عباس جهانگیریان، نویسنده، پژوهشگر و مدرس دانشگاه، در گفتگو با خبرنگار مهر و پس از تماشای نمایش «بستور؛ سپهسالار کوچک» با اشاره به محدودبودن تعداد کودکان حاضر در سالن، ارزیابی میزان ارتباط این اجرا با مخاطب کودک را دشوار دانست گفت: در شبی که نمایش را تماشا کردم، تعداد کودکان حاضر در سالن بسیار کم بود و نمیتوانستم بر اساس واکنش آنها درباره میزان ارتباط نمایش با مخاطب کودک داوری کنم.
او با اشاره به اهمیت تجربه جمعی در تئاتر کودک توضیح داد: هنگامی که کودکان بهصورت گروهی، برای مثال همراه با همکلاسیهای خود، به تماشای نمایش مینشینند، امکان برقراری ارتباط میان راوی و مخاطبان بیشتر میشود. بهویژه در نمایشهایی که از شیوههایی مانند نمایش سایه استفاده میکنند، راوی میتواند کودکان را به مشارکت دعوت کند و زمینه واکنش و اظهارنظر آنها را فراهم آورد. این مشارکت، احساس جمعی را در کودکان تقویت میکند؛ ارتباطی که به اعتقاد او، در اجرای مورد بحث به دلیل محدودبودن تعداد کودکان حاضر، بهاندازه کافی شکل نگرفته بود.
جهانگیریان با اشاره به دشواریهای ارتباط با مخاطب در نمایش سایه افزود: در این شیوه، بخش عمده اتفاقها پشت پرده رخ میدهد و راوی در سوی دیگر قرار دارد. با وجود تلاش راوی برای برقراری ارتباط با مخاطبان، این ارتباط به شرایط اجرا و حضور مخاطبان نیز بستگی دارد.

این نویسنده در ادامه، مدارس را به استفاده بیشتر از ظرفیت نمایشهای کودک و نوجوان دعوت کرد و گفت: آموزشوپرورش و مدارس میتوانند با استفاده از ظرفیت بلیتهای نیمبهای کانون، دانشآموزان را برای تماشای چنین آثاری به سالنهای نمایش بیاورند.
او با انتقاد از غلبه آموزش مبتنی بر محفوظات، هنر، ادبیات، بازی و تئاتر را بخشهای مهمی از فرایند آموزش دانست و اظهار کرد: آموزش تنها به معنای انتقال محفوظات نیست، بلکه باید به کودک زندگی و درس زندگی بیاموزد. مفاهیم آموزشی را میتوان از طریق هنر، ادبیات و بازی به دانشآموز منتقل کرد.
جهانگیریان با اشاره به دیدگاه ژان پیاژه، روانشناس، درباره نقش هنر در ماندگاری یادگیری توضیح داد: هنگامی که یک مفهوم از طریق هنر به مخاطب منتقل میشود، به تصویر ذهنی تبدیل میشود و میتواند در حافظه او ماندگار بماند. برای مثال، آموزش مفهومی مانند احترام به بزرگترها از طریق انیمیشن، فیلم یا تئاتر میتواند برای کودک ملموستر باشد و تأثیر طولانیتری بر او بگذارد.
او همچنین با انتقاد از رویکرد کنکورمحور برخی مدارس، بر ضرورت فراهمکردن فرصت بازی، تجربه و حضور در فعالیتهای فرهنگی برای کودکان و نوجوانان تأکید کرد و افزود: کودکان و نوجوانان باید زندگی کنند و تجربههای مختلفی داشته باشند. حضور گروهی در سالن تئاتر، تماشای نمایش و آشنایی با شیوه رفتار در یک فضای جمعی نیز بخشی از تجربه آموزشی آنهاست.
حمایت نهادهای فرهنگی از نمایش و تئاتر برای کودکان و نوجوانان
این پژوهشگر با اشاره به نقش نهادهای فرهنگی در حمایت از تئاتر کودک، از آموزشوپرورش، مدارس، صداوسیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شهرداریها خواست در معرفی و حمایت از این آثار نقش فعالتری ایفا کنند. او پخش تلویزیونی نمایشها را راهی برای دسترسی کودکان مناطق دورافتاده و محروم به محصولات فرهنگی دانست و معتقد بود حمایت ناکافی از تئاتر کودک، موجب کمرنگماندن این حوزه میشود.
