به گزارش خبرنگار مهر، به بهانه آغاز سال نو و در آستانه نوروز با یکی از پژوهشگران نام آشنا و قدیمی تایباد قرار میگذاریم تا آیینهای نوروزی و عید باستانی نوروز را در شهرستان تایباد مرور کنیم.
دکتر محمدناصر مودودی عضو هیت علمی دانشگاه پیام نور با لبخند وروی گشاده درباره آداب نوروز در شهرتايباد به خبرنگار مهر میگوید: استقبال از نوروز در اين منطقه مرزي چند مرحله داشته كه همواره روح قدرتمند ايراني بر آن حكمفرما بوده است، اگر اجازه بفرماييد اين موارد را به چند بخش تقسيم كنيم: اول سمنوپزان، بعد چهارشنبه سوري، تحويل سال و نوروز و سيزده بدر که با هم مرور می کنیم.
سمنو پزان به شیوه تایباد
مودودی میافزاید: اولين اقدام حدود دو هفته قبل از نوروز انجام مي شده است، خانمها از يك تا چند كيلو گندم را در يك كيسه نخي كوچك مي ريختند و كيسه را افقي قرار مي دادند طوري كه لايه گندم قطري بيشتر از سه چهارسانت پيدا نكند.
وی ادامه میدهد: كيسه را در هواي آزاد روي علف سو مي گذاشتند تا تهويه كافي داشته باشد، اگر بارندگي بود كه نيازي به پاشيدن آب نبود، در غير اينصورت روزي دو سه بار خيسش مي كردند تا دانه گندم رطوبت دریافت کند، اين مرحله سه روز طول مي كشيد و بعد جوانهزني تاحدود شش هفت روز ادامه مييافت.
وی با اشاره به اینکه پختن سمنو از گزینههای نبوغ ايرانيان بوده است عنوان می کند: اين يك منطق علمي دارد كه امروز با کمک میکروسکوپ و همکاری علومی نظیر گیاهشناسی وشیمی مولکولی كشف شده است. جوانه زني به لحاظ علمي مرحله اي است كه آنزيم آميلاز براي انحلال اندوخته غذايي دانه گندم در خود بذر فعال شده و نشاسته موجود در آندوسپرم را تبديل به قندهاي ساده از جمله گلوكز مي كند تا انرژي لازم براي رشد ريشه چه و ساقه چه (كه همان جوانه است) را تامين کند، همانطور كه ميدانيد در فلات پهناور ايران هميشه و براي همه مقدور نبوده كه شكر آنهم بويژه در ايام نوروز در اختيار داشته باشند اما اجداد ما با نبوغ خود توانستند با شناسايي مراحل رشد گياه، از گندم و جويي كه حتما در هر خانه اي پيدا مي شده شيريني شب عيد خود را به اين نحو استحصال کنند.
مودودی ادامه می دهد: و اما در ادامه پخت سمنو؛ وقتي دانه گندم جوانه ميزند معنايش اين است كه اندوخته غذايياش شيرين شده، در اين لحظه دو سنگ، يكي بزرگتر به عنوان سنگ زيرين و يكي كوچكتر به عنوان كوبنده انتخاب ميكردند و خانمها با تشكيل يك گردهمآيي كوچك شروع به كوبيدن گندمها ميكردند كه در حقيقت مشغول شكستن ديواره سلولي اندوخته غذایی براي بيرون کشیدن شيرهي شيرين قندها بودند.
وی می گوید: به اين مرحله گندمكويي يا لَت كردن ميگفتند كه شايد يكي دو ساعت يا بيشتر طول ميكشيد، حالا محتويات را در يك ديگ آب معمولي ميانداختند و خوب چنگ ميزدند تا قندها به آب منتقل شوند، سپس تفالهها را كه به آن پَفتل ميگفتند را به ديگ آب دوم و بعد به ديگ آب سوم منتقل ميكردند و همينطور چنگ ميزدند تا جايي كه اگر گندم را ميچشيدند ديگر شيرين نبود اين وضعيت بدين معنا بود كه همه قندهاي آندوسپرم به آبها منتقل شده است از حالا به بعد با پَفتلها ديگر كاري نداشتند و ميتوانستند آنها را دور بريزند.
