خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: حمید عبدالهیان نویسنده، پژوهشگر ادبی و استاد دانشگاه در رشته زبان و ادبیات فارسی است که به خاطر آثارش در زمینه داستانهای کودکان، نوجوانان و پژوهشهای ادبی شناخته میشود. او متولد ۱۳۵۰ شمسی است و تحصیلات خود را در دانشگاههای فردوسی مشهد، شهید بهشتی و تربیت مدرس در رشته ادبیات فارسی گذرانده و از پایاننامه دکترای خود در سال ۱۳۷۸ در ادبیات معاصر فارسی دفاع کرده است. عبدالهیان سالها در دانشگاههای ایران از جمله دانشگاه آزاد اسلامی، دانشگاه اراک و دانشگاه خوارزمی تدریس کرده و اکنون به عنوان پژوهشگر ادبی فعال است. او بر ادبیات معاصر فارسی تمرکز دارد و در زمینه داستاننویسی برای کودکان و نوجوانان جوایز متعدد برده است. درباره مجموعه کتابهای طنزآمیزش برای کودکان و نوجوانان با او به گفتگو نشستیم، در قسمت اول گفتگو با حمید عبداللهیان، دو مجموعه از آثار او را بررسی کردیم. اکنون و در قسمت دوم به دو مجموعه دیگر از نوشتههای او که برای نوآموزان و کودکان چاپ شده است، خواهیم پرداخت:
برویم سراغ مجموعه «کارِ عجیبکنان». چه عنوان بانمکی دارد!
یکی از ظرفیتهای بسیار مهم ادبیات فارسی، غنای کمنظیر ادبیات داستانی و متون کهن ماست. همانطور که شما نیز بهخوبی میدانید، در طول تاریخ ادبیات ایران، نویسندگان برجسته و توانمندی داشتهایم که آثار ارزشمندی خلق کردهاند. مسئله اصلی این است که چگونه میتوان این میراث غنی را برای کودکان ملموس، قابلفهم و جذاب کرد. پیش از این، زندهیاد مهدی آذریزدی با اقتباس از متون کهن، گام مهمی در این مسیر برداشته بود. من نیز آثار ایشان را برای فرزندانم تهیه کردم، اما بهتدریج متوجه شدم که زبان این کتابها برای نسل امروز تا حدی قدیمی شده و نیاز به بازآفرینیهایی تازه، با زبانی امروزیتر و به خصوص طنز، احساس میشود. همین ضرورت، انگیزه شکلگیری این مجموعه شد.
در مجموعه «کار عجیبکنان»، هر جلد اقتباسی آزاد از یکی از داستانها یا حکایتهای متون کلاسیک ادبیات فارسی است. از آنجا که سالها در حوزه ادبیات فارسی تحصیل و فعالیت داشتهام، ارتباط نزدیکی با این متون دارم. برخی از منابعی که به سراغ آنها رفتهایم، برای اهل ادبیات آشنا هستند؛ از جمله «قابوسنامه» و «سیاستنامه» که چندین عنوان از این مجموعه بر اساس آنها شکل گرفتهاند. برای مثال، آثاری مانند «ابراهیمِ کیسهپارهکن» برگرفته از سیاستنامه است، یا «کی کاووسِ عجیب تعریف کن» و «قابوسِ فامیل رسوا کن» که اقتباس از قابوسنامه به شمار میآیند. کتاب «محمدِ نان پرتاب کن» نیز بر اساس متون کهن و عمدتاً از قابوسنامه نوشته شده است.
در این مجموعه، به سراغ منابعی رفتهایم که تاکنون کمتر در ادبیات کودک و نوجوان مورد اقتباس قرار گرفتهاند. برای نمونه، کتاب «لَنبَکِ مهمان شاد کن» اقتباسی از یکی از داستانهای شاهنامه است؛ متنی که با وجود اهمیت فراوان، کمتر در این قالب برای کودکان بازآفرینی شده است. همچنین «محمودِ جن حاضر کن» بر اساس داستانی از کتاب تاریخ جهانگشای جوینی نوشته شده که پیش از این کمتر مورد توجه نویسندگان کودک و نوجوان بوده است. آثاری مانند «خوجانیِ دستور قائم کن» و «رویانیِ درخت حاضر کن» نیز اقتباسهایی از قابوسنامه هستند.
