خبرگزاری مهر -گروه هنر- عطیه موذن، ندا زنگینه؛ مستند «لبه خاموشی» به کارگردانی صدرا علیبک تولید شده و به مسائل مربوط به انرژی میپردازد. در طول مستند به این مساله اشاره شده است که کشوری با چنین منابع انرژی چرا باید با چالشهای متعددی دست و پنجه نرم کند و برای تبیین و بررسی این موضوع به گفتگو با کارشناسان مربوطه پرداخته است.
صدرا علیبک کارگردان این اثر، پیش از این با مستند «اسب بیبخار» درباره چالشهای صنعت خودروسازی ایران، توانایی خود در پرداختن به مسائل اقتصادی-صنعتی پیچیده را به نمایش گذاشته بود. او در «لبه خاموشی» نیز با تمرکز بر حوزه انرژی، خط سیر پژوهشی خود را ادامه میدهد.
به بهانه اینکه مستند «لبه خاموشی» آماده نمایش شده است گفتگویی با صدرا علیبک کارگردان و سید آرمین حقیقت مسئول روابط عمومی و جریانسازی مستند و موسس رسانه اقتصادی چراز داشتیم. سازندگان مستند در این نشست بیان کردند که این اثر را بر اساس دغدغه شخصی و با همکاری اندیشکده حکمرانی شریف تولید کردند و هدف آنها آشنایی مخاطب با واقعیتهای پیچیده بحران انرژی در ایران، با شروع از پرسشهای ساده عمومی و رسیدن به لایههای عمیقتر مانند نقش قیمتگذاری بوده است. تولیدکنندگان این مستند دلیل نپرداختن به ریشههای کاملا سیاسی یا اقتصادی را وسعت این موضوع و نیاز به پژوهشی جداگانه دانستند و تأکید کردند که تمرکز این مستند بر بیان خودِ مشکل و تاریخچه آن بوده است.
بخش اول گفتگوی مهر با عوامل مستند «لبه خاموشی» را در ادامه میخوانید:
*مستند قبلی شما با عنوان «اسب بیبخار» نیز به موضوع خودرو پرداخته بود. آیا این پرداختن به مسائل کلانی مانند اقتصاد، صنعت و انرژی، دغدغهای شخصی از سوی شماست؟ انگیزه و فرآیند ساخت مستند «لبه خاموشی» چه بود و آیا سفارشی برای ساخت آن دریافت کردهبودید؟
صدرا علیبک: در سالهای اخیر، تمرکز اصلی ما بر تولید آثاری بوده است که در گام نخست، مخاطب نخبگانی و سپس عموم مردم را با واقعیتهای پیچیده چالشهای کشور آشنا کند و نشان دهد که چگونه به شرایط کنونی رسیدهایم؛ شرایطی که در آن با مسائلی متنوع مانند مشکلات صنعت خودرو یا قطعی برق در تابستان مواجه هستیم. هدف ما این بوده که با بهکارگیری ابزارهای موجود، درکی روشنتر از نقاط ضعف کشور ارائه دهیم، چرا که بدون داشتن یک نگاه کلان به ریشههای وضع موجود، امکان یافتن راهکارهای صحیح برای حل مشکلات وجود ندارد. این اثر، دومین مستند بلند ما در این حوزه است، فارغ از محتواهای کوتاه و ویدیوهای متعددی که تولید کردهایم. امیدواریم با توکل بر خدا، ساخت چنین آثاری تداوم یابد و در ادامه به موضوعاتی مانند ارز و بحران بسیار جدی آب بپردازیم. در مورد مستند حاضر و پرداختن به موضوع انرژی، باید بگویم که ما احساس کردیم این مسئله از اهمیت بالایی برخوردار است چرا که نه تنها معضلی برای امروز کشور محسوب میشود، بلکه میتواند آینده و نسلهای آتی را نیز با مشکلات عدیدهای مواجه کند. بحران انرژی مانند یک بمب ساعتی است و هرچه اقدام برای یافتن راهحلهای اساسی به تأخیر افتد، پیچیدگی و دشواری اوضاع افزایش خواهد یافت.
