۲۶ آبان ۱۴۰۵، ۱۲:۳۸

مهر بررسی کرد؛

رقابت بر سر کریدورهای قفقاز؛ ایران چگونه موازنه را حفظ کند؟

رقابت بر سر کریدورهای قفقاز؛ ایران چگونه موازنه را حفظ کند؟

رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بر سر کریدورهای قفقاز، فرصتی برای بازتعریف نقش‌آفرینی ایران و تقویت جایگاه ژئوپلیتیکی و ترانزیتی کشور در معادلات جدید منطقه فراهم کرده است.

خبرگزاری مهر، گروه بین الملل- احسان موحدیان: تحولات چند هفته اخیر در قفقاز جنوبی نشان می‌دهد که پروژه موسوم به تریپ در قفقاز جنوبی از مرحله اعلام سیاسی و توافقات اولیه عبور کرده و به‌تدریج وارد مرحله طراحی نهادی، حقوقی و فنی شده است. تشکیل گروه‌های کاری سه‌جانبه آمریکا، ارمنستان و جمهوری آذربایجان در ۶ و ۷ نوامبر ۲۰۲۶، برای بررسی ابعاد حمل‌ونقل و انتقال برق این پروژه، نشانه‌ای از جدیت طرف‌ها برای عملیاتی کردن آن است. هم‌زمان، تصویب چارچوب همکاری راهبردی ایروان و واشنگتن برای اجرای طرح تریپ در پارلمان ارمنستان، ابعاد تازه‌ای به این تحول داده است.

چالش طرح تریپ برای ایران صرفاً احداث یک جاده یا خط آهن در مرزهای شمالی نیست. آنچه اهمیت راهبردی دارد، شکل‌گیری ترتیبات جدیدی برای مدیریت جریان کالا، انرژی، ارتباطات و در نهایت امنیت در یکی از حساس‌ترین مناطق پیرامونی ایران است. اگر تهران نتواند در این روند جایگاه اقتصادی و سیاسی خود را تثبیت کند، ممکن است در آینده با شبکه‌ای از مسیرهای ارتباطی و ترتیبات امنیتی مواجه شود که بدون مشارکت مؤثر ایران طراحی شده‌اند و بخشی از ظرفیت ژئوپلیتیکی کشور را به حاشیه می‌رانند.

از توافق سیاسی تا سازوکار اجرایی

در نشست ۸ اوت ۲۰۲۵ واشنگتن، نیکول پاشینیان و الهام علی‌اف با میانجیگری دونالد ترامپ بر سر چارچوبی برای پیشبرد صلح و توسعه ارتباطات منطقه‌ای توافق کردند. در ادامه، چارچوب توافق ارمنستان و آمریکا درباره TRIPP در سال ۲۰۲۶ شکل گرفت و در نوامبر امسال، گروه‌های کاری سه‌جانبه با حضور مقام‌های آمریکایی، ارمنی و آذربایجانی آغاز به کار کردند. این گروه‌ها در گام نخست بر حمل‌ونقل و انتقال برق متمرکز شده‌اند و قرار است مسائل فنی و اتصال پروژه به زیرساخت‌های منطقه‌ای را نیز بررسی کنند.

اهمیت این تحول در آن است که آمریکا دیگر صرفاً یک میانجی سیاسی در مناقشه ایروان و باکو محسوب نشده و به یکی از بازیگران اصلی توسعه زیرساختی در این منطقه تبدیل شده است. در واقع، واشنگتن می‌کوشد از سرمایه سیاسی حاصل از توافق صلح برای تثبیت حضور اقتصادی و نهادی خود در قفقاز بهره بگیرد و هم‌زمان پیوندهای ترانزیتی شرق دریای کاسپین با ترکیه و اروپا را تقویت کند.

شرکت آمریکایی توسعه‌دهنده این پروژه قرار است برای ۴۹ سال (قابل تمدید برای نیم قرن دیگر) با سهم ۷۴ درصدی برای آمریکا و ۲۶ درصدی برای ارمنستان فعالیت کند. این ساختار نشان می‌دهد که موضوع فراتر از مشارکت پیمانکاران خارجی در ساخت یک مسیر حمل‌ونقل است و به ایجاد یک سازوکار بلندمدت اقتصادی و مدیریتی مربوط می‌شود.