سراغ کتابهای دور از ذهن هم رفته اید! مثل آداب الحرب. این کتابی نیست که در لیست مطالعه عادی باشد.
بله، کتاب «ارجاسب اسب پیدا کن» برگرفته از آدابالحرب و الشجاعه است؛ متنی که تاکنون اقتباس ادبی قابل توجهی از آن صورت نگرفته بود. همچنین «احمد خلیفه خراب کن» اقتباسی از «تاریخ بیهقی» است. در ادامه این مسیر، به شخصیتهایی مانند امیرکبیر نیز پرداختهایم؛ از جمله اثری با محوریت امیرکبیر که در آن به برخی تصمیمها و اصلاحات او اشاره شده است. در مجموع، مجموعه «کار عجیبکنان» تلاشی است برای بازآفرینی خلاقانه و امروزیِ متون کهن فارسی، با هدف آشنا کردن کودکان با گنجینه عظیم ادبیات کلاسیک ایران، به زبانی ساده، جذاب و متناسب با نیاز نسل امروز.
این مجموعه تعداد کتابهای بیشتری دارد، و به نظر میرسد حالا حالاها میتوان ادامهاش داد.
مجموعه «کار عجیبکنان» ظرفیت بسیار گستردهای دارد، زیرا متون تاریخی و ادبی ما سرشار از داستانهایی هستند که قابلیت اقتباس دارند. تقریباً تمام کتابهای تاریخی ما واجد روایتها و حکایتهاییاند که میتوان آنها را به شکل داستانی و جذاب، بهویژه برای کودکان، بازآفرینی کرد. اقتباس از این متون، بهویژه در قالب طنز، بسیار موفق و دلنشین از کار درمیآید و این مجموعه نیز قرار است در آینده ادامه پیدا کند. تولید این مجموعه، در مقایسه با «مشاهیر خندان»، بهمراتب سادهتر است و کمتر هم زمان میبرد. این مجموعه قرار است حدود ۵۰ جلد باشد.
به خاطر روند پژوهش؟
بله، مجموعه «مشاهیر خندان» زمان بسیار زیادی از من گرفت؛ مثلاً تنها برای نگارش کتاب مربوط به ابوعلیسینا، نزدیک به یک سال مطالعه و تحقیق انجام دادم. این شخصیتها در حوزههای بسیار گستردهای فعالیت داشتهاند؛ از پزشکی و نجوم گرفته تا ریاضیات و فلسفه. برای هر یک از این زمینهها ناچار بودم مطالعات عمیقی انجام دهم تا بتوانم تصویری دقیق و در عین حال قابل فهم برای کودک ارائه کنم. به همین دلیل، هر یک از کتابهای این مجموعه زمان و انرژی قابل توجهی طلب میکرد. البته الان یک تیم تحقیقاتی تشکیل دادهام که شامل دو تا سه نفر از دانشجویان کارشناسیارشد و دکترای ادبیات است. این تیم مسئول جمعآوری اطلاعات و منابع مرتبط با زندگینامه شخصیتهاست؛ بهگونهای که بتوانند جزئیات زندگی و فعالیتهای آنها را بهصورت جامع گردآوری کنند. بر اساس این زندگینامهها، ما محتوا را تنظیم و بازنویسی میکنیم. در مقابل، «کار عجیبکنان» بر پایه داستانهایی آماده و نسبتاً کوتاه شکل گرفته است؛ روایتهایی شستهرفته که حجم کمتری دارند و اقتباس از آنها بسیار روانتر و سریعتر انجام میشود.
مجموعه کوچک بعدی هم «سرِ کارگذارها» است.
این مجموعه به معرفی کارآفرینان ایرانی میپردازد؛ افرادی که در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی نقش مهمی در پایهگذاری صنایع و تولید ملی ایران داشتند. در این کتابها تلاش کردهایم شخصیتها بهگونهای معرفی شوند که کودک احساس کند آنها را از نزدیک میشناسد؛ گویی خودشان در حال روایت داستان زندگی و کارشان هستند. این رویکرد باعث شده هم روایت سادهتر شود و هم تصویرگری آثار آسانتر و جذابتر باشد.
