خبرگزاری مهر، گروه استان ها-فهیمه اجاقلو: حدود یک دهه پیش برای اولین بار گزارشهایی مبنی از ورود میهمان ناخوانده ای به نام ریزگردها در گلستان منتشر و تأیید شد.همان زمان بسیاری از اهالی رسانه،کارشناسان و دوستدارن محیط زیست هشدار دادند اگر اقدامات اصولی و درست در خصوص منشأ و مقابله با ریزگردها در گلستان انجام نشود چند سال آینده شاهد گسترش این پدیده و تبعات منفی آن بر محیط زیست، اقتصاد و سلامت مردم استان خواهیم بود.
از زمان هشدارها بیش از یک دهه می گذرد و اگر تا چند سال گذشته تعداد اندکی از روزها شاهد آسمان غبارآلود در گلستان بودیم اما در دو، سه سال گذشته در فصل ها و ماههای مختلف سال آسمان آبی گلستان رنگ خاکستری به خود گرفته است. در تمام این سالها مسولان استانی منشأ ریزگردها را از خارج کشور و صحرای پهناور قره قوم در ترکمنستان عنوان کردند و همین امر باعث شد تحقیقات گسترده و اقدامات اصولی و علمی در خصوص کانون ریزگردها و راههای مقابله با آن در گلستان انجام نشود.
شرایط اقلیمی در سالهای اخیر به واسطه کاهش نزولات جوی،فرسایش مراتع و از بین رفتن بخش اعظمی از پوشش های گیاهی دستخوش تغییرات گسترده ای شده و این عوامل زمینه را برای افزایش و تداوم ریزگردها فراهم کرده است، تحلیلهای اخیر کارشناسان منابع طبیعی نشان میدهد بخش قابلتوجهی از ریزگردهای گلستان منشأ داخلی دارند و از اراضی شور و مستعد فرسایش در شمال استان برخاستهاند، یافتهای که نگاه مدیران را از تمرکز بر گرد و غبار فرامرزی به سمت مدیریت سرزمین و احیای خاکهای شور داخلی تغییر میدهد.
ریزگردها در گلستان تنها منشأ خارجی ندارند
طبق اعلام کارشناسان و محققان پدیده ریزگردها در استان گلستان تنها منشأ خارجی ندارد و پیامد تخریب جنگلها، زوال مراتع، افت کیفیت خاک و ضعف مدیریت یکپارچه سرزمین است. به گفته آنان، مقابله با این پدیده نیازمند همکاری دانشگاهها، بخش اجرایی و مردم محلی است.
در همین رابطه کارشناس و عضو مرکز تحقیقات،آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گلستان، شکلگیری ریزگردها در استان را نتیجه مجموعهای از عوامل داخلی و مدیریتی دانست و در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: ریزگردها محدود به شرایط اقلیمی یا بیابانی نمیشود بلکه تخریب جنگلها، چرای بیرویه دام، تغییر کاربری اراضی، ضعف در مدیریت آبخیز و کاهش کیفیت خاک از جمله زمینههای تشدید این پدیده به شمار میروند.
اکرم احمدی افزود: بررسیهای میدانی نشان داده است که بخشی از ذرات گرد و غبار اخیر در گلستان، از خاکهای شور و نیمهخشک داخل استان منشا میگیرد؛ اراضی که در اثر کاهش رطوبت و افت پوشش گیاهی، به کانونهای فعال فرسایش بادی تبدیل شدهاند.
وی ادامه داد: ترکیب شیمیایی این ذرات، شامل کانیهایی با ساختار سوزنیشکل مشابه سیلیس یا ترکیبات فیبروز معدنی است که از منظر سلامت عمومی نگرانکننده محسوب میشود، این ذرات میتوانند به عمق دستگاه تنفسی نفوذ کرده و موجب سوزش چشم، آسیبهای ریوی و التهاب مزمن شوند.
کارشناس و محقق گلستانی خاطرنشان کرد: این یافته ها اهمیت احیای اراضی شور و فرسایشپذیر را دوچندان میکند، چراکه برخلاف تصور عمومی، منشأ بسیاری از گرد و غبارها در گلستان داخلی است و با احیای اصولی خاک میتوان از تشدید بحران جلوگیری کرد.
کنترل پایدار ریزگردها با احیای اراضی میسر خواهد شد
احمدی با بیان اینکه پوشش گیاهی طبیعی با کاهش سرعت باد، تثبیت ریشهای خاک و حفظ رطوبت، نقش مهمی در جلوگیری از فرسایش بادی دارد، افزود: بررسیها نشان میدهد تاج درختان میتواند سرعت باد را تا ۶۰ درصد کاهش دهد و از جابهجایی خاک جلوگیری کند جنگل و پوشش گیاهی باید به عنوان زیرساخت زیستمحیطی استان دیده شود و اگر احیای اراضی بر مبنای اصول علمی، مشارکت مردمی و نظارت مستمر صورت گیرد، میتوان به کنترل پایدار ریزگردها در گلستان امید داشت.
وی احیای مراتع تخریبشده، ایجاد کمربندهای حفاظتی با گونههای سازگار، احیای تالابها و پیوند مدیریت جنگل، مرتع و خاک در قالب طرحهای یکپارچه را از جمله راههای مقابله پایدار با ریزگردها عنوان کرد و گفت: در این رابطه باید از تجربه های موفق جهانی هم چون پروژه کمربند سبز چین که با استفاده از گونههای بومی و ساختار پوشش چندلایه موجب کاهش ۶۰ درصدی گرد و غبار در شهر پکن شد استفاده کرد هم چنین تجربه کرهجنوبی در تثبیت خاک اراضی شیبدار و مدل جنگلهای حفاظتی اسپانیا نیز نشان میدهد هدف اصلی باید پایداری اکوسیستم و کاهش گرد و غبار باشد، نه صرفاً تولید چوب یا پوشش مصنوعی.