اگرچه دولت ارمنستان تأکید کرده که قلمروی این مسیر همچنان تحت حاکمیت و صلاحیت قضایی این کشور باقی می‌ماند و قوانین ارمنستان بر زیرساخت‌های واقع در خاک آن اعمال خواهد شد، اما تمرکز مدیریت توسعه پروژه در دست یک شرکت با اکثریت سهام آمریکایی، پرسش‌های مهمی درباره میزان نفوذ عملی واشنگتن بر تصمیمات اقتصادی و زیرساختی این مسیر ایجاد می‌کند.

اهداف ژئوپلیتیکی واشنگتن و منافع آنکارا و باکو

تریپ را باید در چارچوب تحولات گسترده‌تر ژئوپلیتیک اوراسیا بررسی کرد. این مسیر قرار است بخش اصلی جمهوری آذربایجان را از طریق استان سیونیک ارمنستان به نخجوان متصل کند و سپس به شبکه جاده‌ای و ریلی ترکیه پیوند بخورد. به این ترتیب، یکی از حلقه‌های مهم اتصال دریای کاسپین به قفقاز جنوبی و اروپا بدون مشارکت ایران تقویت خواهد شد.

برای جمهوری آذربایجان، این پروژه امکان ارتباط مستقیم‌تر با نخجوان و ترکیه را فراهم می‌کند و می‌تواند هزینه‌ها و محدودیت‌های ترانزیتی این کشور را کاهش دهد. برای آنکارا نیز تقویت پیوند زمینی با جمهوری آذربایجان و آسیای مرکزی، با راهبرد گسترش نقش ترکیه در شبکه‌های حمل‌ونقل و گسترش همکاری‌های اقتصادی جهان ترک هماهنگ است. در نتیجه، منافع باکو و آنکارا در توسعه این مسیر تا حد زیادی هم‌پوشانی دارد.

اما هدف آمریکا صرفاً تسهیل تجارت میان دو جمهوری قفقاز جنوبی نیست. واشنگتن با حضور در ساختار توسعه و مدیریت اقتصادی این پروژه می‌تواند در یکی از گلوگاه‌های ارتباطی اوراسیا نفوذ بلندمدت ایجاد کند. این حضور همچنین به آمریکا امکان می‌دهد در ترتیبات آینده انرژی، مخابرات، حمل‌ونقل و سرمایه‌گذاری منطقه نقش داشته باشد. چنین نفوذی لزوماً به معنای استقرار نظامی آمریکا نیست، اما از منظر امنیت ملی ایران، حضور اقتصادی و نهادی یک قدرت متخاصم در نزدیکی مرزهای کشور نیز نیازمند ارزیابی و مقابله دقیق است.

از سوی دیگر، مسیر ترامپ با کریدور میانی یا مسیر ترانس‌ کاسپین ارتباط پیدا می‌کند؛ شبکه‌ای که چین و آسیای مرکزی را از طریق دریای کاسپین، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه به اروپا متصل می‌کند. در چنین شرایطی، توسعه زیرساخت‌های قفقاز می‌تواند جایگاه مسیرهای رقیب را متزلزل دهد. مسئله اصلی برای تهران، جلوگیری از تبدیل شدن به بازیگری بیرون از این ترتیبات جدید است.

نگرانی ایران؛ فراتر از مسئله مرز

اهمیت استان سیونیک برای ایران به موقعیت جغرافیایی آن بازمی‌گردد. این استان در جنوب ارمنستان قرار دارد و مرز زمینی ایران با ارمنستان از طریق همین منطقه حفظ می‌شود. هرگونه تغییر در ترتیبات حاکمیتی، امنیتی یا عملیاتی این مسیر می‌تواند بر دسترسی ایران به قفقاز جنوبی و مسیرهای ارتباطی اروپا تأثیر بگذارد.

