وفا ثابتی در گفتگو با خبرنگار مهر در خصوص خانه تاریخی توکلی اظهار کرد: بررسی منابع روایی و مکتوب و نیز تطبیق آنها با ویژگیهای کالبدی بنا نشان میدهد که ساخت اولیه خانه در اواخر دوره قاجار شکل گرفته است. در آن دوران، محور نواب صفوی امروزی بخشی از گذرهای معتبر پایینخیابان و سرشور بهشمار میرفت و سکونت تجار، متنفذین و طبقه مذهبی- بازاری در این محدوده امری رایج بوده است.
کارشناس حفظ و احیای بناهای تاریخی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی با اشاره به نخستین مالک این خانه، بیان کرد: بر اساس دادههای معتبر و گزارشهای محلی، نخستین مالک شناختهشده این خانه، تاجری خوشنام به نام آقای حسنعلی کشمشیان بوده است. شخصیتی متعلق به طبقه اصناف و تجار مشهد که بنا به روایت منابع، خانه در دوران شکوفایی فعالیتهای تجاری او خریداری یا بنا شده است. انتساب ساخت یا خرید خانه به این خاندان با الگوی تاریخی سکونت تجار در این محور کاملاً منطبق است. پس از ایشان، بنای مذکور در اختیار وراث کشمشیان باقی مانده است. این موضوع در سوابق مکاتبات رسمی شهرداری ثامن نیز تصریح شده است.
وی ثبت این خانه در فهرست آثار ملی ایران را متعلق به تاریخ ۲۸ بهمن ۱۳۸۴ دانست و اظهار کرد: در سالهای منتهی به تهیه پرونده ثبتی (حدود اوایل دهه ۱۳۸۰)، بنا در اختیار فردی به نام آقای توکلی قرار داشته است و از آن پس خانه به نام ایشان در حافظه عمومی تثبیت شد. با ترک سکونت، دورهای از متروکهماندن و زوال تدریجی بنا آغاز شد تا اینکه در فرآیند احیای بافت پیرامون حرم، خانه توسط مدیریت شهری تملک و عملیات مرمت، احیاء و ساماندهی با نظارت ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی و توسط شرکت عمران و مسکنسازان ثامن اجرا شد.
ثابتی در خصوص وضعیت کنونی این بنای تاریخی گفت: در حال حاضر این خانه در مالکیت شرکت بازآفرینی شهری ایران (زیرمجموعه وزارت راه و شهرسازی) است و هم اکنون طی فرآیند مزایده رسمی، بنا به بهرهبردار بخش خصوصی اجاره داده شده است.
تحلیل سبکشناسی؛ معماری تهرانمآب در مشهد
کارشناس حفظ و احیای بناهای تاریخی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی افزود: خانه توکلی را میتوان یکی از نمونههای درخور توجه معماری مسکونی «سبک تهران» در مشهد دانست. سبکی که در اواخر قاجار تحت تأثیر معماری پایتخت شکل گرفت و در خانههای اعیان و تجار مناطق بزرگ شهری گسترش یافت.
وی ضمن برشمردنِ شاخصههای سبک تهران در خانه توکلی گفت: تقارن محوری در نما و پلان، ایوان ستوندار با ستونهای آجری یا چوبی، ارسیهای چوبی، نعلدرگاههای قوسی، و پنجرههای نیمهلال، حضور ستونها با سرستونهای تزئینی و نماسازی با آجرکاریهای منظم، پلان سهجهتی پیرامون حیاط مرکزی و ترکیب فضاهای تابستاننشین و زمستاننشین شاخصههای معماری سبک تهران هستند که در این بنا نیز به کار رفته است.
ثابتی ادامه داد: همچنین در این خانه بر نظام فضایی اندرونی بیرونی منطبق با الگوی سکونت اعیان قاجار تکیه شده،همینطور اینکه در این بنا شاهد سقفهای چوبی تخت با تیرپرواز و آجرکاری تزئینی در نما و گچبریهای ساده عملکردی در داخل هستیم.
کارشناس حفظ و احیای بناهای تاریخی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی تصریح کرد: در مجموع، خانه توکلی نمونهای است که معماری بومی مشهد و الگوی خانههای پیرامون حرم را با شیوه یا سبک تهران و عناصر نمایشی معماری قاجار متأخر تلفیق کرده است.
وی در تشریح تزئینات شاخص این بنا گفت: خانه تاریخی توکلی دارای دو کتیبه کاشیکاری مذهبی در سردر ورودی است، همچنین دارای آجرکاری خفته راسته و رگ چین در نما است و طاق ورودی آن دارای رسمیبندی است. سرستونهای آجری قوسی دارد که احتمال وجود کتیبه در بالای ستونها که تخریب شده است را محرز میکند، همچنین اینکه این ملک دارای یک اُرسی چوبی بسیار ارزشمند است که تا پیش از مرمت، آخرین عنصر تزئینی قابل تشخیص در داخل بنا بود.
ثابتی ادامه داد: بنا در دو جبهه حیاطی مستطیل شکل گرفته است، ورودی از کوچه با هشتی و دالان باریک به حیاط میرسد که الگوی اصیل خانههای قدیمی مشهد است همچنین ایوان اصلی دوطبقه در جبهه شمالی یا جنوبی قرار گرفته که اتاقهای بالاخانه بر آن مشرفاند.
کارشناس حفظ و احیای بناهای تاریخی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی افزود: فضاهای مهم خانه تاریخی توکلی عبارتند از اتاقهای زمستاننشین در طبقه همکف، اتاق سهدری یا پنجدری در طبقه اول، بالاخانه مرکزی با پنجرههای مشرف به حیاط، مطبخ، فضاهای خدماتی و حجرههای جانبی.
وی بیان کرد: تزئینات این بنا نیز شامل آجرکاریهای تزئینی است که در نما به کار رفته است، اُرسیهای چوبی که دارای شیشههای رنگی هستند، همچنین گچبریهای مختصر و کاربردی در داخل بنا و کاربندیهای ساده در نعلدرگاهها.
نظر شما