به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه آگاه نوشت: حدود ۱۳ روز دیگر مانده تا سه پرونده مرتبط با فرهنگ و سنت ایرانی روی میز داوری قرار بگیرند و برای جهانی شدن چکش بخورند. بیستویکمین نشست کمیته بین دولتی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو از ۳۰ نوامبر تا پنج دسامبر ۲۰۲۶ (۹ تا ۱۴ آذر ۱۴۰۵) این بار در شهر شیامین چین برگزار میشود. در این نشست قرار است سه پرونده «تیرگان؛ آیین پاسداشت آب و باران»، «سنتهای گهوارهگذاری و آوازخوانی لالایی» و «هنر سنتی نمدمالی» برای ثبت در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت بررسی شوند. به این ترتیب در صورت تصویب هر سه پرونده، شمار عناصر و برنامههای مرتبط با ایران در بخش میراث ناملموس یونسکو به ۳۰ پرونده میرسد.
توجه جهانی به حفاظت از میراث فرهنگی تنها به بناهای تاریخی، محوطههای باستانی و آثار مادی محدود نیست. بسیاری از سنتها و داشتههای فرهنگی جوامع در قالب آیینها، موسیقی، هنرهای اجرایی، دانشهای بومی، مهارتهای صنایع دستی و روایتهایی زندهاند که نسل به نسل منتقل میشوند. همین ضرورت، زمینهساز شکلگیری سازوکاری بینالمللی برای شناسایی و پاسداری از این میراث شد. در سال ۲۰۰۳، کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در یونسکو به تصویب رسید. این کنوانسیون چارچوبی بینالمللی برای شناسایی، مستندسازی، حمایت و انتقال میراث ناملموس به نسلهای آینده ایجاد کرد. پس از لازمالاجرا شدن کنوانسیون در سال ۲۰۰۶، ساختارهای اجرایی آن از جمله مجمع عمومی کشورهای عضو و کمیته بین دولتی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس فعالیت خود را آغاز کردند.
کمیته بین دولتی یکی از ارکان اصلی اجرای این کنوانسیون است که اعضای آن از میان کشورهای عضو انتخاب میشوند. این کمیته هر سال تشکیل جلسه میدهد و مسئولیتهایی از جمله بررسی پروندههای پیشنهادی کشورها، تصمیمگیری درباره ثبت عناصر در فهرستهای میراث ناملموس، ارزیابی برنامههای پاسداری و ارائه راهکار برای حفاظت از میراث زنده جوامع را بر عهده دارد. از مهمترین سازوکارهای این کنوانسیون میتوان به «فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت»، «فهرست میراث فرهنگی ناملموس نیازمند پاسداری فوری» و «ثبت برنامههای پاسداری خوب» اشاره کرد. هدف از این فهرستها صرفا معرفی یک سنت به جهان نیست بلکه جلب توجه به اهمیت آن، تقویت مشارکت جوامع حامل میراث و فراهم کردن زمینه تداوم و انتقال آن به نسلهای بعدی است.
در واقع، ثبت جهانی به معنای مالکیت یک کشور بر یک سنت یا آیین نیست بلکه به معنای به رسمیت شناختن ارزش فرهنگی آن و تعهد به پاسداری از آن است. به همین دلیل، در سالهای اخیر پروندههای مشترک چندملیتی جایگاه مهمی در سازوکار یونسکو پیدا کردهاند. ایران از جمله کشورهایی است که به دلیل تنوع فرهنگی، قومی و جغرافیایی، سهم قابلتوجهی از پروندههای میراث ناملموس ثبتشده در یونسکو را به خود اختصاص داده است. ایران در ۲۳ مارس ۲۰۰۶ به کنوانسیون ۲۰۰۳ میراث ناملموس پیوست و از آن زمان تاکنون پروندههای متعددی را برای معرفی سنتها و مهارتهای فرهنگی خود به این سازمان ارائه کرده است. بر اساس اطلاعات رسمی یونسکو، ایران تا پیش از نشست سال ۲۰۲۶، بیستوهفت عنصر ثبتشده در فهرستها و سازوکارهای میراث ناملموس این سازمان دارد. آخرین پرونده ثبتشده ایران، «هنر آینهکاری در معماری ایرانی» بود که در بیستمین نشست کمیته بین دولتی در دسامبر ۲۰۲۵ در دهلینو به ثبت رسید.
