یادداشت مهمان- رامین طیاری نژاد پژوهشگر و استاد دانشگاه: خدا برای مؤمنانِ مقاوم کفایت میکندیکی از خصوصیّات برجسته حضرت آیتالله العظمی شهید سیدعلی خامنهای (رضوانالله تعالی علیه) که یک میراث فکری و اجتماعی بهجا مانده از رهبر شهید نیز قلمداد میشود، عقیده راسخ به آموزه «حَسبِیَ الله» بود. این مضمون آیه شریفه قرآن است: «وَمَن یَتَوَکَّل عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسبُه، هر کسی به خدا توکّل کند، خدا او را کفایت میکند.» این ویژگی چنان با شخصیّت ایشان ممزوج شده بود که بارها توسط شهید سید حسن نصرالله بهعنوان یک «ویژگی ممتاز» مورد توجّه و تأکید قرار گرفته بود: «از جمله مواردی که اعتقاد دارم جزو ویژگیهای متمایز ایشان محسوب میشود، اعتماد بالای ایشان به خداوند متعال است». اعتماد به خداوند به این معنا که خداوند مؤمنان را در همه امور کفایت میکند، از یک منطق مستحکم در اندیشه و سیره حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای برخوردار است که در این یادداشت، برخی مؤلفههای مهم آن تبیین میشود.
۱) عقیده به عوامل مداخلهگر غیبییکی از مبانی مهم در عقیده به اینکه خداوند برای بندگان خود کافی است، باور به غیبِ عالم و تأثیر عوامل غیبی در رویدادها و سرنوشت انسان است. شرط اینکه عوامل مؤثر غیبی بتوانند به جامعه ایمانی مدد برسانند، مجهز شدن انسان به عنصر «توکل» است: «امروز جمهوری اسلامی در دنیا، از لحاظ موقعیت انقلابی و سیاسی و نظامی و حیثیتی، یک مجموعهی پیروز به حساب میآید. به تعبیر عناصر سیاسی دنیا، دشمن شما آمده در مقابلتان زانو زده است. شما به آن هدفها رسیدهاید. از کجا به آن هدفها رسیدهاید؟ از ایمان و تقوا و پایبندی. البته بیش از آنچه که بخواهیم بر این معنا استدلال کنیم، بر وجود آن فعل و انفعالات غیبی استدلال میکنیم. یعنی عواملی وجود دارند که خارج از محاسبهی انسانند. اگر انسان به خدا توکل کرد، آن محاسبات در خدمت او قرار خواهد گرفت و خدای متعال به او کمک خواهد کرد. خدا به ملت ایران کمک کرد: وَ مَن یَتَّقِ اللهَ یَجعَل لَه مَخرَجًا، وَ یَرزُقهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِب وَمَن یَتَوَکَّل عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسبُه».
۲) ضرورت استحکام درونی برای مواجهه با موانع بیرونیاز خصوصیّات ممتاز حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای، واقعبینی در درک حیات فردی و اجتماعی انسان است؛ بر اساس همین نگرش واقعبینانه، تأکید دارند که زندگی انسان مسلمان بهخصوص در ساحت اجتماعی و نظام اسلامی، با موانع طبیعی و دشمنیهای متعددی مواجه است: «موانع تکامل انسان بسیار متنوّع است. انبیای الهی آمدند تا موانع را برطرف کنند و جاده تکامل را که خدا پیش پای انسان گذاشته، بگشایند و راه رابه اونشان دهند... اجمالاً، بشر دو نوع موانع بر سر راه خود دارد: یکی موانعی است که درون وجود خود او قرار دارد و دیگر، موانعی که بیرون از وجود اوست و در داخل شخصیت و روان او نیست. هردو نوعِ این موانع، خطرناک و باز دارنده حرکتند». این نگاه واقعبینانه، ضمن آنکه انسانِ مؤمن را از خوشبینی بیش از حدّ خارج میسازد و به او میفهماند که زندگی در ذیل نظام اسلامی با سختیهایی همراه است، در عین حال او را آماده مواجهه با مشکلات و موانع میکند؛ از جمله اساسیترین مؤلفههایی که نظام اسلامی و همه آحاد جامعه اسلامی به آن برای غلبه بر موانع و دشمنیها نیازمند