مجموعه «سرِ کارگذارها» قرار است در حدود ۱۰ جلد منتشر شود و در صورت فراهم شدن حمایت مالی، حتی امکان گسترش آن تا ۲۰ یا ۵۰ جلد نیز وجود دارد. در همین راستا، پیشنهادهایی برای حمایت از تولید تعداد بیشتری از این آثار مطرح شده است. در ادامه، قصد داریم به سراغ شخصیتهای برجستهای برویم که در حوزههای مختلف کارآفرینی نقشآفرین بودهاند. برای مثال، یکی از جلدهای آمادهشده به آقای علی سلیمانی، بنیانگذار نشان تجاری «نیککالا»، اختصاص دارد. جلد دیگری درباره مصطفی عالینسب است که نخستین سماور ایرانی را تولید کرد. در این کتابها که میبینید به چهرههایی چون بنیانگذاران کارخانههایی مانند خودکار بیک، ارج، آزمایش، کفش ملی و… پرداختهایم؛ افرادی که هر یک نقش مهمی در توسعه صنعتی کشور داشتند.
بسیاری از این کارآفرینان، با وجود زحمات فراوان، در مقاطع مختلف دچار آسیبها و مشکلات جدی شدند. با این حال، بازخورد مخاطبان نسبت به این مجموعه بسیار مثبت بوده است. هم کودکان و هم خانوادهها از خواندن این کتابها استقبال کردهاند و بارها عنوان کردهاند که برایشان جالب بوده بدانند ایران در دورهای، در برخی صنایع، پیشرو منطقه و حتی خاورمیانه بوده است. این آثار به کودکان نشان میدهد که پیشرفتهای صنعتی و اقتصادی کشور حاصل تلاش، پشتکار و ازخودگذشتگی انسانهایی بوده که با تمام توان کار کردند، ساختند و در مسیر آبادانی کشور گام برداشتند؛ تلاشی که نهتنها به توسعه صنعت، بلکه به ایجاد اشتغال و شکلگیری خانوادههای پایدار و امیدوار هم انجامید.
بازخوردو استقبال از این مجموعه چطور بود؟
بازخورد مخاطبان نسبت به این مجموعه بسیار مثبت بوده است. هم کودکان و هم خانوادهها از این کتابها استقبال کردهاند و بارها به این نکته اشاره کردهاند که ایران در دورهای، در برخی صنایع، در سطح خاورمیانه پیشرو بوده است. این آثار به کودکان نشان میدهد که پیشرفتهای صنعتی کشور حاصل تلاش خستگیناپذیر افرادی بوده که با جان و دل کار کردند، زحمت کشیدند و نقش مهمی در ایجاد اشتغال و بهبود زندگی خانوادهها داشتند.
البته این مجموعه، برخلاف برخی آثار دیگر، طنز پررنگی ندارد؛ زیرا مخاطب اصلی آن نوآموزان هستند. کتابها بهگونهای نوشته شدهاند که کودکان کلاس اول دبستان، بهمحض یادگیری حروف الفبا، بتوانند آنها را بخوانند. در نگارش، از واژههای ساده، جملهبندی روان و ساختار زبانی بسیار قابل فهم استفاده شده است. کتابها رنگی هستند و تلاش شده حالوهوایی نوستالژیک، مشابه کتابهای دوره دبستان قدیم در آنها ایجاد شود؛ کتابهایی که برای کودکان جذاب بودند و با اشتیاق از آنها استفاده میکردند.از نظر ساختاری هم، هر جلد حدود ۳۲ صفحه دارد. یکی از دغدغههای اصلی ما حفظ تناسب و یکدستی در تعداد صفحات مجموعههاست. برای مثال، برخی مجموعهها بهصورت ثابت ۴۸ صفحهای طراحی شدهاند تا هماهنگی بصری و محتوایی حفظ شود. از نظر گروه سنی، این آثار برای کودکان حدود ۷ سال به بالا مناسباند، در حالی که مجموعههایی مانند «خوشمزههای تاریخ ایران» و «مشاهیر خندان» بیشتر برای گروه سنی ۹ تا ۱۱ سال و بالاتر در نظر گرفته شدهاند.