موضع رسمی تهران بر حفظ تمامیت ارضی و حاکمیت ارمنستان و مخالفت با هرگونه حضور نظامی آمریکا در مجاورت مرزهای ایران استوار بوده است. عباس عراقچی در سفر ماه اکتبر خود به ایروان گفت ایران به ارمنستان اعتماد دارد، اما در عین حال نگرانی تهران درباره حضور آمریکا در منطقه و نزدیکی مرزهای ایران را نیز تأیید کرد. مقام‌های ارمنی هم اعلام کرده‌اند که استقرار نظامی آمریکا در مسیر ترامپ پیش‌بینی نشده است.

با وجود این اظهارات، موضوع نیازمند تضمین‌های روشن و قابل راستی‌آزمایی است. باید مشخص شود چه نهادی مسئول کنترل مرزها، بازرسی کالاها، صدور مجوز عبور، حفاظت از زیرساخت‌ها و مدیریت داده‌های ارتباطی خواهد بود. همچنین باید روشن شود که شرکت توسعه‌دهنده پروژه چه اختیاراتی دارد و دولت ارمنستان چگونه بر عملکرد آن نظارت خواهد کرد.

از منظر اقتصادی نیز نگرانی تهران قابل توجه است. اگر مسیرهای ترانزیتی دریای کاسپین ـ قفقاز ـ ترکیه با سرمایه‌گذاری گسترده و خدمات سریع‌تر توسعه پیدا کنند، بخشی از ظرفیت بالقوه ایران برای تبدیل شدن به پل ارتباطی آسیای مرکزی و اروپا ممکن است کاهش یابد. این خطر به‌ویژه زمانی جدی‌تر می‌شود که ایران نتواند زیرساخت‌های ریلی، جاده‌ای، گمرکی و لجستیکی خود را با سرعت لازم تکمیل کند.

روسیه؛ بازیگری که هنوز حذف نشده است

کاهش نقش سنتی روسیه در معادلات ارمنستان و افزایش حضور آمریکا، به معنای اخراج فوری مسکو از قفقاز نیست. روسیه همچنان از ظرفیت‌های اقتصادی، زیرساختی و سیاسی قابل توجهی برخوردار است و شبکه راه‌آهن ارمنستان نیز تحت امتیاز بهره‌برداری شرکت راه‌آهن جنوب قفقاز، وابسته به راه‌آهن روسیه، اداره می‌شود.

با این حال، گسترش نقش آمریکا در مسیر ترامپ می‌تواند موقعیت روسیه را در تعیین قواعد اتصال منطقه‌ای محدود کند. از سوی دیگر، مسکو ممکن است برای حفظ نفوذ خود به دنبال مشارکت در پروژه‌های مکمل، استفاده از ظرفیت‌های ریلی موجود و تقویت ارتباطات با ایران و جمهوری آذربایجان باشد. برای تهران، تبدیل شدن به بخشی از رقابت انحصاری میان واشنگتن و مسکو راهبرد مناسبی نیست. ایران باید منافع خود را مستقل از رقابت این دو قدرت تعریف کند و از ظرفیت همکاری با هر دو، در چارچوب منافع ملی، بهره ببرد.

خطر حاشیه‌نشینی ژئوپلیتیکی و ضرورت تغییر محاسبات تهران

ایران باید میان دو موضوع تفاوت قائل شود: مخالفت با تغییر مرزهای بین‌المللی و مخالفت با توسعه مسیرهای ترانزیتی. اولی یک خط قرمز راهبردی و امنیتی است، اما اصرار بر دومی به‌تنهایی نه امکان‌پذیر است و نه به سود منافع بلندمدت ایران. کشورهای منطقه حق دارند مسیرهای ارتباطی خود را توسعه دهند و تهران نیز باید به جای تلاش برای متوقف کردن همه پروژه‌های رقیب، برای حضور در شبکه‌های جدید و کسب سهم اقتصادی و سیاسی تلاش کند.

مشکل اصلی ایران آن است که با وجود برخورداری از موقعیت جغرافیایی ممتاز، هنوز نتوانسته است این مزیت را به قدرت واقعی ترانزیتی تبدیل کند. محدودیت‌های بانکی و سرمایه‌گذاری، ضعف زیرساخت‌های ریلی، طولانی بودن فرایندهای گمرکی، ناهماهنگی دستگاه‌های اجرایی و فقدان دیپلماسی اقتصادی منسجم، موجب شده است همسایگان ایران برای توسعه مسیرهای جایگزین انگیزه بیشتری پیدا کنند.

