خبرگزاری مهر، گروه استانها؛ فرشته آتشین: رود ارس در سال‌های اخیر همزمان با توسعه طرح‌های آبی در بالادست، تغییرات اقلیمی، خشکسالی و فشارهای ناشی از فعالیت‌های انسانی با شرایط تازه‌ای مواجه شده است؛ شرایطی که بررسی دقیق میزان جریان آب و پیامدهای احتمالی تغییرات آن را به یکی از موضوعات مهم زیست‌محیطی منطقه تبدیل کرده است.
در این میان، سدهای کاراکورت و سویلمز در ترکیه از جمله طرح‌های آبی مورد توجه در حوضه ارس هستند و نحوه آبگیری و رهاسازی آنها برای کشورهای پایین‌دست اهمیت دارد.
با وجود مطرح شدن برآوردهایی درباره احتمال کاهش ۲۵ تا ۳۰ درصدی دبی ارس در نتیجه توسعه سدسازی در ترکیه، این میزان تاکنون از سوی اداره‌کل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی به عنوان رقم قطعی تأیید نشده است.
کاهش دبی ارس نیازمند بررسی علمی است
محمدحسین حسن‌زاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: نمی‌توان کاهش ۲۵ تا ۳۰ درصدی دبی ارس را به طور قطعی به سدسازی‌های ترکیه نسبت داد و برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای باید اطلاعات دقیق، داده‌های قابل راستی‌آزمایی و پایش مستمر وجود داشته باشد.
وی تغییرات وضعیت رودخانه را متأثر از عوامل مختلف دانست و افزود: تغییرات اقلیمی، خشکسالی، تغییر کیفیت آب و میزان آلودگی از جمله عواملی هستند که می‌توانند وضعیت ارس را تحت تأثیر قرار دهند و برای مشخص شدن سهم سدسازی‌های بالادست، انجام مطالعات علمی و بررسی‌های دقیق ضروری است.
حسن‌زاده درباره پیامدهای احتمالی کاهش جریان آب نیز گفت: برای نسبت دادن هرگونه تغییر مشخص در جمعیت حیات‌وحش، آبزیان و پوشش گیاهی حاشیه رودخانه به سدسازی‌های انجام شده در بالادست، باید بررسی‌های علمی صورت گیرد تا پاسخ روشن، مستند و قابل قبول ارائه شود.
کاهش آب و افت توان خودپالایی ارس
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی با اشاره به رابطه میان کمیت و کیفیت آب گفت: کاهش سطح و سرعت جریان آب می‌تواند بر زیستگاه‌های آبی و شرایط زیستی موجودات آبزی اثر بگذارد و توان خودپالایی رودخانه را کاهش دهد.
وی توضیح داد: هرچه حجم و سرعت جریان آب کمتر شود، توان رودخانه برای رقیق‌سازی و مقابله با ورود آلاینده‌ها نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد و از این رو نمی‌توان کمیت و کیفیت آب را از یکدیگر جدا دانست.
حسن‌زاده ادامه داد: در صورت تداوم و تشدید این شرایط، پیامدهای منفی می‌تواند پوشش گیاهی، زنجیره غذایی و در نهایت تنوع زیستی منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
ضرورت تبادل داده میان کشورهای حاشیه ارس
وی دسترسی به اطلاعات دقیق درباره وضعیت آب ارس را یکی از الزامات ارزیابی شرایط رودخانه عنوان کرد و گفت: برای بررسی دقیق وضعیت ارس به اطلاعات مربوط به میزان جریان آب، ذخیره آب، آبگیری و رهاسازی سدهای بالادست نیاز داریم؛ چه سدهایی که داخل کشور قرار دارند و چه سدهایی که خارج از کشور هستند.
حسن‌زاده تأکید کرد: صرف اینکه یک فرد یا یک نهاد بخشی از بستر رودخانه را پایش یا آزمایش کند، به تنهایی نمی‌تواند مبنای نتیجه‌گیری قابل اتکا و مورد قبول همه طرف‌ها باشد و داده‌های هیدرولوژیک باید دقیق، مستمر و قابل راستی‌آزمایی باشند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی ایجاد سازوکار مشترک برای پایش رودخانه را ضروری دانست و گفت: پایش دبی، کیفیت آب، رسوبات در طول مسیر رودخانه، شاخص‌های زیستی و وضعیت اکولوژیکی ارس باید در قالب یک سازوکار مشترک دنبال شود.
وی افزود: تبادل اطلاعات و طرح دغدغه‌ها باید به شکل شفاف و قابل مقایسه انجام شود و مورد تأکید و پیگیری قرار گیرد.