یکی از دغدغههای جدی ما این بود که انتشاراتی مستقل داشته باشیم تا تمامی مراحل تولید کتابها در اختیار خودمان باشد. به همین دلیل، برای دریافت مجوز انتشارات اقدام کردیم تا بتوانیم درباره انتخاب کاغذ، نوع چاپ، تیراژ، قیمتگذاری و سایر جزئیات تصمیمگیری مستقیم داشته باشیم. هدف ما این است که فرایند تولید کتاب، از مرحله ایده و نگارش تا چاپ، توزیع و رسیدن به دست مخاطب، بهطور کامل و یکپارچه توسط خود انتشارات انجام شود؛ یعنی مدیریت صفر تا صد مسیر، از تولید تا مصرف، در اختیار مجموعه باشد. انتشارات «خیالانگیز» در همین مسیر شکل گرفت و خوشبختانه تاکنون روند موفقی را پشت سر گذاشته است. در حال حاضر، وبسایت انتشارات نیز در مرحله راهاندازی قرار دارد.
یکی از برنامههای مهمی که بهطور جدی دنبال میکنیم، واگذاری حق نشر (کپیرایت) این آثار به ناشران خارجی است. این کتابها، از یکسو رنگوبوی هویت ایرانی دارند و از سوی دیگر، آثاری متفاوت و متمایز محسوب میشوند. بسیاری از کشورهای همسایه و منطقه علاقهمندند با تاریخ و فرهنگ ایران آشنایی بیشتری پیدا کنند.
البته در برخی کشورها، بهویژه در حوزه تاریخ، ممکن است حساسیتها یا حاشیههایی وجود داشته باشد که بر میزان استقبال تأثیر بگذارد، اما نکته مهم این است که بخش زیادی از این کتابها به شخصیتهای شناختهشده در جغرافیای فرهنگی خاورمیانه میپردازند. برای مثال، شخصیتهایی مانند سلطان محمود غزنوی، برای ایرانیان، افغانها، تاجیکها، ازبکها و حتی در هند و پاکستان نیز شناختهشده و در برخی موارد قهرمان ملی محسوب میشوند. از این رو، این آثار برای طیف گستردهای از مخاطبان منطقهای جذابیت دارند.
ویژگی متمایز این کتابها در مقایسه با بسیاری از آثار رایج ادبیات کودک در جهان، موضوع و محتوای آنهاست. در حالی که بخش زیادی از کتابهای کودک به داستانهایی کلیشهای درباره حیوانات یا شخصیتهای خیالی با ویژگیهای مشابه میپردازند، این مجموعهها بر روایت داستانهایی برگرفته از تاریخ و فرهنگ واقعی تمرکز دارند؛ برای مثال، پرداختن به شخصیتی مانند «لنبک» و تأکید بر ویژگیهایی چون مهماننوازی او، موضوعی خاص و منحصربهفرد است که برای کودکان جذابیت بیشتری دارد. ما بر این باوریم که این تمایز میتواند موجب استقبال گستردهتری از این آثار در سطح بینالمللی شود.
بر همین اساس، تمرکز خود را بر ترجمه این کتابها به زبانهای دیگر قرار دادهایم. در این مسیر، کاتالوگ معرفی آثار تهیه شده، نمونههایی ترجمه شده و رایزنیهایی با برخی مراکز و ناشران خارجی انجام گرفته است تا زمینه چاپ و انتشار این کتابها در خارج از کشور فراهم شود. هدف اصلی از این اقدام، گسترش هویت ایرانی و معرفی درست و جذاب فرهنگ و تاریخ ایران به مخاطبان جهانی است.
بازخوردی از استقبال خارج از ایران داشته اید؟
نکته جالب توجه این است که مجموعه «مشاهیر خندان» با استقبال بسیار گستردهای از سوی ایرانیان مقیم خارج از کشور روبهرو شده است. خانوادههایی که در خارج از ایران زندگی میکنند، علاقهمندند فرزندانشان ارتباط خود را با هویت ایرانی حفظ کنند و به همین دلیل، این کتابها برایشان اهمیت ویژهای دارد. موارد متعددی به من گفتند که این آثار در کشورهای مختلف، از جمله بلژیک، کانادا و آمریکا، در اختیار کودکان قرار گرفته و حتی در کتابخانههای مدارس استفاده شدهاند. برخی خانوادهها عنوان کردهاند که فرزندانشان با خواندن این کتابها، هنگام معرفی خود در محیطهای آموزشی خارجی، میتوانند با افتخار درباره ایران، دانشمندان، شاعران و مفاخر فرهنگی آن صحبت کنند.