اگر این وضعیت ادامه یابد، ممکن است ایران به جای آنکه حلقه اتصال آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس و آب‌های آزاد باشد، به قلمرویی تبدیل شود که مسیرهای ارتباطی مهم منطقه از شمال و جنوب آن عبور می‌کنند، بدون آنکه کشور بتواند از این موقعیت بهره کافی ببرد. این همان وضعیتی است که می‌توان از آن به عنوان خطر خفگی ژئوپلیتیکی یاد کرد.

راهبردهای ضروری ایران برای خروج از وضعیت خفگی ژئوپلیتیکی

ایران برای مقابله با این وضعیت، به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ و بلندمدت نیاز دارد:

نخست؛ ایجاد سازوکار امنیتی و نظارتی با ارمنستان: تهران باید با ایروان به توافقی روشن و مکتوب درباره ترتیبات امنیتی مسیر ترامپ دست یابد. این توافق باید بر چند اصل استوار باشد: عدم استقرار نیروهای نظامی آمریکا یا هر قدرت ثالث در مجاورت مرز ایران، حفظ کامل کنترل مرزهای ارمنستان توسط نهادهای قانونی این کشور، جلوگیری از استفاده اطلاعاتی و امنیتی از زیرساخت‌های مسیر علیه ایران و ایجاد سازوکار تبادل اطلاعات درباره تهدیدات احتمالی. بهتر است این سازوکار در قالب یک کمیته مشترک دائمی میان ایران و ارمنستان با امکان گفت‌وگوهای فنی سه‌جانبه با جمهوری آذربایجان شکل بگیرد.

دوم؛ تبدیل مرز ایران و ارمنستان به یک مزیت اقتصادی غیرقابل جایگزین: تهران نباید صرفاً به حفظ ۴۳ کیلومتر مرز مشترک خود با ارمنستان بسنده کند، بلکه باید از این مرز برای ایجاد یک منطقه اقتصادی و ترانزیتی فعال بهره بگیرد. توسعه پایانه‌ مرزی نوردوز، ایجاد مراکز لجستیکی و انبارداری، تسهیل مبادلات بانکی و گمرکی، توسعه جاده‌ها و پیگیری اتصال ریلی ایران به ارمنستان باید در اولویت قرار گیرد. هرچه حجم تجارت و سرمایه‌گذاری مشترک بیشتر باشد، انگیزه ایروان برای حفظ و گسترش روابط راهبردی با تهران نیز افزایش می‌یابد.

سوم؛ تکمیل کریدور شمال ـ جنوب و اتصال عملیاتی آن به قفقاز: تکمیل راه‌آهن رشت ـ آستارا، ارتقای ظرفیت راه‌آهن قزوین ـ رشت، توسعه بندر کاسپین و بندر انزلی و بهبود اتصال ریلی و جاده‌ای به مرزهای شمال غرب باید همزمان با یکدیگر انجام شوند. در کنار آن، اتصال و توسعه شبکه حمل‌ونقل ایران به ارمنستان از طریق جلفا و نوردوز باید به‌صورت جدی پیگیری شود. ایران باید به جای رقابت صرف با کریدور میانی، شبکه‌ای از مسیرهای مکمل ایجاد کند که عبور از قلمرو ایران را از نظر زمان، هزینه و قابلیت اطمینان پذیری اقتصادی جذاب سازد.

چهارم؛ پیوند دادن کریدور شمال ـ جنوب به بندر چابهار و اقیانوس هند: یکی از مهم‌ترین مزیت‌های ایران، دسترسی مستقیم به خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند است. توسعه همکاری هند، ایران، ارمنستان و کشورهای آسیای مرکزی می‌تواند یک مسیر چندوجهی از بنادر جنوبی ایران تا قفقاز و دریای سیاه ایجاد کند. این مسیر باید به جای آنکه صرفاً در اسناد دیپلماتیک مطرح شود، از طریق توافقات تعرفه‌ای، سرمایه‌گذاری در پایانه‌های مرزی، برنامه منظم حمل‌ونقل و قراردادهای بلندمدت با شرکت‌های لجستیکی عملیاتی شود.

