خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: پرونده عبور خط دو مترو از مجاورت پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق اصفهان طی دو سال گذشته یکی از پرچالشترین موضوعات حوزه میراث فرهنگی کشور بوده است. حساسیت این پرونده از آنجا ناشی میشود که مسیر پیشبینیشده تونل مترو در بخشهایی با فاصلهای حدود ۲۰ متر از مسجد جامع عبور میکند؛ بنایی که نه تنها یکی از ارزشمندترین آثار تاریخی ایران، بلکه سند زندهای از بیش از هزار سال تحول معماری اسلامی به شمار میرود و هرگونه تصمیم درباره آن، میتواند پیامدهایی فراتر از مرزهای کشور و در سطح نهادهای بینالمللی از جمله یونسکو داشته باشد.
در ماههای گذشته، انتشار اظهارات یکی از استادان معماری دانشگاه مبنی بر اینکه مطالعات انجامشده برای خط دو مترو، احتمال آسیب دیدن حدود ۴۰ بنای تاریخی شاخص اصفهان را مطرح کرده است، بار دیگر این پرونده را به صدر اخبار حوزه میراث فرهنگی بازگرداند. این اظهارات که به نتایج بخشی از مطالعات دانشگاهی استناد داشت، نگرانیهای تازهای را درباره سرنوشت مسجد جامع عتیق، بناهای تاریخی محور سلجوقی و مجموعه آثار ارزشمند پیرامون آن ایجاد کرد.
با این حال، تازهترین مواضع امیر کرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان نشان میدهد که وزارت میراث فرهنگی تصمیم گرفته است پیش از هرگونه اظهار نظر قطعی، تمامی مطالعات انجامشده را توسط یک مشاور مستقل و بیطرف مورد راستیآزمایی قرار دهد؛ اقدامی که میتواند برای نخستین بار تصویری شفاف از میزان انطباق مطالعات موجود با استانداردهای حفاظت از میراث جهانی ارائه کند.
کرمزاده در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به دغدغههای موجود درباره این پروژه اظهار کرد: حساسیت دوستداران و فعالان میراث فرهنگی نسبت به مسیر خط دو مترو کاملاً قابل درک است؛ زیرا این مسیر هم از زیر برخی بناهای تاریخی عبور میکند و هم در فاصلهای حدود ۲۰ متر از مسجد جامع عتیق قرار دارد.
وی توضیح داد که نخستین مرحله مطالعات این پروژه توسط دانشگاه علم و صنعت ایران انجام شده و پس از آن نیز مطالعات تخصصی لرزهنگاری، ارتعاشات و ارزیابی آثار احتمالی عبور مترو بر مسجد جامع توسط مشاور ذیصلاح پروژه مترو تهیه شده است.
اما نکتهای که اکنون این پرونده را وارد مرحلهای متفاوت کرده، تصمیم وزارت میراث فرهنگی برای انجام یک ارزیابی مستقل از تمامی این مطالعات است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان در اینباره گفت: با توجه به حساسیت بسیار بالای موضوع، وزارت میراث فرهنگی علاوه بر مطالعات انجامشده، یک مشاور مستقل انتخاب میکند تا تمامی برآوردهای مشاوران مترو را به صورت بیطرفانه مورد سنجش و راستیآزمایی قرار دهد.
راستیآزمایی مستقل؛ حلقه مفقوده پرونده مترو و مسجد جامع
آنچه سخنان کرمزاده را از مواضع پیشین متمایز میکند، تأکید بر استقلال کامل مشاور جدید است؛ موضوعی که به گفته وی حتی در نحوه تأمین هزینههای مطالعات نیز لحاظ شده است.
وی با بیان اینکه در پروژههای عمرانی معمولاً هزینه مشاور توسط کارفرمای پروژه پرداخت میشود، اظهار کرد: برای جلوگیری از هرگونه شائبه، وزارت میراث فرهنگی هزینههای این مشاور را شخصاً تقبل کرده تا هیچگونه وابستگی مالی میان مشاور و مجری پروژه وجود نداشته باشد و نتیجه مطالعات کاملاً بیطرفانه باشد.
این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که طی ماههای گذشته، بخشی از جامعه دانشگاهی و متخصصان میراث فرهنگی نسبت به کفایت مطالعات موجود تردیدهایی را مطرح کرده بودند و خواستار بررسی مجدد نتایج توسط مرجعی مستقل شده بودند.
