مسیر علمی دانشمندی که از تبریز به «استنفورد» رسید

خبرگزاری مهر، گروه استان ها؛ زهرا ژرفی مهر: صبح زود بود که برای انجام یک قرار ملاقات مهم از خواب برخاستم. هدف، مصاحبه با یکی از دانشمندان برجسته جهان بود که نامش در فهرست ۲ درصد دانشمندان پراستناد برتر دانشگاه استنفورد جای گرفته بود. این فرصت، اهمیت ویژه‌ای برایم داشت و تلاش کردم تا با رعایت کامل وقت‌شناسی، در محل حاضر شوم.

سفر به دانشگاه

ساعت حدود ۰۸:۳۰ صبح بود که راهی دانشگاه تبریز شدم. هوای تبریز بار دیگر رخ زمستانی خود را به نمایش گذاشته بود؛ دانه‌های برف به‌آرامی شروع به باریدن کرده بودند. با احتیاط، شال و کلاه خود را مرتب کردم و از طریق اپلیکیشن‌های تاکسی اینترنتی به سمت دانشگاه حرکت کردم.

مسیر حرکت، پر پیچ و خم خیابان‌های شهر را یکی پس از دیگری رد میکردم. به دلیل ساعت اولیه صبح، هنوز اکثر کسبه و مغازه‌ها فعالیت خود را آغاز نکرده بودند. این سکوت و خلوتی، همراه با بارش ملایم برف، زیبایی خاصی به شهر تبریز بخشیده بود. قطعات ریز برف که بر روی آسفالت و سقف‌ها می‌نشستند، جلوه‌ای دلنشین ایجاد کرده بودند.

رسیدن به مقصد

در نهایت، پس از طی مسیر، به محوطه دانشگاه تبریز رسیدم. پس از پیاده‌روی کوتاهی در محوطه دانشگاه، خود را در مقابل ساختمان دانشکده مهندسی برق و کامپیوتر یافتم؛ همان جایی که قرار بود دیدار با این دانشمند پرافتخار صورت پذیرد. آمادگی ذهنی برای ورود و آغاز مصاحبه، تمامی خستگی مسیر صبحگاهی را از بین برد.

پس از ورود به دانشکده برق و طی کردن پله‌ها، در میانه سالن اصلی، تابلویی مزین به چهره بسیاری از استادان برجسته دانشکده توجهم را جلب کرد؛ این دکور، نشان از جایگاه علمی و بار معنایی عمیق آن دانشکده داشت.

به اتاق ریاست دانشکده برق رسیدم، در زدم و پس از معرفی خود به عنوان خبرنگار خبرگزاری مهر، منتظر نشستم تا جلسات پیشین به سامان برسد. برایم شگفت‌آور بود که در این ساعات اولیه صبح، حجم کاری رئیس دانشکده بسیار زیاد است؛ حتی یکی از دانشجویان پسا دکتری نیز برای رفع اشکال پایان‌نامه خود آنجا حضور داشت. از مکالمات رئیس دفتر با مراجعین این‌گونه استنباط می‌شد که ایشان همواره زودتر از همه حاضر و دیرتر از همه دانشکده را ترک می‌کنند.

در ادامه مصاحبه، علی رستمی، استاد دانشکده مهندسی برق دانشگاه تبریز و یکی از دانشمندان پراستناد جهان که در لیست ۲ درصد برتر استنفورد قرار دارد، دوران کودکی و نوجوانی خود را اینگونه به تصویر می‌کشد.

از کشف اتحاد ریاضی در نوجوانی تا صدرنشینی در لیست دانشمندان پراستناد جهان

علی رستمی، استاد دانشکده مهندسی برق دانشگاه تبریز و یکی از دانشمندان پراستناد جهان در لیست ۲ درصد برتر استنفورد است که تحقیقات او در حوزه الکترونیک قدرت و انرژی‌های تجدیدپذیر برجسته می‌باشد. در گفت‌وگویی با این استاد برجسته، مروری بر مسیر درونی و بیرونی او تا رسیدن به این جایگاه آکادمیک صورت گرفت.