هستند، «آمادگی روحی» است که عنصر «توکل به خداوند در همه امور زندگی» از مهمترین ارکان این نوع آمادگی قلمداد میشود: «خدای متعال میفرماید: وَکَذٰلِکَ جَعَلْنَا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیَاطِینَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلَیٰ بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَلَو شاءَ رَبُّکَ ما فَعَلوهُ فَذَرهُم وَما یَفتَرونَ. وضع موضعگیری و آرایشِ پیرامون نبی این است. عَدُوًّا شَیَاطِینَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ؛ هم شیطان جنی، هم شیطان انسی به طرفش حمله میکنند. خب، اگر بناست من و شما تبلیغ رسالات الهی را بکنیم، منتظر شیاطین انسی و جنی باشیم. به ما حمله میکنند؛ آماده بشویم. از لحاظ روحی، در درون خود حصار مستحکمی به وجود بیاوریم - که این حصار، حصار ایمان و توکل است - تا مغلوب نشویم و از درون شکست نخوریم. فرار و هزیمت بیرونی، ناشی از فرار و هزیمت درونی است. شکست درون انسان است که شکست بیرونی را نصیب انسان میکند، بر انسان تحمیل میکند. اگر شما در دلت شکست نخوری، هیچ کس نمیتواند شکستت بدهد. حصاری که باید در دل شما به وجود بیاید، حصار ایمان به خدا و توکل علی الله است؛ «وَعَلَی اللَّهِ فَلیَتَوَکَّلِ المُؤمِنُونَ»، « وَعَلَی اللَّهِ فَلیَتَوَکَّلِ المُتَوَکِّلُونَ»، «وَمَن یَتَوَکَّل عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسبُه»، «أَلَیسَ اللَّهُ بِکَافٍ عَبدَهُۥ»؛ اینها درسهای ماست. قرآن را با تأمل بخوانیم؛ اینها را بهعنوان درس یاد بگیریم، اینها دستورالعمل زندگی است. این، یک جور آمادگی است».
۳) تکیه «حسبی الله» به جامعیّت دین خداکافی دانستن خداوند برای امور بندگان، به معنای کافی دانستن دینِ خداست؛ بر این پایه، یکی از مؤلفههای مهم در تبیین منطق عقیده به آموزه «حسبی الله» که در اندیشه حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای مورد تأکید قرار گرفته، «جامعیّت دین» خداست؛ اگر کسی سؤال بپرسد که چرا ما باید به خداوند توکل داشته باشیم و او را برای همه امور زندگی کافی بدانیم، در پاسخ به او باید گفت چون دین خدا واجد تمامیِ نیازهای دنیوی و اخروی و فردی و اجتماعی انسان است: «این راه، راه شکستناپذیری است. این راه، راهی است که در آن، همه امکانات برای بقا، به وسیله حکمت پروردگار عالم، فراهم شده است. این راه، هم جهاد دارد، برای دفع دشمن؛ هم «رُحَمَاءُ بَینَهُم» دارد، برای محیط قابل زیست در داخل کشور؛ هم «لا یَنهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَم یُقاتِلُوکُم» تا «أَن تَبَرُّوهُم وَتُقسِطُوا إِلَیهِم» دارد، برای ارتباطات حسنه با کشورها و ملتهای دنیا و هم «إِنَّمَا یَنهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ قاتَلُوکُم فِی الدِّینِ» دارد، برای مبارزه با اسرائیل و امریکا. یعنی همه چیز دارد. هم دنیا دارد، هم آخرت، هم حفظ ارزشها با دقّت و وسواس و هم رفتن به دنبال سازندگی و ایجاد دنیای خوب و استقرار و کشف بواطنِ طبیعت، به وسیله دستهای توانا. همه چیز هست. هم عواطف و احساسات مردم را دارد، هم کمک الهی را دارد، هم کار در آن هست و هم توکّل. لذاست که آن وقت این آیه معنا پیدا میکند: «وَ مَن یَتَّقِ اللهَ یَجعَل لَه مَخرَجًا، وَ یَرزُقهُ مِن حَیثُ لا یَحتَسِب.» اگر تقوا باشد - یعنی، این مجموعه با هم باشد - آن وقت دیگر هیچ کس نمیتواند آسیب برساند».