جهانگیریان در بخش دیگری از این گفتوگو، با تأکید بر ضرورت اقتباس خلاقانه از روایتهای حماسی، تقویت جنبههای دراماتیک داستان را از عوامل مهم موفقیت نمایش دانست. او با اشاره به تجربه خود در اقتباس از شاهنامه فردوسی گفت: داستانهای شاهنامه بهخودیخود لزوماً نمایشنامه نیستند و نمایشنامهنویس باید بر اساس روایت فردوسی، متن نمایشی متناسب با مخاطب امروز بنویسد.
او با بیان اینکه در اقتباس از آثار کهن، الزاماً نباید تمام جزئیات روایت اصلی حفظ شود، توضیح داد: داستان بستور، مانند برخی دیگر از روایتهای حماسی، الزاماً تمام فراز و فرودهای دراماتیک مورد نیاز برای اجرای صحنهای را ندارد. نمایشنامهنویس میتواند از چنین داستانی الهام بگیرد یا از آن اقتباس کند و روایتی تازه بسازد.
جهانگیریان با اشاره به تجربه تماشای «بستور؛ سپهسالار کوچک» گفت: یکی از دلایل کنجکاوی من برای دیدن این نمایش، این بود که خودم نیز به داستانهای شاهنامه برای اقتباس نمایشی توجه داشتهام و میخواستم ببینم گروه اجرا چگونه این داستان را، بهویژه با استفاده از شیوه نمایش سایه، روی صحنه آورده است. با این حال، برای داوری درباره میزان ارتباط آن با مخاطب کودک، باید نمایش را در کنار گروهی از کودکان تماشا کرد.
او با تأکید بر اینکه در اقتباس نمایشی باید به ظرفیتهای خود داستان توجه کرد، افزود: گاهی لازم است متن برای مخاطب امروز تغییر کند و اتفاقهای تازهای در روایت شکل بگیرد. اقتباسگر میتواند شخصیتهایی را حذف یا اضافه کند و داستان را به زندگی امروز پیوند بزند. در واقع، کسی که یک اثر را به نمایشنامه تبدیل میکند، صرفاً بازگوکننده اثر اولیه نیست، بلکه در مقام نویسنده دوم، روایت تازهای از آن ارائه میدهد.

این نویسنده، ارتباط با مخاطب را مهمترین معیار موفقیت یک اثر هنری دانست و گفت: اگر یک اثر بتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند، میتوان گفت عناصر مختلف آن، از جمله کارگردانی، نویسندگی، انتخاب متن، نور، صدا و دیگر عوامل اجرایی، در کنار هم به نتیجه مطلوب رسیدهاند.
جهانگیریان در ارزیابی عناصر مختلف نمایش «بستور؛ سپهسالار کوچک» نیز قصه را مهمترین عامل ارتباط با مخاطب کودک دانست. او با اشاره به نقش موسیقی، حرکت، تصویر و دیگر عناصر اجرایی توضیح داد: همه این عوامل در موفقیت یا عدم موفقیت یک اثر سهم دارند و نمیتوان آنها را کاملاً از یکدیگر جدا کرد؛ همانطور که ارزش یک فرش حاصل کنار هم قرارگرفتن عواملی مانند طرح، بافت، رنگ و جنس مواد بهکاررفته در آن است.
او افزود: تئاتر نیز بافتی است که در صحنه و با همکاری عوامل مختلف شکل میگیرد. هر یک از این عوامل در اجرای «بستور؛ سپهسالار کوچک» نقش خود را ایفا کردهاند، اما به اعتقاد من، قصه اهمیت بیشتری دارد و اگر پیش از اجرا متن را خوانده بودم، پیشنهاد میکردم داستان تقویت شود.
این مدرس دانشگاه در ادامه، ایجاز را یکی از ضرورتهای اقتباس نمایشی، بهویژه در تئاتر کودک، دانست و گفت: هنگام اقتباس از یک داستان، باید بخشهایی را که کارکرد نمایشی ندارند کنار گذاشت. برخلاف کتاب که مخاطب میتواند آن را در فاصلههای زمانی مختلف بخواند، نمایش فرصتی محدود برای روایت دارد. در تئاتر کودک، زمان اجرا معمولاً کوتاه است و به همین دلیل، ایجاز اهمیت ویژهای پیدا میکند.
جهانگیریان با تأکید بر ضرورت حفظ کنشهای نمایشی و دیالوگهای مؤثر افزود: اگر بخواهم داستانی را اقتباس کنم، بخشهایی را که ظرفیت کنش نمایشی و گفتوگوی مناسب دارند حفظ میکنم و ممکن است شخصیتهایی را نیز حذف یا اضافه کنم. اقتباسگر باید بتواند از دل روایت اولیه، اثری مستقل و متناسب با صحنه خلق کند.