کودکی در تبریز و جرقه علاقه به ریاضیات

رستمی در خانواده‌ای پرجمعیت، هفتمین فرزند (پسر سوم) از میان هفت فرزند خانواده متولد شد. اگرچه والدین ایشان اهل ورزقان هستند، اما دوران رشد و تحصیل خود را در تبریز گذرانده‌اند. خاطره‌ای کلیدی از دوران نوجوانی، که نشان‌دهنده شور تحصیل بود، به دوران دوم راهنمایی بازمی‌گردد. ایشان علاقه‌ی شدید خود به ریاضیات را با کشف یک قضیه ریاضی به نام «اتحاد مزدوج» نشان داد. روز بعد، این کشف را نزد معلم ریاضی، آقای زریاف، برد که ایشان تأیید کردند این اتحاد از مباحث مهم ریاضی سال‌های آینده است. این درک عمیق و بدون زحمت، مسیر او را برای همیشه مشخص کرد.

دبیرستان فردوسی و آرمان‌های بزرگ علمی

ورود به دبیرستان فردوسی، که آن زمان یکی از مدارس برتر کشور بود و اساتید شاخصی داشت، انگیزه‌ی تحصیل را در استاد رستمی و هم‌دوره‌ای‌هایش تقویت کرد. در آن محیط، آرمان بزرگ «بازی کردن سهم بزرگ در علم و فناوری در سال‌های آتی» شکل گرفت.

در سال ۶۵، همزمان با برگزاری اولین دوره المپیاد ریاضی بعد از انقلاب اسلامی، ایشان عضو تیم استان آذربایجان شد. پس از آن، دوران کنکور پیش آمد. با وجود علاقه‌ی اولیه به علوم پایه (ریاضی)، با توصیه‌ها و مشاوره‌ها، رشته مهندسی برق انتخاب شد؛ رشته‌ای که به آرمان‌های علمی نزدیک‌تر و در عین حال کاربردی بود. در رشته مهندسی برق، گرایش الکترونیک به دلیل مطابقت بیشتر با نیازهای ذهنی استاد، انتخاب نهایی شد و پیوستن برترین‌های کنکور به این گرایش، اطمینان او از این انتخاب را دوچندان کرد.

مسیر تحصیلات تکمیلی و تأثیرگذارترین استاد

دوره کارشناسی در دانشگاه تبریز سپری شد. به دلیل نبود دوره فوق لیسانس برق در دانشگاه تبریز، ایشان مجدداً در کنکور شرکت کرده و در دانشگاه صنعتی شریف تهران در رشته مهندسی الکتریک پذیرفته شدند.

در مقطع تحصیلات تکمیلی، آشنایی با اساتیدی تأثیرگذار شکل گرفت که برجسته‌ترین آن‌ها آقای دکتر اکبر ادیبی (رحمت الله علیه) بود. استاد رستمی ایشان را یکی از باهوش‌ترین اساتید کشور و بنیان‌گذار دوره‌های تکمیلی می‌داند. دوره کارشناسی ارشد در زمینه اپتیک و فوتونیک و دکترا در زمینه اپتیک کوانتومی گذرانده شد؛ مسیری که ایشان را هم بنیادی و هم کاربردی بار آورد.

دکتر ادیبی نقش اساسی در شکل‌دهی ذهنیت نوآورانه استاد رستمی داشتند. ایشان به نقل قول می‌کردند: "شما چه‌کار کردی؟" و بر این نکته اصرار داشتند که دانشجو باید سهم خود را در علم مشخص کند.

