خبرگزاری مهر، گروه سیاست؛ رامین عبدالله شاهی: تاریخ ایران، روایت ملتی است که قرن ها به نام ایران شناخته شده است؛ سرزمینی که خود امپراطوریها داشته و بارها با امپراتوریهای همتراز و بزرگ جهان روبهرو شده و در برابر آنان ایستادگی کرده است. شکستها و ویرانیهای سنگینی را تجربه کرده، اما هیچگاه هویت تاریخی، تمدنی و فرهنگی خود را از دست نداده است.
ایستادگی و مقاومتی که گاهی در میدان جنگ، گاهی در حفظ زبان و فرهنگ و گاهی در بازپسگیری استقلال کامل سیاسی جلوهگر شده است. امروز نیز در مواجهه ایران با قدرتهای بزرگ جهانی ادامه دارد. مواجه ای که اتفاقا ایران را در ردیف قدرت تاریخی خود قرار می دهد.
این استمرار تاریخی برای یک ملت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ایران در شرایطی به حیات سیاسی مستقل خود ادامه داد که بسیاری از سرزمینهای اروپا و شمال آفریقا زیر سلطه امپراطوری های گوناگون قرار گرفته بودند، اما استمرار نام ایران در منابع تاریخی جهان و تداوم هویت سیاسی و فرهنگی آن، بخشی از نتیجه همین ایستادگی طولانیمدت است که عنصر آن در ژنتیک ایرانیان قرار دارد.
باید گفت ایران به دلیل موقعیت منحصر بفرد جغرافیایی خود، در طول تاریخ، بارها آماج حمله قدرتهایی قرار گرفته که در زمان خود از بزرگترین امپراتوریهای نظامی و سیاسی جهان بودهاند؛ از اسکندر مقدونی و امپراتوری روم گرفته تا خلافتهای اموی و عباسی، مغولها و قدرتهای استعماری. با این حال، سقوط حکومتها و اشغال سرزمینها هیچگاه به معنای پایان موجودیت تاریخی ایران نبوده است. شاید مهمترین ویژگی تمدن ایرانی، همین توانایی بازسازی خود پس از بحرانها و حفظ هویت ملی در برابر تهاجمات خارجی و عقب راندن آنها باشد.
با حمله اسکندر مقدونی امپراتوری هخامنشی را سرنگون کرد و بخشهای وسیعی از ایران را به تصرف مقدونیها درآورد. با این حال، سلطه جانشینان اسکندر پایدار نماند و با ظهور اشکانیان، قدرت سیاسی ایران بار دیگر احیا شد. این تجربه نشان داد که سقوط یک حکومت، الزاماً به معنای نابودی یک ملت و تمدن نیست.
یکی از برجستهترین جلوههای مقاومت تاریخی ایرانیان، تقابل چندصدساله با امپراتوری روم و سپس روم شرقی بود. در دورانی که رومیان بخشهای وسیعی از اروپا، شمال آفریقا و سواحل مدیترانه را تحت سلطه خود داشتند و یکی از بزرگترین قدرتهای نظامی جهان محسوب میشدند، ایران در قالب امپراتوری اشکانی و پس از آن ساسانی، یکی از معدود قدرتهایی بود که در برابر توسعهطلبی روم ایستادگی کرد و مانع گسترش سلطه آن بر شرق شد.
دراین میان یکی از ماندگارترین جلوههای اقتدار تاریخی ایران، شکست والرین، امپراتور روم، به دست شاپور اول ساسانی است. ارتش ایران توانست در نبردی سرنوشتساز ارتش روم را شکست دهد و شخص امپراتور را به اسارت بگیرد و واقعهای کمنظیر که در تاریخ روم سابقه نداشته است را رقم بزند. کتیبه این رویداد در نقشبرجسته مشهور نقش رستم، ساخته شده است و رهبر شهید انقلاب نیز در سخنانی، با اشاره به این نماد تاریخی، بر ضرورت معرفی پیروزیهای ایران در برابر قدرتهای بزرگ تأکید کردند و خواستار برجسته شدن چنین جلوههایی از تاریخ و هویت ایرانی شدند.
در قرون نخستین اسلامی نیز با سقوط ساسانیان، ایران وارد دورهای تازه شد. با وجود حاکمیت خلفای اموی و عباسی، زبان و فرهنگ ایرانی نهتنها از میان نرفت، بلکه ایرانیان در شکلگیری تمدن اسلامی، ساختار اداری خلافت و گسترش علوم و معارف نقش برجستهای ایفا کردند. ظهور حکومتهایی چون طاهریان، صفاریان و سامانیان نیز زمینه احیای اقتدار سیاسی و فرهنگی ایران را فراهم کرد و زبان فارسی بار دیگر به یکی از زبانهای مهم علم، ادب و حکومت در جهان اسلام تبدیل شد. در واقع در این مقطع ایرانیان حتی زمانی که تلاش می کردند تا از سلطه خلفای اموی و عباسی رها شوند عشق و ارادات خود را به دین اسلام حفظ کرده و آن را در معماری خود جلوه گر می ساختند.