در میان میراث ناملموس ثبتشده ایران میتوان به نوروز، مهرگان، جشن سده، شب یلدا، آیینهای پهلوانی و زورخانهای، تعزیه، نقالی، موسیقی ردیف دستگاهی ایران، موسیقی بخشیهای خراسان، هنر ساخت و نواختن دوتار و کمانچه، چوگان، هنر مینیاتور، قالیبافی فارس و کاشان، آیین قالیشویان مشهد اردهال، مهارتهای دریانوردی و لنجسازی ایرانی در خلیج فارس، فرهنگ پخت و تقسیم نانهای سنتی، تذهیب، سوزندوزی ترکمن، ساخت و نواختن عود و رباب و سنت پرورش کرم ابریشم اشاره کرد. ایران همچنین در سال ۲۰۲۱ برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی را در فهرست برنامههای پاسداری خوب یونسکو ثبت کرد. نقالی و مهارتهای دریانوردی و ساخت لنجهای ایرانی نیز در فهرست میراث ناملموس نیازمند پاسداری فوری قرار دارند. اگر سه پرونده پیشنهادی سال ۲۰۲۶ نیز تایید شوند، تعداد عناصر و برنامههای مرتبط با ایران در سازوکارهای میراث ناملموس یونسکو به ۳۰ مورد افزایش خواهد یافت. این اتفاق علاوه بر معرفی سنتهای ایرانی، فرصتی برای توجه بیشتر به میراث مشترک کشورهای منطقه و ضرورت حفاظت از آنها خواهد بود. چرا که این پروندهها به صورت چند ملیتی ثبت خواهند شد اما چرا؟
در این باره بهروز وجدانی مسئول پروندههای میراث ناملموس در گفتوگو با «آگاه» بیان کرد: تعداد پروندههای میراث ناملموس ایران زیاد است و یونسکو نیز هر دو سال یکبار پرونده مستقل ثبت میکند اما اگر چندملیتی یعنی مشترک با کشورهای دیگر باشد در اولویت قرار میدهد و آن را هر سال ثبت میکند. وی با اشاره به اینکه سال گذشته ایران از سهمیه پرونده مستقل برای آینهکاری استفاده کرد ادامه داد: امسال سهمیه مستقل نداریم. وجدانی گفت: همه میدانیم که میراث ناملموس از مرزهای جغرافیایی کشورها پیروی نمیکند و این طور نیست که هر میراث ناملموسی تنها محدود به یک کشور باشد. اینها ماهیتی سیال دارند. ما هم از این فرصت استفاده میکنیم و به عنوان تدوین کننده محدودیت سهمیه یونسکو را مدیریت میکنیم.
تیرگان و واردآوار
«تیرگان» یکی از آیینهای کهن ایرانی است که با آب، باران، زندگی و آرزوی باروری و فراوانی پیوند دارد. این آیین در فرهنگ ایرانی ریشهای تاریخی و اسطورهای دارد و در روایتهای مختلف با نام و مناسبتهای گوناگون شناخته میشود. تیرگان در سنت ایرانی بهویژه با سیزدهم تیر و گرامیداشت تیشتر، ایزد باران در باورهای ایران باستان، ارتباط دارد. همچنین داستان آرش کمانگیر و پرتاب تیر برای تعیین مرز ایران و توران از روایتهایی است که در فرهنگ عامه با جشن تیرگان ارتباط پیدا کرده است. تیرگان تنها یک جشن تقویمی نیست، بلکه مجموعهای از آیینها و رفتارهای اجتماعی را دربر میگیرد که در مناطق مختلف ایران با شکلهای متفاوتی برگزار میشوند. آبپاشی یا آبریزان، پخت خوراکهای ویژه، گردهمایی خانوادگی، شادی و اجرای برخی رسمهای محلی از جمله جلوههای این آیین هستند.
