خبرگزاری مهر، گروه استانها؛ هنوز خورشید از پشت کوه‌های میاندشت سر برنیاورده که صدای موتور گشت‌ها در جاده خاکی پیچیده است. هوا هنوز خنکای شب را در خود دارد و مه صبحگاهی، دشت را چون پرده‌ای نازک پوشانده است. گروه‌های سرشماری، پیش از آنکه اولین پرتوهای نور بر دشت بتابد، راهی مسیرهای تعیین‌شده می‌شوند. هدف مشخص است؛ پیش از آنکه حیات وحش از خواب بیدار شود و پراکنده شود، باید در محل حضور داشته باشند.
یکی از محیط‌بانان باتجربه که سال‌ها است در این منطقه خدمت می‌کند، می‌گوید: این ساعت طلایی، بهترین زمان برای مشاهده و شمارش است، اگر دیر برسیم، آهوها پراکنده می‌شوند و دقت سرشماری پایین می‌آید. ما باید قبل از بیدار شدن حیات وحش، در محل حاضر باشیم.
پیش از طلوع آفتاب
گروه‌های مختلفی از محیط‌بانان، سازمان‌های مردم‌نهاد و دوستداران محیط زیست از سراسر خراسان شمالی برای سرشماری پاییزه حیات وحش در پناهگاه حیات‌وحش میاندشت مستقر شده‌اند.
ترکیب گشت‌ها متنوع است؛ ۵ تا ۶ گشت موتوری سبک برای مسیرهای باریک و صعب‌العبور، و ۱۰ تا ۱۲ گشت خودرویی برای مسیرهای اصلی.
هر گروه یک فرم دارد؛ فرمی که در آن گونه‌های مشاهده‌شده، تعداد، جنسیت، سن و موقعیت جغرافیایی ثبت می‌شود.
مسئولان سرشماری تأکید می‌کنند که دقت در ثبت اطلاعات، مهم‌ترین اصل در این عملیات است.
هر مشاهده، هر عدد و هر جزئیات، می‌تواند در تحلیل نهایی و تصمیم‌گیری‌های حفاظتی نقش کلیدی داشته باشد.
سرشماری؛ آیینه‌ای برای سنجش سلامت زیست‌بوم
سرشماری حیات وحش، فقط یک عملیات میدانی نیست؛ آیینه‌ای است که نشان می‌دهد طبیعت تا چه اندازه توانسته توازن خود را حفظ کند.
در میاندشت، این سرشماری به‌طور ویژه اهمیت دارد، زیرا این منطقه یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های یوزپلنگ آسیایی در کشور است.
محیط‌بانان در مسیرهای مختلف، گونه‌های شاخصی مانند آهو، قوچ و میش اوریال، کل و بز را شمارش می‌کنند.
یکی از محیط‌بانان در مسیر می‌گوید: آهو گونه غالب میاندشت است. خوشبختانه امسال تعداد خوبی مشاهده کردیم. این نشان می‌دهد اقدامات حفاظتی مؤثر بوده است.
اما آهو تنها بخشی از این زیست‌بوم است. آهو در زنجیره غذایی، طعمه‌ای برای گوشتخواران به شمار می‌رود و در راس این زنجیره، یکی از ارزشمندترین گوشتخواران ایران یعنی یوزپلنگ قرار دارد. به همین دلیل، سرشماری آهو و سایر گیاه‌خواران، تصویری غیرمستقیم از وضعیت گوشتخواران نیز ارائه می‌دهد.
کارشناسان محیط زیست معتقدند که سلامت جمعیت گیاه‌خواران، نشانه سلامت کل اکوسیستم است. اگر جمعیت آهو کاهش یابد، گوشتخواران نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند و تعادل طبیعی برهم می‌خورد.
میاندشت؛ خانه‌ای برای همه گربه‌سانان ایران
یکی از نکات برجسته میاندشت، تنوع بالای گربه‌سانان در این منطقه است. روح‌الله لایق، معاون محیط زیست طبیعی اداره‌کل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، در این باره در گفت‌وگو با رسانه‌ها می‌گوید: در این استان هر هشت گونه گربه‌سان ایران زیست می‌کند؛ پلنگ، یوزپلنگ، گربه پالاس، گربه شنی، گربه جنگلی، گربه وحشی، سیاه‌گوش و کاراکال.
این هشت گونه که خوشبختانه در زیستگاه‌های استان به وفور یافت می‌شوند، یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره غذایی و اکوسیستم منطقه هستند. حضور همه این گونه‌ها در یک استان، خراسان شمالی را به یکی از غنی‌ترین زیستگاه‌های کشور تبدیل کرده است.
لایق تأکید می‌کند: حفظ این تنوع، نیازمند پایش مستمر و برنامه‌ریزی دقیق است و سرشماری پاییزه، یکی از مهم‌ترین ابزارهای این پایش محسوب می‌شود. اگر ما ندانیم چه گونه‌هایی و با چه جمعیتی در منطقه حضور دارند، نمی‌توانیم برای حفاظت از آن‌ها برنامه‌ریزی کنیم.
آمارها روایتگر آینده طبیعت
مجید دریکوند، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: «این داده‌ها و اطلاعات پایه‌ای برای تصمیم‌گیری‌های حفاظتی در آینده، جذب اعتبارات و امکانات و برنامه‌ریزی‌های حفاظتی خواهد بود.»
