چرا «دهتوک» چند صدساله، بدون چهره ساخته می‌شود؟

رحیمه پرویزپور، سازنده عروسک‌ بومی «دهتوک»، درباره خاستگاه و قدمت این عروسک در گفت‌وگو با خبرنگار مهر گفت: عروسک بومی بلوچی «دهتوک» متعلق به کل بلوچستان و عمدتاً مربوط به مرکز تا جنوب بلوچستان است؛ یعنی محدوده‌ای از شهرستان ایرانشهر تا چابهار را دربرمی‌گرفته است. بر اساس گفته‌های مادربزرگ‌ها، این عروسک متعلق به دوره مادربزرگ‌های آن‌ها بوده و بیش از چند قرن قدمت دارد.

پرویزپور افزود: این عروسک حداقل چند قرن قدمت دارد. در طی تحقیقات میدانی، با مادربزرگی حدود ۱۰۰ ساله گفت‌وگو کردیم. او معتقد بود که مادربزرگش و مادرش در دوران کودکی برای او این عروسک را می‌ساختند. او با دیدن «دهتوک»، با اینکه شنوایی ضعیفی داشت، بسیار خوشحال شد.

این عروسک‌ساز، با اشاره‌ به تلاش‌هایی برای احیا و ثبت ملی این عروسک بومی بیان کرد: کار احیای این عروسک را از شهرستان ایرانشهر و با مشارکت روستاهای آن، از جمله روستای ابتر که بیشترین مشارکت را در این زمینه داشت، آغاز کردیم. تحقیقات برای ثبت ملی این عروسک نیز با کمک مردم محلی و کارشناسان میراث فرهنگی از سراسر بلوچستان، به‌خصوص مرکز بلوچستان، انجام شد و این موضوع نشان‌دهنده اهمیت وجود «دهتوک» در زندگی قدیم مردم بلوچستان بوده است.

او درباره معنای نام عروسک «دهتوک» گفت: کلمه «دهتوک» در زبان بلوچی به معنای «دخترک» یا همان «دختر کوچک» است. ما بلوچ‌ها به دختربچه‌های زیر سن هفت سال، «دهتوک» می‌گوییم؛ چون ظاهر، شکل و اندازه آن بیشتر شبیه یک دخترک کوچک است.

پرویزپور ادامه داد: البته این عروسک زیرگونه‌های متعددی دارد. دهتوک را در گونه‌های دیگر، مانند «بانوروک» به معنای عروس کوچک از لحاظ ابعاد و «بیبوک» به معنای یک بی‌بی کوچک، که نماد زن بلوچ در دهه پنجاه به بعد است، نیز گاهی صدا می‌زدند. ولی آن چیزی که مادربزرگ‌های ما، به زبان مادربزرگ‌های خود، در تحقیقات اصلی بر نام آن تأکید داشتند، همان کلمه «دهتوک» است که باید گفت قدمتی تاریخی دارد.

این عروسک‌ساز، به انواع مختلف این عروسک اشاره و عنوان کرد: دهتوک در دو حالت ساده و متحرک وجود دارد. حالت ساده، همین دهتوکی است که شما می‌بینید و حالت متحرک، ظاهراً برای نواحی خاصی از بلوچستان بوده است. به دلیل متحرک بودن بازوهای این عروسک که حالت رقص بلوچی دارد، به آن «دهتوک چاپی» می‌گفتند که به معنای دهتوک خوشحال و شاد بوده است؛ البته این نوع همه‌گیر نبوده است. ما یک دهتوک جنس مرد که جفتِ دهتوک اصلیِ زن است نیز داریم که نماد مرد بلوچ است.

او، درباره استفاده از پارچه‌های لباس زنان بلوچی در ساخت این عروسک گفت: دهتوک از برگ نخل تاشده، پارچه و نخ‌های رنگی، مهره و منجوقاتی که اغلب از لباس‌های استفاده‌شده زنان و دختران بلوچ بازیافت می‌شده، ساخته می‌شود. اسکلت آن به شکل صلیب، با گردنی دراز، پیچیده‌شده با نخ‌های رنگارنگ و با توالی رنگ‌های بلوچی است که نماد زیبایی یک زن بوده است. همچنین دارای لباسی مربع‌شکل و دو موی بافته‌شده است. مونتاژ نهایی این عروسک نیز با کوک‌های ریز انجام می‌شود.