تهاجم مغول نیز یکی از ویرانگرترین حوادث تاریخ ایران بود. شهرهای بزرگ و مراکز علمی و فرهنگی آسیبهای گستردهای دیدند، اما تمدن ایرانی در برابر این تهاجم نیز دوام آورد. مغولها بهتدریج تحت تأثیر فرهنگ و تمدن ایران قرار گرفتند و شماری از حاکمان آنان به اسلام گرویدند، به گونه ای که مغولان مسلمانشده، بهجای محو زبان و فرهنگ ایرانی، خود به حامیان و مروجان زبان فارسی تبدیل شدند. زبان فارسی در دستگاه اداری و فرهنگی حکومت های مغول، جایگاه برجستهای یافت و آثار ارزشمندی در تاریخنگاری و ادبیات فارسی در این دوره پدید آمد. به این ترتیب، مهاجمانی که با نیروی نظامی وارد ایران شده بودند، در گذر زمان تحت تأثیر فرهنگ و تمدن آن قرار گرفتند و در بخش مهمی از میراث ایرانی و اسلامی جذب شدند و پس از حضور در شبه قاره هند مروج فرهنگ ایرانی و اسلامی در آنجا شده و زبان فارسی را گسترش دادند.
حتی ایران در دوره قاجار و در میانه رقابت قدرتهای استعماری هیچگاه یک مستعمره کامل نشد و در جنگهای جهانی اول و دوم نیز اگر ایران به اشغال قدرت های مهاجم درآمد و قدرت حکومت مرکزی ضعیف شده بود، اما ایران تجزیه نشد.

از شاه عباس تا جمهوری اسلامی؛ تحول جایگاه ایران در تنگه هرمز
یکی از عناصر اثر گذار در حفظ و افزایش قدرت ایران موقعیت بی نظیر جغرافیایی آن به عنوان چهار راهی میان غرب و شرق و شمال و جنوب است و در این میان تنگه هرمز، بهعنوان یکی از مهمترین گذرگاههای راهبردی جهان، همواره در معادلات قدرت جایگاه ویژهای داشته است. مقایسه تجربه ایران در دوره صفویه با وضعیت امروز، نکته قابل تأملی را آشکار میکند.
این در حالی است که در دوران شاه عباس صفوی، برای پایان دادن به سلطه پرتغالیها بر جزیره هرمز و بیرون راندن آنان از این منطقه راهبردی، ایران از همکاری نظامی انگلیسیها بهره گرفت. بازپسگیری هرمز در با مشارکت نیروهای ایرانی و ناوگان کمپانی هند شرقی انگلیس انجام شد، اما در دوران جمهوری اسلامی، ایران از ظرفیتهای مستقل نظامی و راهبردی برای تأثیرگذاری بر معادلات امنیتی تنگه هرمز برخوردار شده است؛ ظرفیتی که بدون اتکا به نیروی نظامی یک قدرت خارجی شکل گرفته است. این تحول را میتوان یکی از تفاوتهای مهم میان موقعیت ایران در عصر صفوی و جایگاه راهبردی آن در دوره معاصر دانست. ظرفیتی که
انقلاب اسلامی؛ بازتعریف استقلال و ایستادگی
با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، استقلال به یکی از اصلیترین مبانی سیاست خارجی جمهوری اسلامی تبدیل شد. شعار معروف استقلال، آزادی جمهوری اسلامی و تاکیدات مکرر امام خمینی (ره) و مرهبری شهید بر حفظ استقلال ایران همواره بر این بود که باید سرنوشت کشور در داخل و در تهران رقم بخورد.
در واقع استقلال ایران در ۱۳۵۷، به معنای خروج ایران از مدار سیاسی قدرتهای بزرگ و برخورداری از حق تصمیمگیری مستقل بود و جمهوری اسلامی از ابتدای شکلگیری تلاش کرد تصمیمات سیاسی خود را بر اساس اراده داخلی و با پشتوانه رأی مردم، اتخاذ کند؛ حتی اگر این تصمیمات در مواردی با خطا همراه باشد، اصل اساسی آن است که کشور خود درباره سرنوشتش تصمیم بگیرد و وابسته به اراده قدرتهای خارجی نباشد. از همین رو علی رغم فشارهای سالهای پس از انقلاب، جنگ تحمیلی، تحریمهای اقتصادی و تلاش برای ایجاد بیثباتی داخلی را از ابزارهای قدرتهای خارجی برای وادار کردن ایران به عقبنشینی، انسجام ملی، حمایت مردم از کشور و برخورداری نظام از پشتوانه اجتماعی، از عوامل مهم پایداری ایران در برابر این فشارها بوده است.
ایران در برابر قدرتهای بزرگ؛ مقاومت فراتر از موازنه تسلیحاتی
امروز ایران در شرایطی با فشار و تقابل قدرتهای بزرگ مواجه است که از نظر اقتصادی، فناوری و نظامی با ابرقدرتهای جهانی فاصله دارد. با این حال، تجربه جنگها و بحرانهای اخیر بار دیگر ظرفیت مقاومت ملی را به یکی از محورهای تحلیل وضعیت کشور تبدیل کرده است.