جهاد علمی در دوران کمبود امکانات

دوران دانشجویی (خصوصاً تحصیلات تکمیلی) با محدودیت شدید دسترسی به منابع همراه بود؛ اینترنت توسعه یافته نبود و برای به دست آوردن یک مقاله، باید به انگلستان نامه می‌نوشتند و ۵۰ روز بعد کپی مقاله دریافت می‌شد. این سختی‌ها، انگیزه‌های قوی جوانی را تقویت کرد، به طوری که ایشان روزانه به طور متوسط ۱۸ ساعت مطالعه می‌کردند. این شرایط، قوه ابتکار را تقویت کرد و منجر به کارهای نوآورانه شد. به عنوان مثال، پروژه کارشناسی ارشد ایشان در زمینه فیز کانجوگیشن (Conjugation) آینه‌ها بود و معادلات حاکم بر سیستم را خود ادعا کردند که بعدها تأیید شد. این خلاقیت و نوآوری ناشی از کمبود امکانات، رویکرد اصلی کارهای بعدی ایشان شد.

دکتر ادیبی به عنوان تأثیرگذارترین فرد آکادمیک در زندگی استاد، دارای مغزی ساختار یافته بود که «هیچ حق غیر منطقی و نادرستی نمی‌توانست وارد آن شود». ساختار فکری منظم و نوآورانه ایشان، معیار سنجش برای کارهای بعدی شد.

ازدواج و تشکیل خانواده علمی

استاد رستمی پس از دکترا ازدواج کردند. همسر ایشان، دکتر داروساز، از خانواده‌ای علمی است و ثمره این ازدواج دو دختر پزشک است (یکی دانشجو و دیگری فارغ‌التحصیل). ایشان تأکید می‌کنند که زندگی مشترک از ابتدا یک زندگی علمی بود و هیچ اولویت دیگری به جز علم و فناوری وجود ندارد. این همراهی خانواده باعث تقویت بیشتر موفقیت‌ها شده است.

فلسفه کار؛ هر ایده باید نو باشد

روحیه «چه چیزی تازه‌ای را انجام بدهم؟» که از نوجوانی در ایشان وجود داشت، کماکان زنده است. تمامی کارهایی که انجام داده‌اند، ابتدا با شکل‌گیری ایده نوآورانه آغاز شده است. این تفکر، منجر به تولید بیش از ۴۰۰ تا ۵۰۰ مقاله ژورنالی و کتاب شده است.

در یک نمونه بارز از این نوآوری، ایشان ایده‌ای را به یکی از دانشجویان فارغ‌التحصیل پیشنهاد دادند که منجر به نگارش مقاله و چاپ آن در سه روز شد که کمترین زمان چاپ مقاله در دنیا محسوب می‌شود. ادیتور مجله حتی پیشنهاد ثبت اختراع پیش از چاپ را مطرح کرد، اما به دلیل هزینه‌های آن زمان، این کار انجام نشد. این رخدادها تصادفی نیستند، بلکه مبتنی بر سوابق رشد خلاقانه ایشان است.

اهمیت نظم و تعهد کاری

رستمی در تشریح سبک زندگی خود اظهار داشتند: بیش از ۳۰ سال است که هرگز زودتر از ساعت ۶ صبح بیدار نشده و دیرتر از ۱۲ شب نخوابیده‌اند. ایشان معمولاً زودترین فرد حاضر در دانشگاه بوده‌اند و حتی در دوران مسئولیت در معاونت پژوهشی، پس از ساعت ۶ عصر یا پنجشنبه‌ها و جمعه‌ها، دانشجویان را ملاقات می‌کردند.

ایشان معتقدند: قطعاً هیچ موفقیتی تصادفی نیست و نیازمند استایل درست است. نظم و ترتیب در جلسات هفتگی منظم با دانشجویان، مغز را وادار می‌کند تناسبات لازم را پیدا کند.