*یعنی ساخت این مستند کاملا دغدغه شخصی خودتان بود؟
علیبک: بله، پس از ساخت مستند «اسب بیبخار» گفتگویی با دوستان داشتیم و همچنین دوستان ما از اندیشکده حکمرانی شریف با تیم ما تماس گرفتند و دغدغه خود را در زمینه مسائل انرژی مطرح کردند. بر این اساس، تصمیم گرفتیم تا مستند «لبه خاموشی» را با هم تولید کنیم. در واقع، همکاری اندیشکده حکمرانی شریف در ساخت این مستند به صورت مشارکتی بود و نه به معنای سفارش ساخت.
*در این مستند، تلاش شده است تا فرآیندی به مخاطب ارائه و اطلاعاتی در این زمینه عرضه شود. با این حال، در پایان این احساس به مخاطب دست میدهد که برخی جنبههای موضوع هنوز تبیین نشده باقی ماندهاند. بهعنوان مثال، علاوه بر مسئله مصرف نامناسب مردم و سیاستهای نادرست، به نظر میرسد عوامل دیگری نیز در پشت صحنه وجود دارند که به آنها اشاره نکردید. دلیل این اتفاق چه بود؟
آرمین حقیقت: پاسخ به این پرسش، به حوزه اقتصاد سیاسی بازمیگردد و نیازمند بررسی ریشهای مشکلات است؛ یعنی پاسخی فراتر از محدوده این مستند دارد. در کشور ما نظام بروکراسی حاکم است که به لحاظ ساختاری دارای کاستیهایی است و این کاستیها به مشکلات متعددی منجر میشود. این موضوع عمدتاً در چارچوب علوم سیاسی قابل تحلیل است و باید واکاوی کنیم که چرا در دل این ساختار سیاسی، چنین مشکلاتی پدید میآید. به گمان ما، این مساله میتواند موضوع مستند جداگانهای باشد و به طور مثال بررسی کنیم که چرا با وجود آگاهی از نابودی تدریجی منابع آبی کشور، همچنان قادر به مدیریت کارآمد آن نیستیم. این معضل به ساختار سیاسی و نظام تصمیمگیری کلان بازمیگردد که امکان پرداخت مبسوط به آن در این مستند وجود نداشت. هدف ما در این اثر، عمدتا بیان خود مشکل و ارائه تاریخچهای از چگونگی شکلگیری این بحرانها بوده است اما بررسی علل شکلگیری این مشکلات در نظام حکمرانی، نیازمند پژوهشی جداگانه و عمیقتر است.
علیبک: اگر بخواهیم مسئله را ناگهان بیش از اندازه بزرگ کنیم به چیزی غیرقابلحل تبدیل میشود که در برابر آن احساس درماندگی خواهیم کرد و فقط میتوانیم نظارهگر باشیم. ما با بحران انرژی مواجه هستیم، زیرا تصمیمات اشتباهی گرفته شده و نحوه توزیع قدرت در ایران نیز با چالشهایی روبهرو است. در نتیجه باید بپذیریم که مشکلات کلانی داریم که به سادگی قابل حل نیستند و برای رفع آنها، ابتدا باید مسائل دیگری را حل کرد. من معتقدم چنین ساختار سیاسیای داریم و اگر بخواهیم مشکل را از سرچشمه حل کنیم، شاید سالها طول بکشد و در این مدت بحران انرژی بزرگتر شود به عنوان مثال وقتی کودکی با کبریت بازی میکند، طبیعتا روش کار با آن را بلد نیست و ممکن است جایی را آتش بزند. راهحل منطقی این است که به جای صرف وقت زیاد برای آموزش کودک، کبریت را از دستش بگیریم. هدف این مستند نیز نشان دادن این است که باید «کبریت» را از دست دولت بگیریم تا تصمیمات غلط در حوزه انرژی اتخاذ نکند.