در پرونده ارائهشده به یونسکو، تیرگان ایران در کنار آیین «واردآوار» ارمنستان قرار گرفته است. واردآوار یکی از جشنهای شناختهشده ارمنستان است که در آن مردم با پاشیدن آب به یکدیگر، شادی و همبستگی اجتماعی را به نمایش میگذارند. این جشن در سنت ارمنی با باورهای مربوط به آب و باران و آیینهای تابستانی پیوند دارد. وجه مشترک این دو سنت، اهمیت آب در زندگی جوامع و پیوند آن با باروری زمین، باران، برکت و زندگی است. هر دو آیین در بستر تاریخی و فرهنگی جوامعی شکل گرفتهاند که آب برای ادامه حیات و کشاورزی اهمیت اساسی داشته است. در مستندات پرونده «سنت پاسداشت آب و باران؛ تیرگان/واردآوار» با مشارکت ایران و ارمنستان نمونههایی از آیین آبپاشی تیرگان در مناطقی مانند ورکان همدان، چالوس و کرمان نیز به نمایش درآمده است. ثبت مشترک این آیین از آن جهت اهمیت دارد که میراث فرهنگی را محدود به مرزهای سیاسی امروز نمیکند. سنتهای مرتبط با آب و باران در طول تاریخ میان جوامع همسایه در منطقه قفقاز و فلات ایران در گردش بودهاند و اشتراک آنها نشاندهنده ارتباطات تاریخی و فرهنگی میان این جوامع است.
لالایی؛ میراثی زنده با صدای مادران
لالایی از قدیمیترین و فراگیرترین شکلهای موسیقی و فرهنگ شفاهی در جوامع انسانی است؛ آوازی که از نخستین روزهای زندگی، کودک را با زبان، موسیقی، عاطفه و فرهنگ جامعه خود آشنا میکند. این آوازها معمولا هنگام خواباندن یا آرام کردن نوزاد خوانده میشوند و در کنار کارکرد عاطفی و تربیتی، حامل مجموعهای از باورها، آرزوها، تجربهها و روایتهای زندگی مردم هستند. در ایران، لالاییها در مناطق مختلف با زبانها، گویشها و آهنگهای متفاوتی اجرا میشوند. لالاییهای فارسی، کردی، ترکی، لری، گیلکی، مازندرانی، بلوچی، عربی و ترکمنی، هرکدام ویژگیهای موسیقایی و محتوایی خاص خود را دارند. در بسیاری از این آوازها، مادر یا مادربزرگ از آرزوهای خود برای آینده کودک میگوید، از دشواریهای زندگی سخن میگوید یا با بیان مهر و محبت، او را به خواب دعوت میکند.
لالاییها در کنار آواز، با سنت گهوارهگذاری و شیوههای نگهداری از نوزاد ارتباط دارند. ساخت گهواره، تزئین آن، قنداق کردن کودک، تاب دادن گهواره و خواندن آوازهای مخصوص، مجموعهای از دانشها و مهارتهای خانوادگی و اجتماعی را شکل میدهند که عمدتا به شکل شفاهی و از طریق تجربه نسلهای پیشین به نسل بعد منتقل شدهاند. پروندهای که برای ثبت در یونسکو ارائه شده، تنها به خود آوازهای لالایی محدود نیست و سنتهای گهوارهگذاری و آوازخوانی برای کودکان را نیز دربر میگیرد. عنوان رسمی این پرونده در یونسکو «سنتهای گهوارهگذاری نوزادان و خواندن لالایی» است. ایران، تاجیکستان و ترکمنستان سه کشور ارائهدهنده آن هستند و با شماره ۲۲۵۷ در فهرست پروندههای پیشنهادی سال ۲۰۲۶ یونسکو قرار گرفته است.