۴) منطق استمداد از آموزه «حسبی الله»یکی از ابعاد برجسته در اندیشه دینی حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای، تشریح چگونگی تحقّق آموزههای دینی و توضیح شیوه بهرهگیری از این آموزهها است. در حقیقت، اندیشه ایشان ضمن اینکه واجد تبیین مبانی گوناگون آموزههای دینی و توصیف کارکردها و ضرورتهای متنوع آنها در ساحتهای مختلف زندگی انسان است، به توضیح منطقِ تحقق آموزهها نیز میپردازد. از نظر ایشان، «حسبی الله» ضمن آنکه یک عقیده ایمانی است و تحقق آن مستلزم نوعی ایمان و باورِ درونی میباشد، اما صرفاً این ایمانِ درونی برای تحقق کارکردها و آثار عینی آن کافی نیست. «انتخاب صحیح مسیر»، «دعا و تضرّع»، «عمل مناسب» و «مقاومت در مسیر» از جمله مهمترین ارکانی است که ایشان در تبیین منطق استمداد از آموزه «حسبی الله» بر آنها تأکید ورزیدهاند: «از خدای متعال کمک بخواهید، به خدای متعال توکّل کنید؛ در همهی امور کشور، در همهی امور زندگی باید از خدا مطالبه کرد، درخواست کرد، تضرّع کرد و به خدا توکّل کرد؛ وَمَن یَتَوَکَّل عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسبُه؛ هر کسی به خدا توکّل کند، خدا او را کفایت میکند؛ این را بدانید. [البتّه] معنای توکّل به خدا این نیست که کار نکنیم؛ واضح است؛ یعنی با اعتماد به وعدهی الهی که فرموده اگر کار کنید برکت میدهم، کار کنیم؛ اعتماد کنیم به وعدهی الهی». «توکّل کنید به خدا. وَ مَن یَتَوَکَّل عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسبُه؛ خدای متعال خودش کفایت خواهد کرد، خودش کمک خواهد کرد. راه را درست انتخاب کنید، هدف را درست انتخاب کنید و بعد «فَلِذلِکَ فَادعُ وَ استَقِم کَما اُمِرت»؛ با استقامت جلو بروید؛ راهش این است. در مقابل کارشکنی، در مقابل وسوسه، در مقابل اذیّت کردن و جوسازی کردن و مانند اینها، تنها راه مهم و مؤثّری که وجود دارد عدم انفعال و ادامهی راه و استقامت است؛ این توصیهی بنده است». هرکدام از این ارکان، شامل مؤلفههای گستردهتری است؛ میتوان تأکیدات و سیاستگذاریهای حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای برای پیشرفت همهجانبه کشور در حوزههای مختلف علمی، نظامی، اقتصادی... و استقلال همهجانبه کشور و عدم تبعیّت از سیاستها و برنامههای نظام سلطه که ایشان بارها ذیل کلیدواژه «جهاد کبیر» بر آن تأکید ورزیدهاند را از سنخ همان «عمل مناسب» دانست که زمینه استمداد از آموزه «حسبی الله» را فراهم میآورد.
