خبرگزاری مهر - گروه جامعه: کودکان بیسرپرست و بدسرپرست، علاوه بر محرومیت از محیط امن خانوادگی، اغلب با آسیبهای روانی ناشی از خشونت، غفلت، فقر و نابسامانیهای خانوادگی نیز روبهرو هستند؛ موضوعی که ضرورت ارائه خدمات تخصصی روانشناختی و تقویت سیاستهای خانوادهمحور را دوچندان کرده است. سازمان بهزیستی در سالهای اخیر با اجرای برنامههایی مانند توسعه فرزندخواندگی، خانواده میزبان، بازپیوند با خانواده زیستی، طرح «مراقب همراه»، «دست مهربانی» و «محب» تلاش کرده است ضمن کاهش حضور کودکان در مراکز نگهداری، زمینه رشد آنان در بستر خانواده و جامعه را فراهم کند. معاون امور سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی در گفتوگوی تفصیلی با خبرنگار مهر، ضمن تشریح وضعیت روانی کودکان تحت پوشش، از تغییر نگرش جامعه نسبت به این کودکان، آخرین آمار فرزندخواندگی، برنامههای حمایتی از خانوادههای چندقلو و اقدامات این سازمان در حوزه حمایتهای روانی ـ اجتماعی در بحرانها سخن گفته است.
در همین راستا، خبرنگار مهر با سید حسن موسوی چلک معاون امور سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، درباره وضعیت روانی کودکان تحت پوشش، تغییر نگاه جامعه، طرحهای جدید حمایتی و برنامههای این سازمان به گفتگویی داشته است.
مهمترین آسیبهای روانی کودکان بیسرپرست و بدسرپرست چیست؟
موسوی چلک: کودکانی که در مراکز ما زندگی میکنند، مانند سایر کودکان هستند؛ با این تفاوت که بخشی از آنان پیش از ورود به مراکز، شرایط سختی را در خانواده تجربه کردهاند. برخی خشونت دیدهاند، برخی شاهد تنشهای شدید خانوادگی بودهاند، بعضی یکی از والدین خود را از دست دادهاند، طلاق والدین را تجربه کردهاند یا با انواع محرومیتها روبهرو بودهاند. به همین دلیل، این کودکان از همان ابتدای ورود به مراکز، تحت ارزیابیهای دقیق روانشناختی قرار میگیرند تا متناسب با نیازهایشان خدمات تخصصی دریافت کنند.
کودکان تحت پوشش از شیرخوارگی تا ۱۸ سالگی را شامل میشوند و طبیعتاً ویژگیهای روانشناختی آنان با یکدیگر متفاوت است، اما اضطراب یکی از شایعترین مشکلات روانی در این گروه محسوب میشود. همچنین ارزیابی اختلالات روانی کودکان زیر ۱۸ سال در ۷۵ شهرستان انجام شده و تفاوت چشمگیری میان این کودکان و سایر کودکان مشاهده نشده است؛ هرچند برخی از آنان به دلیل شرایط سخت گذشته، در بدو ورود نیازمند مداخلات تخصصی بیشتری هستند.
شدت مشکلات روانی هر کودک به شرایطی که پیش از ورود به بهزیستی تجربه کرده، بستگی دارد؛ برای مثال کودکی که چند سال در خیابان زندگی کرده یا شرایط بسیار دشواری را پشت سر گذاشته، طبیعتاً وضعیت روانی متفاوتی نسبت به سایر کودکان خواهد داشت.
چرا خانواده مهمترین بستر بازتوانی کودکان است؟
موسوی چلک: سازمان بهزیستی بر خانوادهمحوری همیشه تاکید دارد و اعتقاد ما این است که بدترین خانه، بهتر از بهترین مرکز نگهداری است؛ به همین دلیل خانوادهمحوری، اصلیترین رویکرد ما در حمایت از کودکان محسوب میشود. در همین راستا، ظرفیتهایی مانند فرزندخواندگی، بازپیوند با خانواده زیستی، خانواده میزبان و امین موقت در قوانین پیشبینی شده تا کودکان حتیالامکان در محیط خانواده رشد کنند.
خانواده تنها به پدر و مادر محدود نمیشود و گاهی پدربزرگ، مادربزرگ یا سایر بستگان نسبی و سببی نیز میتوانند نقش مؤثری در نگهداری کودک ایفا کنند. حضور کودک در خانواده موجب افزایش اعتماد به نفس، انگیزه و تسهیل ادغام اجتماعی او میشود، اما در مواردی که کودک به دلیل شرایط نامناسب خانواده و با حکم قضایی به بهزیستی سپرده شده است، ابتدا باید شرایط خانواده اصلاح شود و در صورت احراز صلاحیت و رعایت مصلحت کودک، بازگشت او به خانواده انجام خواهد شد. به همین دلیل است که حرکت سازمان به سمت توسعه مراکز روزانه بوده است، تا کودکان حتیالمقدور از خانوادههای خود جدا نشوند.
نگاه جامعه به کودکان بهزیستی چه تغییری کرده است؟
موسوی چلک: جامعه نسبت به کودکان تحت پوشش بهزیستی نگرش گذشته را نداشته و مانند سالها پیش که از واژه «پرورشگاه» استفاده میشد و بار منفی داشت. از سال ۱۳۷۸ این عنوان به «شبه خانواده» تغییر کرد و امروز نیز از عنوان «خانه کودکان و نوجوانان» استفاده میشود. بخش مهمی از تغییر نگرش جامعه، حاصل اصلاح ادبیات، تغییر قوانین، همراهی رسانهها، مشارکت سازمانهای مردمنهاد و تغییر رویکرد دستگاه قضایی بوده است.
