاً معطوف به قرائت و تفسیر نبودند، بلکه به دنبال جریانسازی و تطبیق آموزههای وحیانی با شرایط اجتماعی بودند. این رویکرد باعث شد تا باورها و مبانی برگرفته از قرآن در بستر جامعه اجرا شود و موجب رشد و ارتقای مردم گردد. ایشان در مواجهه با بسیاری از چالشهای اجتماعی، همواره سنتهای الهی و وعدههای خداوند را یادآوری میکردند. در سخنرانیهایشان، علاوه بر تقویت باورهای قلبی، سعی کردند این آموزهها را در حکمرانی پیادهسازی کنند و مردم را به این سو سوق دهند.
حکمرانی قرآنی مورد نظر رهبری در همه ابعاد قابل بررسی است؛ از تأکید بر خانوادهمحوری که تذکر آن در سخنرانیها مبتنی بر آیات قرآن بود، تا تبیین نقش زنان به عنوان الگوی زن مسلمان. حضور و فعالیت بانوان در عرصههای مختلف علمی، فرهنگی و ورزشی، برگرفته از همان حکمرانی قرآنی است که ریشه در فعالیتهای اجتماعی زنان در قرآن و سیره اهل بیت (ع) دارد. همچنین در عرصه اقتصاد، اصل «نفی سبیل» و تأکید بر عدم وابستگی اقتصادی، مستقیماً برگرفته از آموزههای قرآنی بود. در شرایط جنگی مشاهده کردیم که کشورهای حاشیه خلیج فارس به دلیل داشتن اقتصاد وابسته، برای تأمین مایحتاج مردم دچار مشکل شدند، اما در کشور ما این اتفاق رخ نداد و توانستیم در این بخش به اکثر منویات ایشان دست یابیم. پس از جنگ نیز با تحولات رقمخورده در عرصه اقتصادی، ایران جزو اقتصادهای برتر جهان قرار گرفت و علیرغم همه تحریمها، به رتبه هفدهم و به نقلی دیگر بیست و چهارم اقتصاد جهان رسید که این موفقیت مرهون حکمرانی صحیح ایشان در مسئله اقتصاد بوده است.
عاملی که امروز ایران را در دنیا مطرح کرده و به عنوان «ایران مقتدر» معرفی میکند، قدرت نظامی است. با تأکیدات رهبری به سمتی حرکت کردیم که بتوانیم در برابر دشمنان بایستیم و توصیههای ایشان در عرصه تولید موشک و بازدارندگی نظامی، نمونه بارز این رویکرد است. متأسفانه بحث قرآن در جوامع اسلامی دچار نوعی محجوریت شده است و اوج مصیبت آنجاست که نگاه جوامع اسلامی به قرآن صرفاً نگاهی تقدسی است و رویکرد کاربردی آیات قرآن که آمده تا زندگی را متحول کند و جریان زندگی را بر مبنای توحید تعریف نماید، مورد غفلت قرار گرفته است.
شاخصه اصلی رهبر شهید در مدت زعامت و رهبریشان این بود که قرآن کریم را در زندگی جاری و ساری کنند؛ چرا که معتقد بودند اگر این اتفاق بیفتد، جامعه اسلامی واقعی شکل خواهد گرفت. ایشان در صحبتهای خود با مسئولین، فرماندهان نظامی، متولیان فرهنگی و حتی مردم عادی در دیدارهای خانوادگی و با خانواده شهدا، همگی در جهت همین جریانسازی قرآنی تلاش میکردند تا کلمه توحیدی و مبنای قرآنی بعثت انبیا را به نمایش بگذارند. بنابراین، شاخصه اصلی ایشان را باید «جریانسازی قرآن کریم در زندگی روزمره مردم» دانست. در بحث حفظ قرآن و نهضت میلیونی، اگر بخواهیم ابعاد این نهضت و توجه ویژه ایشان در سخنرانیها و دیدارها را بازخوانی کنیم، به نظر میآید که تأکید ایشان بر این اصل استوار بود که اساس تمدن اسلامی باید بر پایه آموزههای قرآنی بنا شود. تا زمانی که انس با قرآن به عنوان یک امر روتین و همگانی در جامعه اسلامی محقق نشود، نمیتوانیم امیدوار به شکلگیری تمدن اسلامی باشیم. تا وقتی قرائت و حفظ قرآن نهادینه نشود، نمیتوانیم به دنبال فهم عمیق و اجرای دستورات قرآن برویم. هرچند صرفِ حفظ و قرائت قرآن نیز نورانیتی را در جامعه ایجاد میکند که نمیتوان نسبت به آن بیتفاوت بود، اما این تنها مقدمه و بستری برای رسیدن به هدف بالاتر است؛ هدفی که در آن ارتباط مداوم با وحی منجر به اجرای دستورات قرآن شود و جامعه به سمت اسلامی شدن در همه ارکان حرکت کند. ثمره نهایی اجرای این دستورات، تحقق تمدن ایرانی-اسلامی است که آثار آن را در عرصههای مختلف شاهد هستیم. نماد بارز این موفقیت را میتوان در حضور میلیونی مردم در خیابانها پس از شهادت رهبر مشاهده کرد.
این صحنه نشان میدهد که رهبر انقلاب در طول دوران زعامت، مردم را به گونهای تربیت کردند که متکی به قدرت الهی باشند و جنبه توحیدی زندگی را درک کنند. آنان نقش خود را در تغییرات اجتماعی به خوبی فهمیدهاند. پیام واضح این است که اگر قرار است خداوند تغییراتی ایجاد کند، خود انسانها نیز باید در میدان حاضر باشند. امروز جامعه ما تمام تعلیمات رهبری را به نحو احسن به نمایش گذاشته است و این امر باعث شده تا جامعه جهانی متحیر شود؛ اینکه چگونه در اوج بمباران و خطرات، میلیونها نفر با آرامش و اقتدار در شهرها حضور مییابند. به نظر میرسد مردم با تکیه بر قرآن کریم، قدرت اصلی را فقط در خدا میدانند و این نگاه توحیدی در تار و پود جامعه رسوخ کرده است. اگر میبینیم مردم ما سی شب در میدان حضور دارند و با همه سختیها و تهدیدها ایستادگی میکنند، این نشاندهنده رشد باورهای مردم و تبدیل شدن این باورها به جریان عمل است. علاوه بر این، در عرصه پزشکی و علمی، توجه ویژهای که ایشان نسبت به دانشجویان داشتند و اخیراً نیز در حوزه هوش مصنوعی مشاهده میشود، نشاندهنده احاطه علمی ایشان به مسائل روز جهان و رسیدن به قلههای علمی است.
در جریان پیشرفتهای پزشکی و نانوتکنولوژی میبینیم که اکنون ۹۰ درصد داروهای مورد نیاز در داخل کشور تولید میشود. این دستاورد بزرگ بدون اتکا به قدرتهای خارجی و با تکیه بر نگاه ویژه ایشان به استقلال و جلوگیری از سلطه کشورهای دیگر محقق شده است. در حوزه حکمرانی فرهنگی نیز، ایشان از سالهای ابتدایی رهبری توصیههای دقیقی به مدیران فرهنگی داشتند و با نویسندگان و بازیگران جلسات متعددی برگزار میکردند. این تعاملات نشان میدهد که ایشان شخصیتی جامعالاطراف بودند و رهبریشان صرفاً در بحثهای فقهی و شریعتی محدود نمیشد، بلکه در عرصههای مختلف فرهنگی، اجتماعی و علمی نیز نگاه گسترده و اشراف کامل داشتند.
نظر شما