۵) اعتبار «حسبی الله» به پشتوانه تجربهیکی دیگر از خصوصیّات فکری حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای، «بازخوانی معنادار تجربهها» است. این خصوصیّت فکری، ریشه در شخصیّت قرآنی ایشان دارد. حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای در تبیین اعتبار کارآمدیِ فوقالعاده آموزه «حسبی الله»، یکی از تجربههای گویای تاریخ انقلاب اسلامی را شاهد میآورند و سپس این استناد خود را متّکی به نوع استنادورزی قرآن بیان میفرمایند: «یک فایدهی دیگر [جنگ و دفاع هشتساله] این بود که ما این فکر و اندیشهی دفاعِ از هویّت ملّی و هویّت دینی و انقلابی را - که بارها گفتهایم و شنیدهایم و نقل کردهایم که خدای متعال کمک میکند و انسانها را در [برابر] عوائق و موانعی که در راه حق وجود دارد، پیروز میکند ــ یک بار دیگر خودمان تجربه کردیم؛ این خیلی مهم است. یک جامعهای که در جهت پیشرفت به سمت اهداف والا دارد حرکت میکند، بهطور طبیعی مواجه میشود با موانع بسیاری؛ بخصوص در دنیای مادّی امروز؛ و اگر آن آرمانها، آرمانهای معنوی و ضدّ قدرتطلبی و ضدّ دنیاطلبی و مانند اینها باشد، بدیهی است که موانعی به وجود میآید. اینکه یک ملّتی احساس بکند که میتواند بر موانع پیروز بشود، خیلی چیز مهمّی است. بله، در روایات و آیات، توکّل به خدا و «وَ مَن یَتَوَکَّل عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسبُه» و مانند اینها را میخوانیم و میگوییم و عقیده هم داریم، لکن اینکه در عمل«وَ مَن یَتَوَکَّل عَلَی اللّهِ فَهُوَ حَسبُه» را آدم ببیند، خیلی فرق میکند. حضرت ابراهیمِ با آن عظمت، به خدای متعال عرض میکند که میخواهم زنده شدن مردهها را ببینم. خداوند میفرماید: اَ وَلَم تُؤمِن؛ مگر قبول نداری؟ جواب میدهد: قالَ بَلی؛ چرا، قبول دارم؛ وَ لکِن لِیَطمَئِنَّ قَلبی. این آرامش دل، این پذیرشِ از اعماق باور و جان انسان نسبت به یک حقیقت، خیلی چیز مهمّی است؛ این را جنگ - دفاع هشتساله - به ما نشان داد».
جمعبندی
آموزه «حسبی الله» از خصوصیّات ممتاز سیره فردی و اجتماعی حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای به شمار میآید؛ این آموزه که با صورتبندیهای دیگری تحت عنوان «استقلال همهجانبه» و «جهاد کبیر» نیز در بیانات ایشان تبیین شده، از منطق مستحکمی برخوردار است. از نگاه ایشان، باید به این آموزه متمسک شد زیرا:
۱) سرنوشت انسان فقط محدود به محاسبات مادّی نیست و عوامل غیبی در سرنوشت او مؤثرند و این عوامل غیبی در دست خداوند قرار دارند.
۲) زندگی انسان بهخصوص نظام اسلامی با موانع و دشمنیهای متعددی مواجه است که باید در برابر آنها از استحکام و آمادگی روحی برخوردار بود و توکل به خداوند از ارکان این استحکام ساخت درونی است.
۳) دین خداوند جامع تمام نیازهای انسان است و لذا خداوند او را کفایت میکند.
۴) منطق بهرهگیری صحیح از این آموزه نیز در اندیشه حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای تبیین شده است؛ بهرهگیری از آن، وابسته به تحقق شرایطی است که از جمله آن شرایط، ایمان درونی، دعا و تضرّع، انتخاب مسیر صحیح، عمل مناسب و مقاومت در مسیر است.
۵) استناد به تجربه برای اثبات کارآمدی آموزه «حسبی الله»، از دیگر خصوصیّات بیان حضرت آیتالله العظمی شهید خامنهای است؛ این آموزه صرفاً یک عقیده نظری نیست و پیروزی ملت ایران در جنگ هشتساله، از نتایج و تجارب واقعی آن به شمار میآید.
۲۰:۲۱ - ۱۴۰۴/۱۲/۲۶
نظر شما