یادداشت مهمان- حسین توکلی، فعال رسانهای: گاهی فکر میکنیم گذشته را دوست داریم چون واقعاً بهتر بوده. اما بیشتر وقتها دلیلش این است که گذشته برای ذهن ما یک منطقه امن است. وقتی زمان حال پر از فشار و نگرانی است، ذهن دنبال جایی میگردد که در آن احساس کنترل کند. گذشته این نقش را برایش بازی میکند.
مشکل از آنجایی شروع میشود که ما از این منطقه امن، یک معیار برای قضاوت حال میسازیم. یعنی به جای اینکه بگوییم: «اون دوران برای من آرامشبخش بود»، میگوییم: «اون دوران واقعاً بینقص بود! همه چیز مرتب و عاقلانه بود.» در این حالت، حافظهٔ ما در حال فتوشاپ کردن تاریخ است، نه تعریفِ درستِ آن.
مثلاً بعد از پایان یک رابطه، فقط خاطرات خوبش را یادمان میآید و مشکلاتی که باعث جدایی شد را فراموش میکنیم. در سیاست هم همین اتفاق میافتد. یک دوره تاریخی را چنان طلایی و بیعیب تصور میکنیم که گویی تورم، محدودیت، وابستگی و بی عدالتی در آن وجود نداشته! آن دوره تبدیل به یک تصویر خیالی بینقص میشود، نه یک واقعیت با همه پیچیدگیهایش.اما این "فتوشاپ" فقط در ذهن ما نیست؛ گاهی از بیرون هم به آن دامن زده میشود.
رسانههایی مانند منوتو، اینترنشنال یا شبکههای ماهوارهای با ساخت مستندهای پرزرق و برق، برنامههای ویژه و گزارشهای احساسی، دوره ی پهلوی را آنچنان بینظیر، مدرن و بینقص نشان میدهند که گویا هیچ مشکل اجتماعی، فقر، اختناق یا نارضایتی در آن وجود نداشته است.
آنها با گزینشِ تنها بخشهای درخشان تاریخ (معماری خاص، مدلینگ، موسیقیِ طبقه مرفه) و حذف کامل واقعیتهای تلخ، یک کارت پستالِ فانتزی میسازند و آن را به جای تاریخ واقعی به خورد مخاطب میدهند.
این بازنمایی ساختگی دو اثر مخرب دارد:
۱. گذشته را تبدیل به یک افسانه دستنیافتنی میکند
۲. حال را در مقایسه با آن افسانه، تحقیر میکند و غیرقابل تحمل
نتیجه این میشود که ما نه تنها تحت تأثیر خستگی امروز، که زیر بمبارانِ یک نوستالژی مصنوعی رسانهای هم قرار میگیریم. در این شرایط، پذیرش و بهبود زمان حال بسیار سختتر میشود.
پس دفعه بعد که حس کردیم «قدیم همه چیز بهتر بود» یا تصاویر جذاب یک مستند ماهوارهای درباره گذشته ما را هیجانزده کرد، اول از خودمان بپرسیم: آیا واقعاً آن دوران اینقدر بیاشکال بود؟
یا داریم تحت تأثیر خستگی امروز و عروسکگردانی رسانهها، یک بهشت دروغین در خاطره جمعی میسازیم؟
هیچ دورهای کامل نبوده است. ذهن ما و بعضی رسانهها گاهی گذشته را بهشت و حال را جهنم جلوه میدهند، گاه برای فرار از حال، و گاه برای اهداف ایدئولوژیک. شناخت این مکانیسم یعنی بفهمیم: گذشته را باید تحلیل کرد، نه تقدیس چه در ذهن خودمان، چه در قاب رسانهها.
نظر شما