مسئولیت‌های اجرایی در راستای علم

بخش قابل توجهی از دانشجویان ایشان اکنون هیئت علمی در داخل و خارج کشور هستند. در مورد مسئولیت‌های اجرایی، ایشان همواره تنها مسئولیت‌های علمی را پذیرفته‌اند. هرگز مسئولیتی خارج از دانشگاه یا مسئولیتی که ایشان را از اهداف پژوهشی اصلی‌اش دور کند، قبول نکرده‌اند؛ حتی در دانشگاه، تمرکز را بر معاونت پژوهشی گذاشته‌اند تا خللی در حوزه پژوهش ایجاد نشود. این انتخاب هوشمندانه، امکان تمرکز بر پژوهش را فراهم کرده است، اگرچه جبران زمان از طریق صرف وقت بیشتر در روز و شب نیز مد نظر بوده است.
در ادامه گفتگو، بحث به سمت حوزه‌های تخصصی ایشان و آینده علم مربوطه متمرکز شد که خواندن آن خالی از لطف نیست.

الکترونیک ایران در آستانه جهش کوانتومی؛ انتقال انرژی خورشیدی از فضا

رستمی با اشاره به جایگاه الکترونیک در ساختار انرژی و فناوری‌های نوین، اظهار کرد: الکترونیک دیگر صرفاً یک رشته مهندسی نیست، بلکه به قلب نظام انرژی و محاسبات جهان تبدیل شده است.

وی تصریح کرد: بدون اصلاح رابطه دانشگاه و صنعت، بخش بزرگی از ظرفیت علمی کشور بلااستفاده می‌ماند.

وی مهم‌ترین نقطه تحول مهندسی الکترونیک در دهه آینده را عبور از محاسبات کلاسیک و حرکت به‌سوی فناوری‌های کوانتومی دانست و افزود: افزایش سرعت و دقت محاسبات، چه در پردازش داده‌ها، چه در شبیه‌سازی‌های پیچیده و چه در حوزه سلامت، بدون تردید به محاسبات و ادوات کوانتومی وابسته خواهد بود. این تحول می‌تواند مسیر درمان بیماری‌های پیچیده و حتی افزایش طول عمر انسان را هموار کند.

کاهش تلفات؛ گلوگاه همیشگی الکترونیک قدرت

این استاد دانشگاه با اشاره به چالش‌های طراحی مبدل‌های قدرت گفت: تعارض میان بازده، چگالی توان و قابلیت اطمینان همچنان یکی از مسائل جدی الکترونیک قدرت است، اما ادوات نوین نیمه‌هادی در سال‌های اخیر تلفات را به‌شدت کاهش داده‌اند و همین مسئله زمینه افزایش راندمان و بهبود عملکرد سیستم‌ها را فراهم کرده است.

هوشمندسازی کافی نیست؛ کیفیت سخت‌افزار تعیین‌کننده است

رستمی درباره حرکت الکترونیک قدرت به سمت طراحی‌های هوشمند و الگوریتم‌محور تصریح کرد: بهره‌گیری از هوش مصنوعی و الگوریتم‌های کنترلی بسیار مهم است، اما کافی نیست. اگر کیفیت سخت‌افزار مناسب نباشد، بهترین الگوریتم‌ها هم کارایی مطلوب نخواهند داشت.

انرژی تجدید پذیر و راه‌حل رادیکال ناپایداری

وی ناپایداری تولید در انرژی‌های تجدید پذیر، به‌ویژه خورشیدی، را یک چالش ذاتی دانست و گفت: یکی از راه‌حل‌های جدی، انتقال انرژی خورشیدی از فضا به زمین است؛ رویکردی که در آمریکا و اروپا به‌صورت آزمایشگاهی و پایلوت در حال اجراست و می‌تواند انرژی پاک، پایدار و دائمی را در اختیار شبکه قرار دهد.

به گفته این عضو هیئت علمی، هزینه نگهداری پنل‌های خورشیدی چالش اصلی نیست و با استفاده از مواد خود تمیزشونده تا حد زیادی حل شده است؛ مسئله اصلی همچنان قیمت تمام‌شده است که آن هم با سرعت در حال کاهش و رقابت‌پذیر شدن نسبت به سوخت‌های فسیلی است.