*در ابتدای مستند آماری از هزینه بالای برق و گاز در کشورهای دیگر ارائه میکنید (که این بحث نیز به کلیشه تبدیل شده است) و گاهی خود مردم را مقصر بحران های انرژی نشان می دهید اما در پایان نتیجهگیری متفاوتی دارید که در طول اثر کمتر شاهد مثالی برای آن آوردهاید. چرا مستندتان را از همان ابتدا با حرفی که می خواهید بزنید شروع نمیکنید و سراغ کارشناسان نمیروید تا درباره بحران های موجود و مدیریت غلط صحبت کنند. همچنین ما مسئولان زیادی داریم که در دولتهای مختلف میتوانستند مقابل دوربین شما قرار بگیرند و درباره تصمیماتشان حرف بزنند. شما سراغ این افراد رفتید؟
علیبک: بله ما حتی دنبال این بودیم از مجلس هفتم با افرادی مصاحبه کنیم اما چالش اصلی این بود که اکثر آنها حاضر به صحبت نبودند. برخی از افراد مجلس هفتم فوت کرده بودند، برخی دیگر به دلیل سن بالا امکان مصاحبه نداشتند. در دولت محمود احمدینژاد نیز به سراغ خود آقای احمدینژاد و وزیران مربوطه مانند آقایان شمسالدین حسینی، فرزین و دیگران رفتیم اما هیچکدام به دلایل مختلف حاضر به گفتگو نشدند. درباره بخش اول صحبتهایتان باید بگویم که درک عمومی از مسئله اغلب با واقعیتهای پیچیده پشت صحنه فاصله دارد به عنوان مثال، وقتی از شما میپرسند «چرا ما در کشورمان مدام قطعی برق داریم؟» پاسخ ابتدایی ممکن است این باشد که چون برق کمی تولید میکنیم. اما این تنها بخش کوچکی از یک مسئله چندلایه است که عوامل متعددی مانند مدیریت، توزیع، مصرف و زیرساخت در آن نقش دارند.
*حتی شاید در همان ابتدا مساله انتقال برق به کشورهای دیگر و ... را نیز مطرح کنند. اتفاقا خوب است که مردم نسبت به مسائل مربوط به انرژی حساسیت دارند.
علیبک: بله، ما هم در ساختار مستند تلاش کردیم از همان نگاه رایج بین عموم مردم شروع کنیم و به تدریج به نقطه اصلی برسیم. ما سعی کردیم گزارههای ساده و اغلب نادرست را مرحلهبهمرحله بررسی و رد کنیم تا به مسئله بنیادیتری برسیم و بگوییم بحران، ریشه در قیمت انرژی دارد و اینکه قیمت چگونه به چنین چالشهایی منجر شده است و اساساً چرا قیمت انرژی در ایران به این نقطه رسیده است. احساس ما این بود که اگر از همان ابتدا مستقیماً به سراغ اصل مطلب برویم، ممکن است مخاطب تصور کند، داریم دیدگاهی را به او تحمیل میکنیم. در عوض، ترجیح دادیم پلهپله همراه مخاطب پیش برویم تا او نیز در فرآیند کشف مسئله و درک لایههای پنهان آن سهیم شود.
*چطور شد که برای مستندتان راوی انتخاب کردید و کمی درباره او توضیح دهید.
حقیقت: ما در چند سال اخیر تلاش کردهایم به سراغ مسائل کلان سیاستی و اقتصادی برویم و آنها را به زبانی ساده برای مردم توضیح دهیم. دلیل این کار آن است که مردم گاهی خواستهها یا پیشنهادهایی مطرح میکنند که ممکن است در نهایت به ضرر خودشان تمام شود؛ مثلا درخواست قیمتگذاری دستوری از سوی دولت که در بلندمدت میتواند به آسیبهای گستردهای بینجامد. رسانه چراز بستری است که در آن میکوشیم همین مسائل پیچیده اقتصادی و سیاستی را به شکلی قابل فهم ارائه کنیم. موضوع انرژی برای ما از اولویت بالایی برخوردار بود، زیرا ارز و انرژی ۲ بحران اساسی اقتصاد کشور هستند و حل آنها میتواند فضای اقتصادی را به کلی متحول کند. با همین نگاه، مستند «لبه خاموشی» را تولید کردیم و از آقای میرزایی مجری و تحلیلگر اقتصادی به عنوان راوی و کارشناس مقابل دوربین دعوت کردیم. انتخاب او هم به دلیل آشنایی مخاطب با این چهره بود و هم توانایی بالا در توضیح روشن و مؤثر مسائل.