در محیطهای آموزشی خارج از کشور نیز معمولاً پذیرش و علاقهمندی بالایی نسبت به شناخت تمدنها و فرهنگهای مختلف وجود دارد و این کتابها توانستهاند نقش مؤثری در معرفی فرهنگ ایرانی ایفا کنند. به همین دلیل، بخش قابل توجهی از مخاطبان ما را ایرانیان مقیم خارج از کشور تشکیل میدهند که همچنان ارتباط فعالی با این آثار دارند و در معرفی و گسترش آنها نقش مهمی ایفا میکنند.
انتخاب زبان طنز برای چه هدفی بود؟
اضافه کردن عنصر طنز به آثار، نقش بسیار مؤثری در جلب توجه و ترغیب کودکان به مطالعه دارد. ما در این کتابها از انواع طنز بهره میبریم؛ از جمله شوخیهای کلامی و موقعیتهای طنزآمیز، قرینه سازی، وارونه سازی و طنز موقعیت. این روش باعث میشود که مفاهیم پیچیده و شخصیتهای بزرگ تاریخی برای کودکان قابل فهم و نزدیک به تجربههای روزمرهشان شود. متأسفانه در گذشته، بزرگسالان این شخصیتها را به سطحی غیرقابل دسترس ارتقا دادهاند؛ برای مثال، ابوعلیسینا با فلسفه پیچیده و کتاب قانون خود، بهگونهای معرفی شده که کودکان تصور میکنند هیچ ارتباط و شباهتی با آنها ندارند و به همین دلیل سراغ مطالعه او نمیروند.
ما با پایین آوردن این شخصیتها به سطح یک کودک معمولی، با دغدغهها، ترسها، نگرانیها و رفتارهای طبیعی انسانی، موفق شدیم آنها را برای کودکان ملموس کنیم. به این ترتیب، کودکان میتوانند با این شخصیتها ارتباط برقرار کنند و آنها را دوست داشته باشند. زمانی که شخصیتها در ارتفاعی غیرقابل دسترس معرفی شوند، کودکان نه علاقهای نشان میدهند و نه از آنها الگو میگیرند؛ اما وقتی شخصیتها قابل لمس شوند، امکان الگوبرداری و یادگیری از آنها فراهم میشود.
یکی از اهداف اصلی من در همه این آثار، فراهم کردن زمینهای برای الگوبرداری کودکان است. برای مثال، در مطالعه زندگی یعقوب لیث صفاری، کودکان میتوانند درک کنند که چرا او جنگید، چه مسیرهایی را پیمود و چگونه ایران را از دست مهاجمان عرب نجات داد. این شناخت به کودکان امکان میدهد خود را در موقعیت او تصور کنند و مهارتهای رهبری، تصمیمگیری و مسئولیتپذیری را تمرین کنند. مشابه این موضوع در مورد شاه عباس نیز صادق است؛ دانشآموزان اصفهانی با مطالعه این جلد، علاقه و استقبال ویژهای نشان دادند و حتی در مراسم مجازی شرکت کردند تا دریابند شاه عباس چگونه اصفهان را ساخت و چه برنامهها و نقشههایی برای توسعه شهر داشت.
به طور کلی، ترکیب طنز و داستانپردازی در این آثار، شخصیتهای تاریخی را از سطحی دور و دستنیافتنی به سطحی انسانی و قابل درک برای کودکان میآورد و همزمان امکان الگوبرداری و پرورش حس مسئولیت و علاقه به تاریخ و هویت ملی را فراهم میکند.هدف من این است که بچهها با خواندن این کتابها هم لذت ببرند، هم بخندند، هم یاد بگیرند و مهمتر از همه، الگو بگیرند؛ الگوهایی از دل تاریخ و فرهنگ خودشان. اگر بچهها این شخصیتها را بشناسند و با آنها ارتباط بگیرند، آینده کشور را آگاهانهتر و مسئولانهتر خواهند ساخت.
نظر شما