قجقن را فقط بانوی پاکیزه سرشت شور می داد
وی ادامه میدهد: تا این مرحله هنوز آتش زير ديگ روشن نشده، حالا آب دوم و سوم را داخل قَجقن كه ديگ چدني بزرگ با دهانه گشاد بود ميريختيم و آرام آرام آرد گندم به آن اضافه ميكرديم تا جايي كه مثل خمير كيك به خوبي با هم مخلوط شوند، در اين لحظه قجقن را روي آتش ميگذاشتيم و فقط يك نفر شروع ميكرد به شور دادن یا هم زدن، بعد از مدتي به آهستگي آب ديگ اول را هم به اين محتويات اضافه ميكرديم تا حداكثر شيريني را به سمنو داده باشيم.
مودودی با تاكيد بر اینکه فقط يك نفر وظيفه هم زدن سمنو را به عهده داشته میافزاید: ببينيد، سمنو دو بعد داشته، يكي بعد فيزيكياش كه يك ماده شيرين براي نوروز بوده و يكي بعد معنوياش كه خيلي اهميت داشته است. خانمها در حقيقت از بين خود، پاكترين و محترمترين بانو را براي پخت سمنو انتخاب ميکردند و از لحظه پخت تا آخرش حتي اگر چند ساعت هم طول ميكشيده اين بانو اجازه نداشته كه كفگير را به زن ديگري بدهد به عبارت ديگر در هنگام پخت سمنو به نوعي روح اخلاقيات و معنويات هم در اين ماده حلول ميكرده است و شايد اصلا به همين دليل است كه يكي از قسم هاي پيشينيان ما سوگند به ديگ بيبييا (همين ديگ سمنو) بوده است.
مودودوی اضافه میکند: پخت سمنو تا نيمههاي شب طول ميكشيده و آنقدر آن را شور ميدادند تا رنگ آن از روشني به تيرگي بگرايد و به اصلاح ميگفتند "از سِفِدي بدر شده" و در اين لحظه ميخواندند كه "سمنو رنگي شده، دختر شاه قاضي شده، كِلِكي رو بنداز" (كِلِكي پارچهاي مثلثي شكل بوده كه بعد از حنا كردن انگشت، دور آن ميپيچيدند و تفسير اينكه ميگفتند كِلِكي را بينداز اين بوده كه سمنو تقريبا آماده شده و براي استقبال از نوروز نوبت به حنا كردن دست رسيده است). شعر دیگری که میخواندند این بود که "سمنو جانِ منه، شیره دندان منه".
سمنو را فرسنگها با چارپا برای اقوام می فرستادند
وی میگوید: در اين هنگام جلويِ ديگدان را، كه كنده آتش در آن ميسوخته، طوري با خشت ميبستند كه باد آن را خاموش نكند، روي قجقن هم يك مجمر يا سيني بزرگ (مُجمَع) ميگذاشتند و با شال یا پارچه آن مجمر را ميپيچيدند و به اصطلاح امروزي محتويات سمنوي داخل ديگ را مثل پلو، دَم ميگذاشتند.
مودودی ادامه میدهد: سپس ميخوابيدند و سحرگاه، سر ديگ را برميداشتند و سمنوي آماده براي توزيع را در پياله و كاسهچهها بخش ميكردند در اهميت سمنو همين بس كه گاهي فرسنگها با استفاده از چارپا ديگ سمنو را براي اقوام و آشنايان ميفرستادند.
وی می گوید: بعد از پخت سمنو نوبت ميرسد به چهارشنبه سوري: در روز سه شنبه آخر سال جوانان پشتههاي هيزم را با الاغ به ميدانگاه محل ميآوردند و شب ممكن بود حتي ده تا بيست كوت آتش روشن كنند و از روي آن بپرند و موقع پريدن هم ميخواندند: "آمدنِ چهارشنبه، بدر شدن پنجشنبه" . بعد هم آخر شب ممكن بود به قاشقزني بروند كه مردان خود را در چادري ميپوشاندند و به طور ناشناس به درب خانه چند نفر مراجعه كرده و تقاضاي خيرات ميكردند.
چند دشلمه یا نقل سهم تاس قاشق زن ها
وی میگوید: هر كس در تاس آنها ممكن بود چيزي بريزد: مثل چند عدد دشلمه يا نُقل، تكهاي نان و حتي روغن زرد كه اين محتويات بعضا با هم قاطي ميشد اما فلسفه اين حركت اين بود كه آنها – شايد به درستي - فكر ميكردند كه خوردن خوراكيهايي كه روح جمعي مردم در آن انباشته شده باشد باعث تندرستي و رفع بلا ميشود.