کوتاه مدت بودن طرح های احیای مرتعی یکی از چالش های اصلی در گلستان
عضو مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی گلستان،یکی از چالشهای اصلی در استان گلستان را کوتاهمدت بودن طرحهای احیای مرتعی و جنگلی عنوان کرد و افزود: پروژههای یک تا سهساله که پس از پایان پیمانکاری بدون نگهداری رها میشوند، محکوم به شکست هستند در واقع طرحهای احیا باید از مدلهای کوتاهمدت پیمانکاری فاصله بگیرند و بهصورت مشارکتی و با مالکیت جوامع محلی اجرا شوند مشارکت مردم در نگهداری بلندمدت، از طریق طرحهای خدمات اکوسیستمی و منافع اقتصادی محلی میتواند تضمینکننده پایداری پروژهها باشد.
احمدی اظهارکرد:از جمله راهکارهای احیا و کنترل فرسایش در اراضی شور احیای زمینهای شور از طریق تثبیت خاک و اصلاح مدیریت محلی، کشت گونههای مقاوم به شوری، اصلاح خاکهای شور، مشارکت جوامع محلی است.
نقش مهم کانون های داخلی در تشدید ریزگردها در گلستان
پدیده ریزگردها یک مشکل پیچیده با منشأ داخلی و خارجی است از اینرو نیازمند رویکردی جامع و هماهنگ است.
در همین رابطه محقق بخش تحقیقات منابع طبیعی در مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی گلستان،تکرار پدیده گرد و غبار در گلستان را ناشی از اتفاقات کلان جهانی و عوامل محلی دانست و در گفتگو با مهر اظهار کرد: گرمایش جهانی، کاهش بارندگیها و حذف پوشش گیاهی محافظ از جمله عوامل تشدید این پدیده هستند، البته تغییر کاربری اراضی به سمت زراعت دیم نیز موجب از بین رفتن پوشش گیاهی و افزایش فرسایش خاک در داخل استان نیز شده است.
محمدرضا پارسامهر با بیان اینکه ریزگردهای خارجی عمدتاً از کشورهایی مانند ترکمنستان وارد کشور میشوند،افزود: کانونهای داخلی نیز نقش مهمی در تشدید این معضل دارند این ذرات معلق علاوه بر پیامدهای زیستمحیطی، تأثیر منفی بر کسبوکارها و سلامت عمومی دارند و میتوانند موجب بروز بیماریهای تنفسی و قلبی شوند.
وی با اشاره به تأثیر خشک شدن خلیج گرگان بر تشدید پدیده ریزگرد در گلستان گفت: خشک شدن خلیج گرگان یک تهدید جدی است با توجه به وسعت بالای این خلیج، خشک شدن آن میتواند به یک کانون بزرگ تولید گرد و غبار در استان تبدیل شود.
کارشناس و محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی گلستان ادامه داد: تالابهای استان از جمله آجی گل، آلماگل و گمیشان نیز به دلیل پسروی آب دریای خزر، خشک شدهاند و به کفههای نمکی عاری از پوشش تبدیل شدهاند، این مناطق پتانسیل بالایی برای تبدیل شدن به کانونهای گرد و غبار دارند در واقع خاک باقیمانده در این منطقه شور و حفاظت از آن نیازمند راهکارهای خاص و سازگار با شرایط شور است.
احیای خاکهای شور، الویت نخست برای مقابله با کانون ریزگردها در گلستان
پارسا مهر مقابله با پدیده ریزگردها را نیازمند مدیریت اصولی اراضی و استفاده از راهکارهای پایدار و سازگار با محیط زیست عنوان کرد و افزود: استفاده از مالچهای زیستی برای تثبیت خاک و اصلاح کاربری اراضی از جمله این راهکارها محسوب میشوند با این حال به دلیل گستردگی زیاد مناطق نیازمند احیا و اعتبارات بسیار محدود، احیای کامل مناطق دشوار است.
به گفته وی با وجود کمبود اعتبار، مقابله با ریزگرد باید به عنوان یکی از اولویتهای اساسی استان و کشور در نظر گرفته شود و اگر چه اداره کل منابع طبیعی استان در حال انجام اقداماتی برای احیای مناطق کانون گرد و غبار است، اما به دلیل وسعت مناطق، کار زیادی باقی مانده است.
محقق مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی گلستان بیان کرد: برای حفظ منابع طبیعی و جلوگیری از وقوع این پدیدهها، نیاز به حمایت همهجانبه دستگاههای اجرایی و عموم مردم است تخصیص حقابه محیط زیست در طرحهای عمرانی بالادست رودخانهها نیز ضروری است تا از خشک شدن تالابها جلوگیری شود.
پارسامهر گفت: مدیریت اصولی اراضی، استفاده از راهکارهای پایدار، تخصیص اعتبارات کافی و همکاری جمعی میتواند به کاهش این پدیده و حفظ سلامت محیط زیست و جوامع محلی کمک کند.
بر اساس این گزارش، یافته های اخیر درباره منشأ ریزگردهای گلستان، نقطهعطفی در سیاست محیطزیست شمال کشور است، اکنون تمرکز از جلوگیری گرد و غبار فرامرزی به کنترل منابع داخلی تغییر یافته و احیای خاکهای شور به اولویت شماره یک مدیریت سرزمین در استان تبدیل شده است.
به باور کارشناسان، تنها با اجرای طرحهای احیای بومی، انتخاب گونههای مقاوم، و مدیریت یکپارچه میان دانشگاهها، بخش اجرا و مردم محلی میتوان امید داشت گلستان از چرخه بحران ریزگردها خارج شود.
نظر شما