کودکان امروز تمایل کمتری به کتاب دارند
او در بخش دیگری از این گفتوگو، تجربه زنده و جمعی تماشای تئاتر را یکی از تفاوتهای مهم آن با خواندن کتاب دانست و گفت: کودکان امروز کمتر از گذشته به کتابخواندن تمایل نشان میدهند و بیشتر ترجیح میدهند داستان را از طریق شنیدن یا دیدن دریافت کنند. به اعتقاد او، این وضعیت را نباید صرفاً به شبکههای اجتماعی نسبت داد، بلکه برنامهریزی فرهنگی نیز در ترویج کتابخوانی نقش دارد.
جهانگیریان با اشاره به ظرفیت تئاتر، فیلم و آثار شنیداری در انتقال داستانها به نسل جدید توضیح داد: کودک در سالن نمایش، رنگ، نور، موسیقی و تصویر را تجربه میکند و در کنار دیگران به تماشای اثر مینشیند. این حضور جمعی و جذابیتهای دیداری و شنیداری میتواند تجربه متفاوتی از مواجهه با داستان برای او ایجاد کند.
او با تأکید بر ضرورت تغییر شیوه روایت هنگام انتقال داستان از کتاب به صحنه افزود: وقتی داستان از کتاب به نمایش تبدیل میشود، باید بیش از پیش به کنشهای نمایشی و درام توجه کرد. در این فرایند، کلمه باید به تصویر و کنش تبدیل شود تا اثر بتواند با مخاطب ارتباط برقرار کند.
جهانگیریان در ادامه، با اشاره به جایگاه نمایشهایی مانند «بستور؛ سپهسالار کوچک» در آشنایی کودکان و نوجوانان با میراث داستانی ایران، بر ضرورت حفظ پیوند نسل جدید با ریشههای تاریخی و فرهنگی تأکید کرد.
او با بیان اینکه کودکان امروز در معرض فاصلهگرفتن از میراث فرهنگی خود قرار دارند، گفت: باید زمینهای فراهم شود تا کودکان و نوجوانان با چهرههای ادبی و علمی ایران، از جمله فردوسی، حافظ، سعدی، رودکی و ابنسینا، آشنا شوند. به اعتقاد او، معرفی این چهرهها نباید به آثار محدود ادبی یا کتابهای تخصصی منحصر بماند، بلکه باید در کتابهای درسی، نامگذاری فضاهای عمومی و برنامههای فرهنگی نیز مورد توجه قرار گیرد.

این نویسنده با اشاره به تجربه خود در بازآفرینی زندگی برخی چهرههای فرهنگی در قالب رمان، یادآور شد که شمار محدودی از خوانندگان به این آثار دسترسی پیدا میکنند و نمیتوان تنها به انتشار کتاب برای معرفی مفاخر فرهنگی بسنده کرد.
او با اشاره به اهمیت حضور داستانهای شاهنامه در برنامههای آموزشی افزود: در گذشته، کودکان با داستانهای شاهنامه در کتابهای درسی آشنا میشدند، اما به گفته او، بخشی از این محتواها از کتابهای درسی کنار گذاشته شدهاند. جهانگیریان معتقد است نمایشهایی که با الهام از شاهنامه و روایتهایی مانند بستور و سهراب تولید میشوند، میتوانند در آشنایی کودکان با قهرمانان نوجوان و اساطیر ایرانی نقش داشته باشند.
جهانگیریان با اشاره به توجه برخی کشورهای دیگر به معرفی میراث ادبی و تاریخی خود در نظام آموزشی، بر ضرورت برنامهریزی مستمر برای انتقال این میراث به نسل جدید تأکید کرد و گفت: اگر برای آشنایی کودکان با ریشههای فرهنگی خود برنامهریزی نشود، جای خالی این شناخت با محتواهای دیگری پر خواهد شد.
او در پایان، حفظ هویت فرهنگی را یکی از عوامل مؤثر در همبستگی ملی دانست و تأکید کرد که تولید نمایشهایی بر اساس آثار کهن، بهویژه شاهنامه، میتواند گامی در جهت آشنایی نسل جدید با میراث ادبی ایران و تقویت پیوند آنها با گذشته فرهنگی کشور باشد.



نظر شما