به گفته کرمزاده، هدف وزارت میراث فرهنگی نه تأیید پیشاپیش مطالعات مترو و نه رد آنهاست، بلکه دستیابی به بالاترین ضریب اطمینان برای حفاظت از میراث جهانی مسجد جامع است.
وی تأکید کرد: ما نه میخواهیم کسی را متهم کنیم و نه قصد محکوم کردن مجموعهای را داریم، اما به عنوان حافظان میراث فرهنگی موظف هستیم ضریب اطمینان خود را درباره این پروژه به صد درصد برسانیم.
همین جمله را شاید بتوان مهمترین پیام تازه مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان درباره یکی از پیچیدهترین پروژههای عمرانی کشور دانست؛ پیامی که نشان میدهد برخلاف برخی برداشتها، هنوز هیچ تصمیم قطعی درباره تأیید یا رد نهایی مسیر فعلی مترو اتخاذ نشده و فرآیند بررسیهای تخصصی همچنان ادامه دارد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار میشود که بدانیم مطالعات انجامشده صرفاً به امکان حفاری تونل محدود نیست، بلکه طیف گستردهای از مسائل فنی شامل رفتار خاک، ارتعاشات ناشی از عبور قطار، لرزههای ناشی از حفاری، نحوه عملکرد دستگاه TBM، آثار بلندمدت بهرهبرداری، پایداری سازههای تاریخی، وضعیت مصالح دورههای مختلف مسجد جامع و همچنین شیوه پایش دائمی بنا را در بر میگیرد.
از سوی دیگر، مسجد جامع عتیق یک بنای یکپارچه و همگن نیست؛ این مجموعه طی بیش از هزار سال و در دورههای مختلف تاریخی توسعه یافته و هر بخش آن از نظر مصالح، شیوه ساخت، تزیینات و ویژگیهای سازهای تفاوتهای بنیادین با بخشهای دیگر دارد. همین ویژگی سبب شده است که بسیاری از متخصصان، امکان تعمیم یک استاندارد واحد برای ارزیابی رفتار سازهای تمامی اجزای مسجد را محل تردید بدانند.
کرمزاده نیز با اشاره به همین ویژگی، تأکید کرد: نمیتوان استانداردهای متداول مورد استفاده برای بناهای تاریخی سایر کشورها را بدون تطبیق علمی برای مسجد جامع عتیق به کار گرفت؛ موضوعی که به گفته وی یکی از محورهای اصلی بررسی مشاور مستقل خواهد بود.
هیچ نسخه واحدی برای مسجد جامع عتیق وجود ندارد
کرمزاده با اشاره به اینکه بخشی از مدلهای پیشنهادی مشاوران مترو بر اساس استانداردهای مورد استفاده در شبکه متروی چین تدوین شده است، گفت: کشورهایی مانند چین به دلیل برخورداری از بناهای تاریخی متعدد، استانداردهای ویژهای برای عبور مترو از کنار آثار تاریخی تعریف کردهاند، اما این استانداردها الزاماً قابل تعمیم به همه آثار تاریخی دنیا نیست.
وی افزود: در اروپا نیز دستورالعملهای متفاوتی وجود دارد و حتی استانداردهای مورد استفاده در آمریکا نیز با شرایط ایران تفاوت اساسی دارد؛ چرا که بسیاری از بناهای تاریخی اروپا و آسیا قدمتی چند صد ساله یا هزار ساله دارند، در حالی که شرایط سازهای، مصالح و شیوه ساخت آنها با یکدیگر متفاوت است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان ادامه داد: مسجد جامع عتیق مجموعهای متعلق به یک دوره تاریخی نیست؛ این مسجد در سه دوره مهم تاریخی توسعه یافته و هر بخش آن دارای ویژگیهای کاملاً متفاوت سازهای، مصالح و تزئینات است. بنابراین نمیتوان برای چنین مجموعهای یک نسخه واحد پیچید و انتظار داشت نتایج آن در همه قسمتها یکسان باشد.
از بالشتکهای ضدارتعاش تا پایش دائمی مسجد
یکی دیگر از محورهای مهم سخنان مدیرکل میراث فرهنگی، تشریح الزامات فنی حفاظت از مسجد جامع در صورت تأیید اجرای مسیر فعلی مترو بود.
وی با اشاره به استفاده از سامانههای کاهش ارتعاش در خطوط مترو اظهار کرد: امروز فناوریهایی مانند بالشتکهای کاهنده لرزش وجود دارد که میتواند بخش قابل توجهی از ارتعاشات را جذب کند، اما مسئله تنها نصب این تجهیزات نیست.