اما متاسفانه هنوز نگاه ترحمآمیز نسبت به این کودکان وجود داشته و بسیاری از مردم از استعدادها و تواناییهای این کودکان اطلاع ندارند، در حالی که تعداد زیادی از آنان در حوزههای علمی، ورزشی، هنری و آموزشی موفق و نخبه هستند. امروز حدود ۲۵ هزار کودک به فرزندخواندگی سپرده شدهاند، ۱۸ هزار کودک نیز در قالب امداد در خانه نگهداری میشوند و کمتر از ۱۰ هزار کودک در مراکز زندگی میکنند.
برخلاف گذشته، اغلب کودکان حاضر در مراکز، کودک بیسرپرست نیستند، بلکه بدسرپرست هستند؛ یعنی والدین دارند اما به دلایلی مانند اعتیاد، بیماری، مصرف الکل یا بهرهکشی از کودک، صلاحیت نگهداری از آنان را ندارند.
طرح «مراقب همراه» با چه هدفی اجرا شده است؟
موسوی چلک: در گذشته حمایت از خانوادههای دارای فرزندان چندقلو عمدتاً به تأمین شیر خشک محدود میشد، اما بررسیها نشان داد این میزان حمایت کافی نیست. به همین دلیل، اجرای طرح «مراقب همراه» از هفته بهزیستی امسال آغاز شد و در گام نخست برای زنان سرپرست خانوار و خانوادههای دارای سهقلو و بیشتر در چند استان به اجرا درآمده است.
در این طرح، مراقبان آموزشدیده از طریق مراکز و کلینیکهای مددکاری اجتماعی دارای مجوز، به خانوادهها خدمات ارائه میکنند تا بخشی از بار مراقبتی آنان کاهش یابد. هر مراقب حدود ۱۵ تا ۲۰ خانواده را پوشش میدهد و علاوه بر آموزش، خدمات روانشناسی، مشاوره و مددکاری نیز به این خانوادهها ارائه میشود.
چه تعداد خانواده تحت پوشش این برنامه قرار دارند؟
موسوی چلک: هماکنون بیش از ۴۲ هزار خانواده تحت پوشش برنامه حمایت از خانوادههای چندقلو قرار دارند و اجرای طرح «مراقب همراه» بهصورت آزمایشی در چند استان آغاز شده است. اجرای محدود این طرح با هدف شناسایی نقاط قوت و ضعف آن انجام میشود تا در صورت موفقیت، در سطح ملی توسعه یابد. همچنین مراقبان پیش از ورود به این طرح، آموزشهای تخصصی دریافت میکنند که بخشی از آن مربوط به خودمراقبتی و پیشگیری از فرسودگی شغلی است. افراد پس از مصاحبه و ارزیابی انتخاب میشوند و آموزشهای لازم برای حفظ سلامت روان خود نیز به آنان ارائه میشود.
طرح «دست مهربانی» چه اهدافی را دنبال میکند؟
موسوی چلک: ابتدا باید بگویم که طرح «دست مهربانی» یک پویش نیست، بلکه برنامهای برای ایجاد ارتباط میان سالمندان و کودکان تحت پوشش سازمان بهزیستی است.در قالب این برنامه، سالمندان به نوعی نقش پدربزرگ و مادربزرگ معنوی کودکان را برعهده میگیرند که این ارتباط هم برای کودکان و هم برای سالمندان آثار مثبت روانی و اجتماعی دارد. این برنامه اکنون در تمامی استانهای کشور در حال اجراست و استقبال از آن فراتر از پیشبینیها بوده است.
طرح «محب» چه نقشی در بحرانها ایفا میکند؟
موسوی چلک: در گذشته هنگام وقوع بلایای طبیعی، تمرکز اصلی بر امداد و نجات و خدمات جسمی بود، اما به مرور اهمیت حمایتهای روانی و اجتماعی نیز مورد توجه قرار گرفت. طرح «محب» با هدف ارائه خدمات روانی ـ اجتماعی در بحرانها ایجاد شده و متشکل از نیروهای داوطلب آموزشدیدهای است که تحت نظارت سازمان بهزیستی فعالیت میکنند.
این گروهها علاوه بر حوادثی مانند سیل و زلزله، در بحرانهای دیگر از جمله جنگ نیز خدمات تخصصی ارائه میکنند. در جریان جنگ اخیر، گروههای محب در کنار نیروهای اورژانس اجتماعی در مناطق آسیبدیده حضور داشتند و خدمات روانی و اجتماعی ارائه کردند.
ظرفیت طرح «محب» چقدر است؟
موسوی چلک: تعداد پایگاههای طرح محب افزایش یافته است و اکنون بیش از هزار پایگاه و بیش از پنج هزار نیروی آموزشدیده در این طرح فعالیت دارند. هرچه ابعاد بحران گستردهتر باشد، ظرفیت این گروهها نیز با استفاده از نیروهای داوطلب افزایش مییابد.
گسترش فرزندخواندگی، خانواده میزبان، اجرای طرحهای «مراقب همراه»، «دست مهربانی» و «محب» در همین راستا دنبال میشود تا علاوه بر ارتقای سلامت روان کودکان، خانوادهها و گروههای آسیبپذیر، حمایتهای روانی و اجتماعی در شرایط عادی و بحران نیز تقویت شود. وی ابراز امیدواری کرد با توسعه این برنامهها و مشارکت بیشتر جامعه، زمینه رشد، توانمندسازی و ادغام اجتماعی کودکان و سایر گروههای تحت حمایت بیش از گذشته فراهم شود.
نظر شما