راه ایجاد تغییر

یادداشت مهمان، کورش علیانی، فعال فرهنگی: اگر دنبال ایجاد تغییر در جامعه باشیم، اولین چیزی که باید بدانیم این است که دلیل آوردن به تنهایی رفتار جامعه را تغییر نمی‌دهد. ما معمولا گمان می‌کنیم اگر حرف درستی داشته باشیم، برای آن دلیل بیاوریم و آن دلیل را خوب توضیح بدهیم، دیگران هم قانع می‌شوند و رفتارشان را تغییر می‌دهند و بعد تمام جامعه تغییر می‌کند. اما جامعه هر روز با کوهی از دلیل روبه‌رو است. هر کس برای حرف خودش دلیل‌هایی دارد. اگر دلیل به تنهایی کافی بود، جامعه باید هر روز چندین هزار بار تغییر می‌کرد.

آدم‌ها فقط به این نگاه نمی‌کنند که چه حرفی درست‌تر است. نگاه می‌کنند ببینند دیگران چه چیزی را پذیرفته‌اند. یعنی به تشخیص دیگران هم اعتماد می‌کنند. اما به همه یک اندازه اعتماد نمی‌کنند. این همان چیزی است که به آن تأیید اجتماعث می‌نامد همین آدم‌ها هستند.

اما یک تأیید هم معمولا کافی نیست. ممکن است کسی حرفی را از یک نفر آدم مهم هم بشنود و از کنار آن بگذرد. وقتی همان حرف را از چند نفر می‌شنود، وضعیت فرق می‌کند. نه چون یک دلیل چند بار تکرار شده، بلکه چون می‌بیند چند نفر که معتبر فرضشان می‌کند، جدا از هم، چیزی را پذیرفته‌اند.

این تأییدها روی هم جمع می‌شوند. تا جایی که از یک آستانۀ اجتماعی می‌گذرند. از آن نقطه به بعد، حتی اگر کسانی که رفتار تازه را پذیرفته‌اند هنوز در اقلیت باشند، دیگر چند آدم تک‌افتاده نیستند. حضورشان دیده می‌شود. دیگران می‌فهمند که این رفتار ممکن است و کسی که آن را انتخاب می‌کند تنها نمی‌ماند. همین‌جا است که یک اقلیت می‌تواند هنجار مسلط را بشکند، بدون این که هنوز به اکثریت تبدیل شده باشد.

اما این تأییدها چه طور به هم می‌رسند و انباشته می‌شوند؟ از راه شبکه. آدم‌ها جدا از هم زندگی نمی‌کنند. خانواده شبکه است. جمع دوستان شبکه است. همکاران و همسایه‌ها شبکه هستند. مسجد و هیئت هم همین طور. حتی کسانی که در مخالفت با یک وضع موجود با هم ارتباط پیدا کرده‌اند، یک شبکه ساخته‌اند.

افراد برای تغییر، نیروی خود را صرف ساختن پیام بهتر و آوردن دلیل بیشتر می‌کنند، اما مسئله ممکن است جای دیگری باشد؛ دلیل هست، اما مسیر اجتماعی پذیرش آن ساخته نشده است.

برای تغییر، لازم نیست همیشه شبکه‌ای را از صفر بسازیم و با آن کار کنیم. بسیاری از شبکه‌ها از قبل وجود دارند. مسئله این است که این شبکه‌ها چه طور کار می‌کنند، ارتباط در آن‌ها چه قدر زنده است و تأییدها چه طور در آن‌ها حرکت می‌کنند. اگر این شبکه‌های موجود را درست بشناسیم و به آن‌ها نظم بدهیم، تأییدهای پراکنده می‌توانند به هم برسند، انباشته شوند و از آستانه عبور کنند. آن وقت تغییر دیگر فقط یک حرف درست نیست؛ به رفتاری تبدیل می‌شود که امکان گسترش پیدا کرده است.