علیبک: ما تصمیم گرفتیم راوی مستقلی در مقابل دوربین داشته باشیم، زیرا موضوع انرژی فراتر از یک بحث فنی، ابعاد انسانی و اجتماعی گستردهای دارد. حضور یک چهره ملموس و کسی که خود در زندگی واقعی نقشهایی مانند پدر بودن را تجربه میکند، به مستند عمق و اثرگذاری بیشتری میبخشد. در چنین پروژههایی، اگر راوی درک عمیقی از موضوع نداشته باشد، قادر نخواهد بود پرسشهای دقیق و اثرگذاری را مطرح کند. آقای میرزایی علاوه بر شناخت رسانه، مطالعات شخصی گستردهای در حوزه انرژی دارند و میتوانستند گفتگوها را به شکل هدفمند و منطقی هدایت کنند. این ویژگیها به مستند کمک کرد تا هم پیام خود را شفاف انتقال دهد و هم با مخاطب ارتباط مؤثرتری برقرار کند.
*حضور راوی در مستند ایده خوبی بود، اما شاید انتخاب چهره آشناتری مانند محمد دلاوری میتوانست تأثیرگذاری آن را افزایش دهد. از سوی دیگر، به نظر میرسد راوی حاضر در مستند کنشگری چندان فعالی نداشت و پرسشهای او کمتر حالت چالشی و تعمیقکننده به خود گرفت. واکنشهای او نیز اغلب محدود به بیان حالات صورت بود و کمتر وارد گفتگوی عمیق یا تعامل مستقیم با سوژهها شد.
علیبک: این مسئله بیشتر به دلیل محدودیتهای تدوین و تند شدن ریتم فیلم پیش آمد. مصاحبههای کامل به زودی منتشر میشوند تا مخاطبان بتوانند پرسشوپاسخها را به صورت کامل و بدون حذفیات مشاهده کنند.
*مستندهایی از این دست که مخاطب در آن همواره منتظر اطلاعات تازه و خاص است، نیاز به پژوهش گستردهای دارد تا بتواند نقاط عطف و مراحل کلیدی تصمیمگیریها را به دقت نمایان کند. تحقیقات و جمعآوری اطلاعات برای این مستند چقدر زمان برد؟
حقیقت: ساخت این مستند حدود ۹ ماه طول کشید، اما در نظر داشته باشید که این کار برآیند سالها فعالیت و دانش ضمنی تیم ما در حوزه انرژی بوده است. ما از نقطه صفر شروع نکردیم، بلکه از تجربه و پژوهشی که در طول سالها انباشته بودیم استفاده کردیم. مشکل اصلی در ساخت چنین مستندهایی این است که بحرانهای انرژی پویا و دائماً در حال تغییر هستند. اگر فرآیند تولید بیش از حد طول بکشد، ممکن است تا زمان انتشار، نظام مسائل کاملاً دگرگون شده باشد. به همین دلیل ما تلاش کردیم کار را در بازهای فشرده و متمرکز به پایان برسانیم.
*تحقیقات قبل از مستند مشخصا چقدر طول کشید؟
حقیقت: ما اردیبهشت امسال صحبتهایی درباره ساخت مستند «لبه خاموشی» را آغاز کردیم و حدود یک هفته قبل از جنگ ۱۲ روزه فیلمبرداری را آغاز کردیم درواقع خیلی سریع وارد مرحله تولید شدیم.
ادامه دارد ...
نظر شما