در دو سال گذشته و در جنگهای ۱۲ روزه و جنگ رمضان با آنکه ایران ادعای برخورداری از قدرت نظامی یا اقتصادی همتراز قدرتهای جهانی را نداشت، اما توانسته است در برابر زورگویی و فشار خارجی ایستادگی کند و شرایطی را رقم بزند که نه تنها در ساسله حوادث و تبعات جنگ مانند کمبود، قحطی، مهاجرت و ... گرفتار نشود و با وجود ترور و شهادت شخصیت های بزرگ و رجال سیاسی و نظامی در کشور، ساختارها و کشور پایدار بماند و حتی به گفته مقامات خارجی ایران قوی تر از قبل از جنگ شود.
در واقع می توان گفت تجربههای متعدد جنگ و ایستادگی در طول قرنها، در شکلگیری خودباوری ملی ایرانیان نقش داشته است و حضور مردم در صحنه و مطالبه آنان برای حفظ استقلال و ایستادگی در برابر زیادهخواهی خارجی را نشانهای از تداوم این روحیه می توان ارزیابی کرد.
مقاومت؛ حافظه تاریخی یک ملت
بنابر این می توان گفت مرور تاریخ ایران نشان میدهد مقاومت ایرانیان همواره در یک شکل ثابت و صرفاً نظامی بروز نکرده است. گاهی با شورش علیه حکومتهای بیگانه، گاهی با احیای استقلال سیاسی، گاهی با حفظ زبان و فرهنگ و گاهی با بازسازی همبستگی اجتماعی در برابر بحرانها جلوهگر شده است.
ایران در طول تاریخ شکستهای بزرگی را تجربه کرده، سرزمینهایی را از دست داده و دورههایی از ضعف و وابستگی را پشت سر گذاشته است؛ بنابراین روایت مقاومت ایرانیان به معنای نادیده گرفتن شکستها و آسیبها نیست. نکته مهمتر، توانایی این جامعه برای بازسازی خود و حفظ تداوم تاریخی در شرایطی است که بسیاری از حکومتها و تمدنهای همعصر آن از میان رفتهاند.
از اسکندر و روم تا مغول و قدرتهای مدرن، ایران بارها با امپراتوریهایی روبهرو شده که در مقاطعی از نظر نظامی و اقتصادی برتری چشمگیری داشتهاند، اما نتوانستهاند هویت تاریخی این سرزمین را از میان ببرند. راز ماندگاری ایران را باید در پیوند میان حافظه تاریخی، هویت فرهنگی، استقلالخواهی و ظرفیت بازسازی اجتماعی جستوجو کرد؛ پیوندی که همچنان میتواند پشتوانهای برای تبدیل همبستگی ملی به قدرت اقتصادی، علمی، سیاسی و دفاعی پایدار باشد.
این در حالی است که ایران و انقلاب اسلامی، امروز با وجود رهبری سوم انقلاب اسلامی، حفظ ساختارها و ارکان حاکمیت و به پشتوانه مردم مبعوث شده، آنگونه در برابر دو قدرت اتمی ایستادگی کرده و یکپارچگی خود را حفظ کرده است، به گونه ای که حتی میان ملل غیر مسلمان از محبوبیت بالایی برخوردار شده است. کشوری که از دو جنگ تحمیلی اخیر خود آسیب هایی دیده است اما خسارت های بیشماری را به هژمون آمریکا در منطقه وارد کرده است و در صورت خطای محاسبه دیگری از سوی آنان می تواند دامنه به آتش کشیدن منافع امریکا را به دیگر نقاط جهان از جمله اروپا برساند، تا بار دیگر در تاریخ ثبت شود ایستادگی و مقاومت در برابر امپراطوری ها جزء ژنتیک ایرانیان از اسکندر تا ترامپ است.
بنابراین ایران با وجود رهبری سوم انقلاب اسلامی، حفظ ساختارها و ارکان حاکمیت و به پشتوانه مردم مبعوث شده، در صورت خطای محاسبه دیگری از سوی دشمن می تواند دامنه به آتش کشیدن منافع امریکا را به دیگر نقاط جهان برساند، تا بار دیگر در تاریخ ثبت شود ایستادگی و مقاومت در برابر امپراطوری ها جزء ژنتیک ایرانیان و بخشی از حافظه تاریخی یک ملت، از اسکندر تا ترامپ است.
آنگونه در برابر دو قدرت اتمی ایستادگی کرده و خود و یکپارچگی خود را حفظ کرده است و حتی میان ملل غیر مسلمان از محبوبیت بالایی برخوردار شده است. کشوری که از دو جنگ تحمیلی اخیر خود آسیب هایی دیده است اما خسارت های بیشماری را به هژمون آمریکا در منطقه وارد کرده است و در صورت خطای محاسبه دیگری از سوی آنان می تواند دامنه آتش زدن منافع امریکا را به دیگر نقاط جهان از جمله اروپا بکشاند، تا بار دیگر در تاریخ ثبت شود ایستادگی و مقاومت در برابر امپراطوری ها جزء ژنتیک ایرانیان از اسکندر تا ترامپ است.



نظر شما