دیپلماسی برای پیگیری آثار سدسازی
حسن‌زاده درباره پیگیری پیامدهای سدسازی ترکیه اظهار کرد: پیگیری این موضوع از طریق دستگاه دیپلماسی اهمیت دارد و باید همکاری برای تبادل اطلاعات حاصل از پایش‌های رودخانه میان کشورهای حاشیه ارس و همچنین دیپلماسی فعال در این زمینه دنبال شود.
وی با اشاره به ماهیت بین‌دولتی آب‌های مرزی و فرامرزی گفت: پیگیری روابط و مذاکرات با کشورهای همسایه از مسیر دستگاه‌های مسئول، به ویژه وزارت امور خارجه و در برخی موارد وزارت کشور انجام می‌شود و دستگاه‌های تخصصی مانند وزارت نیرو و سازمان حفاظت محیط زیست نیز در این زمینه همکاری دارند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی درباره نقش این مجموعه در پیگیری وضعیت ارس نیز گفت: وظیفه اداره‌کل حفاظت محیط زیست استان، تولید و ارائه مستندات داده‌ای، کارشناسی و پایشی است و داده‌های مربوط به شرایط اکولوژیکی رودخانه ارس و پیامدهای زیست‌محیطی مرتبط با آن جمع‌آوری و در اختیار مراجع ملی تصمیم‌گیرنده قرار می‌گیرد.
حقابه زیست‌محیطی ارس باید پیگیری شود
حسن‌زاده با تأکید بر اهمیت حقابه زیست‌محیطی ارس اظهار کرد: در وهله نخست به پایش‌های مستمر نیاز داریم تا از وضعیت کمیت و کیفیت آب ارس اطمینان داشته باشیم؛ موضوع دوم تعیین و پیگیری حقابه زیست‌محیطی رودخانه ارس و اقدام سوم نیز تعامل و همکاری‌های فرامرزی و تبادل اطلاعات میان کشورهای حاشیه این رودخانه است.
وی همچنین بر ضرورت پایش داخلی تأکید کرد و گفت: در داخل کشور و در سطح استانها نیز باید پایش مستمر و کنترل‌شده‌ای درباره میزان برداشت آب و آلایندگی‌های احتمالی انجام شود؛ به ویژه درباره آلودگی‌هایی که ممکن است منشأ آنها خارج از مرزها باشد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی ادامه داد: اگر در سطح آب یا کمیت و کیفیت آن تغییرات قابل توجهی مشاهده شود، باید واکنش مناسب و به موقع داشته باشیم و لازم است برنامه‌ای پیشگیرانه و سازمان‌یافته برای مقابله با کاهش حجم آب ارس تدوین شود.
لزوم تدوین برنامه برای شرایط اضطراری
حسن‌زاده درباره مؤلفه‌های چنین برنامه‌ای گفت: این برنامه باید سناریوهای مختلفی از جمله پایش مستمر دبی رودخانه، پایش آلاینده‌ها، بررسی تغییرات تنوع زیستی در دو سوی مرز و شناسایی نقاط و مؤلفه‌های مهم از نظر اکولوژیکی را دربرگیرد.
وی افزود: همچنین باید از پیش مشخص باشد که در شرایط اضطراری چه اقداماتی باید انجام شود و این موضوع نیازمند هماهنگی میان دستگاه‌های ملی و استان‌های مرتبط با رودخانه ارس، از جمله اردبیل، آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی است.
تغییرات اقلیمی؛ یکی از نگرانی‌های ارس
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی تغییرات اقلیمی و تغییر سطح بارندگی در مناطق پیرامون ارس را از مهم‌ترین نگرانی‌ها عنوان کرد و گفت: در کنار این عوامل، فشارهای ناشی از توسعه‌های مختلف و فعالیت‌های انسانی نیز می‌تواند از طریق اثرات تجمعی، ظرفیت اکولوژیک رودخانه ارس را تحت تأثیر قرار دهد.
حسن‌زاده در پایان تأکید کرد: حفاظت از رودخانه ارس نیازمند همکاری میان تمامی کشورهای حاشیه این رودخانه است و باید به عنوان یک مسئولیت مشترک دنبال شود.
تغییر الگوی جریان ارس؛ نگرانی برای کشاورزی پایین‌دست
احمد بایبوردی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به آثار احتمالی سدسازی در بالادست ارس گفت: سدسازی در بالادست یک رودخانه الزاماً به معنای قطع آب پایین‌دست نیست، اما می‌تواند رژیم طبیعی جریان رودخانه را تغییر دهد.
وی افزود: اگر ذخیره‌سازی آب در بالادست باعث کاهش آورد تابستانه شود، نخستین اثر آن می‌تواند کاهش ظرفیت تأمین آب شبکه‌های آبیاری باشد؛ چراکه کشاورزی مناطق پایین‌دست، به‌ویژه مغان، به دبی مطمئن آب در ماه‌های گرم سال نیاز دارد.