پرویزپور، به رنگ‌های استفاده شده در ساخت این عروسک اشاره و بیان کرد: برای رنگ لباس و روسری عروسک، بیشتر سعی می‌شده است از رنگ‌های شاد مانند سفید، سبز، قرمز، نارنجی روشن و رنگ صورتی که در زبان بلوچی به آن رنگ «گلابی» گفته می‌شود، استفاده شود. برای مثال، در روستای زادگاه من، یعنی روستای ابتر، بیشتر از این رنگ‌ها و به‌خصوص رنگ صورتی، که نماد رنگ عروس بلوچ قدیمی است، استفاده می‌کردند. توالی رنگ‌های نخ‌های دور گردن عروسک، همان توالی رنگ‌ها در سوزن‌دوزی زنان بلوچ است که نماد زیبایی عروسک محسوب می‌شود.

این عروسک‌ساز، با اشاره به اعتقادات بومی درباره ساخت بدون ‌چهره این عروسک گفت: عروسک دهتوک جزو عروسک‌های بدون جهان محسوب می‌شود. هنوز در این باره نظر قطعی پیدا نکردیم، ولی به گفته قدیمی‌ترها، چون نمی‌خواستند در آفرینش خدا دخالت کنند و برای سهولت ساخت عروسک و سرگرم کردن سریع بچه‌ها، زیاد درگیر ساخت چهره نمی‌شدند.

او، افزود: از طرفی، برخی معتقدند چون این عروسک نماد یک عروس زیباست و عروس‌های بلوچ چهره خود را تا روز آخر عروسی نشان نمی‌دهند، این عروسک نیز چهره ندارد. علاوه بر این، از آنجا که در کل جهان عروسک‌های بدون چهره با قدمت تاریخی وجود دارند، این موضوع خود نوعی زبان صلح ملل به حساب می‌آید.

پرویزپور، با اشاره به استفاده از نماد بلوچی‌ها در ساخت عروسک «دهتوک» گفت: این عروسک برگرفته از ظاهر سنتی دختران و زنان و عمدتاً عروسان بلوچ است. در ساخت آن از تزئینات نمادین بلوچی موسوم به «ریسوک» و مهره و منجوق‌هایی که نماد گوشواره بلوچی موسوم به «دُر» است، برای آن استفاده می‌شده است.

این عروسک‌ساز، افزود: همچنین برای ساخت آن از سربند بلوچی موسوم به «کیدوسینگارپتی» و گردنبند و گلوبندهای بلوچی موسوم به «هار» استفاده می‌شود. روسری معروف بلوچی موسوم به «سریگ» نیز بر سر آن بوده است و در برخی نواحی، نگین بینی بلوچی موسوم به «پولوک و نتیانی» هم برای آن می‌گذاشتند.

او، به انواع دیگر عروسک‌های آیینی بلوچستان اشاره و بیان کرد: در بلوچستان عروسک‌های آیینی، از جمله عروسک آیین باران‌خواه موسوم به «شیشلو» و عروسک آیین عزاداری طفل عاشورا موسوم به «دهتوک عاشورا» داریم. همچنین خود عروسک دهتوک بیشتر برای بازی بوده است، خصوصاً بازی «عروسی گرفتن» برای دهتوک و «دورهمی دهتوکی» که سیستمی هوشمندانه برای آموزش زندگی مشترک به کودکان است.

پرویزپور، با اشاره به تلاش‌هایی برای معرفی و ترویج این عروسک گفت: بچه‌های سه نسل اخیر، نسلی هستند که در تلاقی منقرض شدن این عروسک، از اوایل دهه شصت تا به امروز، قرار گرفتند. هجوم بازی‌های رایانه‌ای و بازی‌های مجازی و دسترسی آسان به آن‌ها با گوشی‌های هوشمند، کار ترویج عروسک‌های بومی را برای ما سخت کرده؛ اما تمام تلاش خود را بعد از ثبت ملی این عروسک برای معرفی و ترویج آن داریم.

این عروسک‌ساز، افزود: در این چند سال اخیر سعی کردیم در نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی متعددی جهت عرضه و معرفی این عروسک حضور داشته باشیم. همچنین در مدارس و دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها و همچنین مهدکودک‌ها، هم به عنوان هنر بومی آموزش ساخت داریم و هم قصه‌گویی و عروسک‌گردانی انجام می‌دهیم.

او، درباره استقبال کودکان از عروسک «دهتوک» گفت: در این سال‌ها، استقبال جامعه از عروسک دهتوک خیلی خوب بوده است. همچنین مردم بیرون استان از آن به عنوان نمادی از بلوچستان که شامل سوزن‌دوزی، زیورآلات، پارچه و رنگ و دوخت‌های بلوچی است، به عنوان سوغات بلوچ استقبال کردند.

پرویزپور، در پایان گفت: از آن جایی که ایرانشهر اولین شهری بود که برای احیای این عروسک بومی، پیش‌قدم شد و همچنین ما بعد از کسب مقام دوم جایزه فیروزه در بخش عروسک، آن را سفیر شهر ملی سوزن‌دوزی ایرانشهر معرفی کردیم که با استقبال زیادی مواجه شده است.