در ترکمنستان، آوازهای سنتی «هوودی» هنگام آرام کردن کودک و در کنار گهواره «سالانچاک» خوانده میشوند. در تاجیکستان نیز گهواره سنتی «گهواره» و آوازهای مادرانه بخشی از فرهنگ مراقبت از نوزاد به شمار میروند. وجه مشترک این سه کشور، انتقال شفاهی لالاییها و پیوند آنها با فرهنگ مادری، خانواده و شیوههای سنتی مراقبت از کودکان است. این آوازها با وجود تفاوت در زبان و ملودی، کارکردی مشابه دارند و در آنها مفاهیمی مانند محبت، امنیت، امید، آرزو برای سلامتی و آینده کودک تکرار میشود.
نمدمالی؛ هنری که از پشم، زیرانداز و پوشاک میسازد
نمدمالی یکی از هنرها و مهارتهای سنتی و کهن جوامع دامدار و عشایری است که در آن با استفاده از پشم طبیعی و بهکارگیری روشهای دستی، محصولاتی بدون نیاز به بافتن تار و پود تولید میشود. این هنر در ایران سابقهای طولانی دارد و در مناطق مختلف کشور، بهویژه نواحی دارای پیشینه دامداری و زندگی عشایری، رواج داشته است. نمد از درهم تنیدن و فشرده شدن الیاف پشم در اثر رطوبت، حرارت، فشار و مالش به دست میآید. در این فرآیند، پشم شسته و آمادهشده روی سطحی گسترده میشود و پس از شکلدهی، با آب و گاه مواد شوینده مرطوب شده و با کوبیدن، مالش و فشردن، الیاف آن به یکدیگر پیوند میخورند. محصول نهایی با توجه به نوع کاربرد میتواند به شکل زیرانداز، پوشاک، کلاه، کفپوش و دیگر وسایل مورد استفاده در زندگی روزمره تولید شود. در ایران، نمدمالی علاوه بر ارزش اقتصادی و کاربردی، با فرهنگ زندگی عشایری، دامداری و دانش بومی جوامع محلی ارتباط دارد. این هنر در مناطقی مانند گلستان، خراسان، سمنان، مازندران و برخی دیگر از نواحی کشور شناخته شده است.
پرونده «نمدمالی سنتی» بهصورت مشترک از سوی هشت کشور ایران، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، مغولستان، تاجیکستان، ترکیه و ازبکستان برای ثبت در فهرست نماینده میراث فرهنگی ناملموس بشریت ارائه شده است. این پرونده با شماره ۲۲۵۵ در اسناد یونسکو قرار دارد. دلیل ارائه مشترک این پرونده، ریشههای تاریخی و فرهنگی هنر نمدمالی در میان جوامع مختلف آسیای مرکزی، قفقاز، آناتولی و فلات ایران است. این هنر در بسیاری از این کشورها با وجود تفاوت در شیوه اجرا، نقشمایهها، ابزارها و محصولات نهایی، بر پایه دانش مشترک کار با پشم و فنون سنتی فشردهسازی الیاف شکل گرفته است. زندگی دامداری و کوچنشینی، دسترسی به پشم گوسفند و نیاز به تولید وسایل مقاوم و کاربردی، زمینه گسترش این هنر در پهنه جغرافیایی وسیعی از آسیا را فراهم کرده است. به همین دلیل، نمدمالی را نمیتوان صرفا به یک کشور یا یک منطقه جغرافیایی محدود کرد.
دستبندهای رنگی تیر و باد
مریم پهلوانشریف، پژوهشگر پژوهشکده مردم شناسی
در مطالعات مردمشناسی، پرسش اصلی چگونگی تداوم آیینهای کهن در دنیای معاصر است. اگرچه تیرگان با روایتهایی همچون نبرد تیشتر و اپوش و داستان آرش کمانگیر پیوند دارد، اما آنچه این جشن را ماندگار کرده، کارکرد اجتماعی آن در بازآفرینی پیوند میان انسان، طبیعت و جامعه است. تیرگان در گاهشمار زرتشتی یکی از مهمترین جشنهای ماهانه به شمار میرود و هر سال با آیینهایی همچون آبپاشی، نیایش، گردهمایی، خوراکهای آیینی و دیگر مراسم نمادین برگزار میشود. این آیینها زمینهای برای تقویت هویت فرهنگی، حفظ حافظه تاریخی و انتقال سنتها به نسلهای بعد فراهم میکنند.