به گفته وی، آمارهای به‌دست‌آمده از سرشماری، نه‌تنها برای ارزیابی وضعیت فعلی، بلکه برای پیش‌بینی روند آینده جمعیت گونه‌ها و اثربخشی اقدامات حفاظتی استفاده می‌شود.
دریکوند افزود: اگر آمارها نشان دهد جمعیت یک گونه در حال کاهش است، باید سریعاً علت‌یابی کنیم و اقدامات حفاظتی را تشدید کنیم. سرشماری، چشم ما در مدیریت حیات وحش است. بدون آمار دقیق، مدیریت ما کورکورانه خواهد بود.
وی همچنین بر اهمیت همکاری بین‌بخشی تأکید کرد و گفت: «حفاظت از حیات وحش فقط وظیفه محیط‌بانان نیست؛ همه دستگاه‌ها، جوامع محلی و مردم باید در این مسیر مشارکت کنند.
همزیستی روستاییان با حیات وحش
یکی از نکات امیدوارکننده در میاندشت، همزیستی مسالمت‌آمیز روستاییان با حیات وحش است. روستاییان منطقه آموخته‌اند چگونه با گونه‌های مختلف حیات وحش کنار بیایند و حتی از حضور آن‌ها در نزدیکی محل زندگی‌شان استقبال کنند.
یکی از اهالی روستاهای اطراف می‌گوید: آهو بخشی از زندگی ماست. گاهی به نزدیکی روستا می‌آید، اما ما کاری با آن نداریم. این‌ها سرمایه‌های طبیعی ما هستند و باید از آن‌ها محافظت کنیم.
این همزیستی، نتیجه سال‌ها آموزش و فرهنگ‌سازی است. محیط‌بانان با برگزاری جلسات محلی و گفت‌وگو با اهالی، توانسته‌اند اعتماد آن‌ها را جلب کنند و حفاظت از حیات وحش را به یک ارزش مشترک تبدیل کنند.
یکی از محیط‌بانان می‌گوید: وقتی مردم محلی احساس کنند که حفاظت از حیات وحش به نفع خودشان است، خودشان به بهترین محافظان تبدیل می‌شوند. ما فقط باید اعتماد آن‌ها را جلب کنیم.
تصویربرداری از لحظات ناب
در میان گروه‌های سرشماری، تصویربرداران حیات وحش نیز حضور دارند. عباس رستگار، تصویربردار حیات وحش، در همین سرشماری تصاویری ناب از گونه‌های مختلف ثبت کرده است. تصاویری که نشان می‌دهد با مراقبت‌هایی که در چند سال اخیر انجام شده، جمعیت یوزپلنگ در منطقه ایران به ۳۱ قلاده رسیده است.
رستگار می‌گوید: هر تصویری که ثبت می‌کنم، یک سند است. سندی که نشان می‌دهد این طبیعت زنده است و نیاز به حفاظت دارد. این تصاویر می‌توانند به ما کمک کنند تا تغییرات جمعیتی گونه‌ها را در طول زمان رصد کنیم.
چالش‌ها و تهدیدها
با وجود همه تلاش‌ها، میاندشت با چالش‌هایی نیز روبه‌روست. خشکسالی‌های متوالی، کاهش منابع آبی، تغییر کاربری اراضی و تهدیدهای انسانی، از جمله عواملی هستند که زیست‌بوم این منطقه را تحت فشار قرار می‌دهند.
دریکوند در این باره می‌گوید: اگر منابع آبی کاهش یابد، حیات وحش نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد. باید با مدیریت صحیح منابع آب و حفاظت از زیستگاه‌ها، از این سرمایه ملی محافظت کنیم.
وی افزود: تغییر کاربری اراضی و توسعه ناپایدار، از دیگر تهدیدهایی است که باید با برنامه‌ریزی دقیق و نظارت مستمر مدیریت شود.
نگین محیط زیست ایران
خراسان شمالی به دلیل برخورداری از تنوع زیستی بالا، به‌حق «نگین محیط زیست ایران» نام گرفته است. میاندشت، قلب تپنده این نگین است؛ جایی که کوه، دشت و جنگل در هم می‌آمیزند و زیستگاهی امن برای گونه‌های ارزشمند فراهم می‌کنند.
سرشماری پاییزه، فرصتی است تا این نگین را بهتر بشناسیم، از نزدیک لمس کنیم و برای حفاظت از آن برنامه‌ریزی کنیم. آمارها قرار است روایتگر آینده طبیعت باشند و به همین دلیل است که هر عدد، هر مشاهده و هر تصویر، اهمیت دارد.
با پایان سرشماری، داده‌ها جمع‌آوری و تحلیل خواهند شد. نتایج این تحلیل، مبنای تصمیم‌گیری برای سال آینده خواهد بود. اگر آمارها نشان دهد جمعیت گونه‌ها افزایش یافته است، می‌توان امیدوار بود که اقدامات حفاظتی مؤثر بوده است. اگر کاهش نشان دهد، باید اقدامات جدیدی در دستور کار قرار گیرد.
دریکوند در پایان می‌گوید: ما در میاندشت فقط حیات وحش را شمارش نمی‌کنیم؛ ما آینده را می‌سازیم. هر تصمیمی که امروز می‌گیریم، بر زندگی نسل‌های آینده و بر بقای این گونه‌های ارزشمند تأثیر می‌گذارد.
میاندشت، جایی است که طبیعت و انسان در کنار هم نفس می‌کشند. جایی که هر طلوع، نویدبخش روزی تازه برای حیات وحش است و هر سرشماری، گامی به سوی حفاظت بهتر از این میراث طبیعی.
نظر شما