بایبوردی تغییر زمان‌بندی ورود آب را از دیگر پیامدهای احتمالی سدسازی عنوان کرد و گفت: کنترل سیلاب‌های طبیعی بهاره می‌تواند رسوب‌گذاری طبیعی دشت‌ها، تغذیه طبیعی آبخوان‌ها و الگوی دسترسی کشاورزان به آب را تغییر دهد.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی ادامه داد: کاهش آب ارس می‌تواند فشار بیشتری بر منابع آب مناطق پایین‌دست وارد کند و اگر آب قابل تنظیم کاهش پیدا کند، میزان نوبت‌های آبیاری و عملکرد برخی محصولات حساس نیز می‌تواند تحت تأثیر قرار گیرد.
وی اضافه کرد: در صورت کاهش شدیدتر منابع آب، احتمال کاهش سطح زیرکشت محصولات پرمصرف و افزایش ریسک اقتصادی بهره‌برداران نیز وجود خواهد داشت.
کاهش آب سطحی و افزایش فشار بر منابع زیرزمینی
بایبوردی با اشاره به پیامدهای احتمالی کاهش آب سطحی بر منابع زیرزمینی اظهار کرد: کاهش آب سطحی می‌تواند وابستگی کشاورزی به منابع آب زیرزمینی را افزایش دهد و افزایش برداشت از چاه‌ها نیز ممکن است افت سطح آب زیرزمینی، کاهش دبی چاه‌ها و افزایش هزینه انرژی را به دنبال داشته باشد.
به گفته وی، در برخی مناطق این روند می‌تواند پیامدهایی مانند نشست زمین و افت کیفیت منابع آب را نیز به همراه داشته باشد؛ موضوعی که ضرورت برنامه‌ریزی برای مدیریت همزمان منابع آب سطحی و زیرزمینی را افزایش می‌دهد.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجان‌شرقی ایجاد سامانه پایش لحظه‌ای دبی ارس و تشکیل بانک اطلاعات مشترک هیدرولوژیک را از اقدامات ضروری برای مدیریت منابع آب عنوان کرد و بر ضرورت پیگیری دیپلماسی فعال آب‌های مرزی تأکید داشت.
ضرورت مطالعه جامع اثرات تغییرات آب ارس بر کشاورزی
بایبوردی همچنین بر ضرورت انجام یک مطالعه جامع برای آذربایجان‌شرقی تأکید کرد و گفت: این مطالعه باید بتواند سهم عوامل مختلف از جمله تغییر اقلیم، سدهای بالادست و برداشت‌های داخلی را در تغییرات منابع آب مشخص کند.
وی افزود: در این مطالعه باید اثر سناریوهای مختلف بر کشاورزی مناطق خداآفرین، کلیبر، جلفا و مغان نیز بررسی شود تا پیامدهای احتمالی تغییرات منابع آب برای بخش کشاورزی با اتکا به داده‌های علمی و سناریوهای مختلف مشخص شود.
بایبوردی در جمع‌بندی این موضوع گفت: برای آذربایجان‌شرقی، مسئله اصلی فقط «کم شدن آب ارس» نیست؛ بلکه کاهش اطمینان‌پذیری منابع آب است.
وی ادامه داد: اگر روند کاهش آورد ادامه یابد، کشاورزی منطقه به سمت وابستگی بیشتر به آب زیرزمینی، افزایش هزینه تولید و کاهش پایداری خواهد رفت.
کاهش اطمینان‌پذیری آب؛ چالش اصلی ارس
رود ارس در شرایطی قرار دارد که تغییرات اقلیمی، خشکسالی، توسعه طرح‌های آبی در بالادست و برداشت‌های داخلی، هر یک می‌توانند بخشی از معادله آینده این رودخانه را شکل دهند. از همین رو، تعیین سهم هر عامل در تغییرات کمیت و کیفیت آب، نیازمند داده‌های مستمر و قابل راستی‌آزمایی است.
از نگاه محیط زیست، کاهش جریان آب می‌تواند توان خودپالایی رودخانه و شرایط زیستگاه‌های آبی را تحت تأثیر قرار دهد و از منظر کشاورزی نیز کاهش اطمینان‌پذیری منابع آب می‌تواند وابستگی به آب‌های زیرزمینی و هزینه تولید را افزایش دهد.
در چنین شرایطی، پایش مستمر دبی و کیفیت آب، تعیین حقابه زیست‌محیطی، ایجاد بانک اطلاعات مشترک هیدرولوژیک، بررسی علمی سناریوهای مختلف و پیگیری همکاری و تبادل داده میان کشورهای حاشیه ارس، از محورهای مورد تأکید مسئولان و کارشناسان برای مدیریت آینده این رودخانه است.
نظر شما