بستن دستبندهای رنگی تیر و باد یکی از جلوههای نمادین این جشن است. این دستبندها که از هفت رشته نخ رنگی بافته میشوند، در روز جشن به مچ دست بسته شده و در روز باد همراه با آرزوهای نیک به باد سپرده میشوند. این رسم، نمادی از امید، آرزوخواهی، پیوند با طبیعت و استمرار باورهای کهن در قالب رفتارهای آیینی است. هویت فرهنگی پدیدهای ثابت نیست و آیین تیرگان نیز با حفظ هسته معنایی خود، توانسته در طول زمان با شرایط و نیازهای جامعه سازگار شود. همین ویژگی، راز ماندگاری این جشن کهن است. تیرگان بخشی از منظومه فرهنگی ایرانزمین است و آیینهای مرتبط با بزرگداشت آب و بارانخواهی در مناطق مختلف کشور، بازتاب همین سنت دیرینه هستند. در این میان، جامعه زرتشتیان ایران با پاسداشت این آیین در کنار دیگر سنتهای فرهنگی مرتبط، نقش مهمی در حفظ و تداوم این میراث ارزشمند ایفا کردهاند.
تیرگان با آرش کمانگیر گره خورده است
محمدابراهیم زارعی، رئیس پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری
جشن تیرگان، یادآور مفاهیمی بنیادین همچون امید، بارانخواهی، همبستگی اجتماعی و پاسداشت آب بهعنوان سرچشمه حیات است. در روایتهای اسطورهای ایران، تیرگان با نام آرش کمانگیر گره خورده است پهلوانی که با ایثار و از خودگذشتگی، تیر خویش را برای تعیین مرزهای ایران رها کرد و به نمادی جاودانه از فداکاری، میهندوستی و مسئولیتپذیری در برابر سرنوشت جمعی بدل شد. این روایت، افزون بر جایگاه برجستهاش در میراث اسطورهای ایران، بازتابی از جهانبینی ایرانیان درباره پیوند انسان، سرزمین و مسئولیت تاریخی او به شمار میآید. تیرگان که در روز سیزدهم تیر در گاهشمار ایرانی برگزار میشود، همچنین جشن آب و باران است. در بسیاری از نقاط ایران، آیینهای این روز با پاشیدن آب، نیایش برای بارش باران و گرامیداشت این عنصر حیاتی همراه بوده است؛ عنصری که در فرهنگ ایرانی، از اوستا تا ادبیات کلاسیک فارسی، همواره نماد پاکی، زندگی، زایش و پایداری دانسته شده است. این جلوه از تیرگان نشان میدهد که ایرانیان از دیرباز درکی عمیق از پیوند میان فرهنگ، طبیعت و زیستبوم داشتهاند.
پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، بهعنوان نهادی علمی و پژوهشی در حوزه صیانت از میراث فرهنگی کشور، آیینهایی، چون تیرگان را بخشی ارزشمند از میراث فرهنگی ناملموس ایران میداند؛ میراثی که در کنار آثار تاریخی، هویت فرهنگی و تاریخی جامعه ایرانی را شکل داده و استمرار بخشیده است. پژوهش، مستندسازی، حفاظت و معرفی این آیینها، زمینهساز شناخت عمیقتر ریشههای فرهنگی ایران و انتقال این سرمایه ارزشمند به نسلهای آینده خواهد بود. تیرگان فرصتی برای بازاندیشی در ارزشهای ماندگار فرهنگ ایرانی است؛ ارزشهایی، چون همدلی، احترام به طبیعت، مسئولیتپذیری اجتماعی و امید به آینده. امید است با شناخت ژرفتر این سنتهای کهن و پاسداشت آنها در زندگی امروز، بتوانیم پیوند خود را با میراث فرهنگی ایرانزمین استوارتر سازیم و این گنجینه گرانبها را به شایستگی به آیندگان بسپاریم.








نظر شما