کرمزاده افزود: این تجهیزات عمر مفید مشخصی دارند و باید در دورههای زمانی معین تعویض شوند. بنابراین دغدغه ما فقط زمان ساخت مترو نیست، بلکه سالهای پس از بهرهبرداری نیز اهمیت دارد و باید سازوکاری برای نظارت دائمی بر اجرای تعهدات پیشبینی شود.
وی تأکید کرد که وزارت میراث فرهنگی به دنبال آن است که هیچیک از تعهدات فنی مجری پروژه صرفاً در اسناد باقی نماند و تمامی آنها در مرحله اجرا نیز توسط ناظر مستقل کنترل شود.
به گفته وی، مطالعات راستیآزمایی تنها به بررسی گزارشهای گذشته محدود نخواهد بود، بلکه نظارت بر اجرای تمامی تعهدات مشاور و مجری پروژه نیز بخشی از مأموریت مشاور منتخب خواهد بود.
همزمان، نصب تجهیزات لرزهنگاری، سامانههای ثبت ارتعاش و پایش مستمر رفتار سازهای مسجد نیز از جمله الزاماتی است که در صورت ادامه پروژه باید به صورت دائمی اجرا شود.
پاسخ به ادعای تخریب ۴۰ بنای تاریخی در اثر عبور خط دو مترو
در کنار مباحث فنی، بخش دیگری از سخنان مدیرکل میراث فرهنگی به اظهارات یکی از استادان معماری درباره احتمال آسیب دیدن حدود ۴۰ بنای تاریخی اختصاص داشت؛ اظهاراتی که طی روزهای گذشته بازتاب گستردهای در رسانهها و فضای کارشناسی پیدا کرده بود.
کرمزاده در پاسخ به پرسش خبرنگار مهر اظهار کرد: نه این نظریات را رد میکنم و نه آنها را تأیید میکنم؛ زیرا هنوز در مرحله مطالعات هستیم و بررسیهای مستقل آغاز نشده است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان افزود: در جلسه مشترکی که با مدیران مترو، معاونت حملونقل و ترافیک شهرداری و مشاوران پروژه برگزار شد، این موضوع نیز مورد بحث قرار گرفت و مشاوران مترو اعلام کردند اطلاعاتی که مبنای این اظهارات قرار گرفته، مربوط به مطالعات اولیه بوده و پس از آن مطالعات تکمیلی دیگری انجام شده است.
همین بخش از اظهارات کرمزاده را میتوان مهمترین پاسخ رسمی به ادعای مطرحشده درباره تخریب ۴۰ بنای تاریخی دانست؛ پاسخی که نه بر رد مطلق این ادعا استوار است و نه آن را بدون بررسی میپذیرد، بلکه نتیجهگیری نهایی را به پایان فرآیند راستیآزمایی مستقل موکول میکند.
به بیان دیگر، وزارت میراث فرهنگی اعلام کرده است که مبنای تصمیمگیری نه اظهارات رسانهای، بلکه نتایج مطالعات فنی و بررسیهای کارشناسی خواهد بود.
اگر خطر تخریب تأیید شود، مسیر مترو اصلاح یا متوقف خواهد شد
شاید مهمترین بخش سخنان مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان، اعلام صریح آمادگی این وزارتخانه برای جلوگیری از ادامه پروژه در صورت اثبات خطر برای مسجد جامع باشد.
کرمزاده با بیان اینکه تأمین اعتبار انتخاب مشاور مستقل انجام شده است، گفت: انتظار داریم نتیجه بررسیها حداکثر ظرف دو ماه آینده مشخص شود.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا در صورت اثبات خطر، امکان تغییر مسیر یا توقف پروژه وجود دارد، تصریح کرد: اگر مشاوران ما به این نتیجه برسند که عبور مترو به مسجد جامع آسیب میزند، بدون تردید مسیر اصلاح خواهد شد و در صورت لزوم فرمان توقف پروژه صادر میشود.
افکار عمومی منتظر پاسخ نهایی
پاسخ نهایی به پرسش افکار عمومی درباره صحت یا نادرستی ادعای آسیب به ۴۰ بنای تاریخی، نه در فضای رسانهای بلکه در نتایج این ارزیابی مستقل مشخص خواهد شد؛ ارزیابیای که میتواند سرنوشت یکی از مهمترین پروژههای عمرانی اصفهان و در عین حال آینده یکی از ارزشمندترین پایگاههای میراث جهانی ایران را رقم بزند.
نظر شما