پنجم؛ مشارکت اقتصادی در پروژه‌های منطقه‌ای به جای انزوای سیاسی: ایران باید به ارمنستان، جمهوری آذربایجان و حتی ترکیه پیشنهاد دهد که در پروژه‌های زیرساختی مکمل، از جمله انتقال برق، تجارت انرژی، حمل‌ونقل کالا و خدمات لجستیکی مشارکت کنند. تهران می‌تواند پیشنهاد اتصال شبکه‌های ریلی و جاده‌ای جدید این کشورها به زیرساخت‌های ایران را مطرح کند؛ مشروط بر آنکه حاکمیت ارمنستان و امنیت مرز ایران محفوظ بماند. حضور اقتصادی ایران در پروژه‌های مکمل، امکان اثرگذاری بر معادلات آینده را افزایش می‌دهد.

ششم؛ فعال کردن دیپلماسی اقتصادی با روسیه، چین، هند و کشورهای آسیای مرکزی: ایران باید از روابط خود با این قدرت‌ها برای جذب سرمایه، فناوری و تضمین سهم مهمی از بازار استفاده کند. همکاری با روسیه در حوزه ریلی، با هند در بندر چابهار و با چین در توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و مناطق لجستیکی می‌تواند به افزایش ظرفیت رقابتی کشور کمک کند. با این حال، این همکاری‌ها نباید به وابستگی انحصاری به یک قدرت خارجی منجر شوند.

هفتم؛ اصلاح ساختار داخلی حکمرانی ترانزیت: ایجاد یک نهاد ملی و بالادستی مقتدر برای هماهنگی امور مربوط به کریدورهای بین‌المللی، یکپارچه‌سازی گمرکات، کاهش زمان توقف کالا در مرزها، راه‌اندازی و توسعه پنجره واحد دیجیتال، تضمین ثبات مقررات و مشوق های تازه برای جذب سرمایه‌گذاری خصوصی ضروری است. ایران نمی‌تواند انتظار داشته باشد شرکت‌های بین‌المللی مسیرهای طولانی‌تر یا پرهزینه‌تر را به مسیرهای سریع‌تر و قابل پیش‌بینی ترجیح دهند، صرفاً به این دلیل که موقعیت جغرافیایی ایران مناسب‌تر است.

جمع‌بندی

تحولات جدید مربوط به مسیر ترامپ هشدار جدی درباره ضرورت بازنگری در سیاست ژئوپلیتیکی ایران است. تهران نباید اجازه دهد نگرانی‌های امنیتی درباره حضور آمریکا در قفقاز به سیاستی صرفاً واکنشی و مبتنی بر تهدید و اعتراض تبدیل شود. در عین حال، اعتماد به تضمین‌های سیاسی نیز بدون سازوکارهای نظارتی و حقوقی کافی نیست.

ایران باید هم‌زمان دو مسیر را دنبال کند: از یک سو، با استفاده از دیپلماسی فعال مانع تغییرات ژئوپلیتیکی تهدیدکننده مرزها و امنیت ملی خود شود و از سوی دیگر، با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و گسترش همکاری‌های منطقه‌ای، هزینه اقتصادی و سیاسی کنار گذاشتن ایران از شبکه‌های ترانزیتی را برای همسایگان افزایش دهد.

در نهایت، قدرت ژئوپلیتیکی ایران نه صرفاً از موقعیت جغرافیایی آن، بلکه از توانایی تبدیل این موقعیت به شبکه‌ای از منافع مشترک اقتصادی، سیاسی و امنیتی ناشی می‌شود. اگر تهران بتواند مرزهای خود را به کانون اتصال و همکاری منطقه‌ای تبدیل کند، پروژه‌هایی مانند مسیر ترامپ لزوماً به تهدیدی برای ایران تبدیل نخواهند شد. اما اگر انفعال زیرساختی و ضعف دیپلماسی اقتصادی ادامه یابد، حتی بدون تغییر یک متر از مرزهای کشور نیز ممکن است بخش مهمی از وزن ژئوپلیتیکی ایران در قفقاز و آسیای مرکزی کاهش پیدا کند.

کد مطلب 7013926

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
  • captcha