ذخیره‌سازی و شبکه؛ دو گلوگاه اصلی ایران

رستمی در پاسخ به این پرسش که بزرگ‌ترین مانع توسعه انرژی‌های تجدید پذیر در ایران چیست، توضیح داد: هم شبکه برق کشور و هم مسئله ذخیره‌سازی انرژی با چالش روبه‌رو هستند. باتری‌ها محدودیت‌های ذاتی دارند و تحقیقات گسترده‌ای در زمینه ابرخازن‌ها و ذخیره‌سازهای نوین برای مصارف توان بالا در حال انجام است.

ریزشبکه‌ها؛ مسیر افزایش امنیت انرژی

وی نقش ریزشبکه‌ها را در آینده شهرها و مناطق صنعتی ایران بسیار مهم ارزیابی کرد و افزود: با توسعه هوش مصنوعی و مدیریت محلی شبکه‌ها، می‌توان پایداری و امنیت برق کشور را به‌طور محسوسی افزایش داد.

گذار کم‌کربن بدون الکترونیک قدرت ممکن نیست

این استاد دانشگاه تأکید کرد: کاهش آلایندگی فقط به خودروهای برقی محدود نمی‌شود. مسیرهایی مانند اقتصاد هیدروژنی نیز در حال شکل‌گیری هستند و بدون پیشرفت در الکترونیک قدرت، تحقق اقتصاد کم‌کربن عملاً امکان‌پذیر نخواهد بود.

شکاف دانشگاه و صنعت؛ یک مسئله ساختاری

رستمی بزرگ‌ترین ضعف زیست‌بوم علمی کشور را فاصله ساختاری میان دانشگاه و صنعت دانست و گفت: قوانین به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که یک عضو هیئت علمی می‌تواند بدون کوچک‌ترین ارتباط صنعتی، مسیر دانشگاهی خود را ادامه دهد. در حالی که در کشورهای توسعه‌یافته، همکاری صنعتی شرط بقا و رشد دانشگاه است.

وی راه‌حل را در اصلاح سیاست‌های کلان و تأمین بخشی از بودجه دانشگاه‌ها از صنعت دانست و افزود: اگر دانشگاه مجبور به ارتباط واقعی با صنعت شود، پژوهش‌ها نیز مسئله‌محور و اثرگذار خواهند شد.

اولویت ملی؛ انتقال انرژی از فضا

این دانشمند دو درصد برتر جهان، در بیان اولویت پژوهشی ملی خود تصریح کرد: اگر اختیار داشته باشم، انتقال انرژی خورشیدی از فضا به زمین را در صدر اولویت‌های تحقیقاتی کشور قرار می‌دهم.

تمرکز، شرط اثرگذاری علمی

رستمی درباره مسیر قرار گرفتن در فهرست دانشمندان پر استناد جهان گفت: تمرکز، استقامت و پرهیز از پراکنده‌کاری رمز موفقیت پژوهشی است. ایده نو بدون شناخت مسئله واقعی شکل نمی‌گیرد و حل مسئله واقعی هم بدون فکر بکر ممکن نیست.

آینده مهندسی برق

وی در پایان با اشاره به آینده مهندسی برق برای دانشجویان گفت: گرایش‌های مرتبط با محاسبات، نرم‌افزار و هوش مصنوعی رشد سریعی خواهند داشت، اما نباید فراموش کرد که الکترونیک، قدرت و مخابرات ستون‌های اصلی این رشته هستند و همچنان از فناوری‌های راهبردی قرن بیست‌ویکم باقی خواهند ماند.

رستمی خطاب به دانشجویان دکتری توصیه کرد: هدف مشخص داشته باشید، عاشقانه علم را دنبال کنید و بدانید کار عمیق دیر بازده است، اما زاینده و ماندگار خواهد بود.

رستمی برای نسل جوان نیز این پیام و داشتند: هیچ موفقیتی بدون سختی نبوده. نه بدون اصرار و بدون پشتکار و بدون آرزو اتفاق نمی‌افتد.