خبرگزاری مهر، گروه استانها: با گذشت بیش از یک ماه از آغاز تجاوز رژیم صهیونیستی و آمریکا به خاک ایران ابعاد این جنگ تنها به میدان نظامی محدود نمانده و عرصه رسانه و افکار عمومی نیز به یکی از مهمترین میدانهای نبرد تبدیل شده است. در جنگهای معاصر، شکلدهی به ادراک عمومی و تسلط بر روایتها به اندازه تحولات میدانی اهمیت یافته است. در چنین شرایطی، دشمن تلاش میکند با بهرهگیری از ابزارهای رسانهای، عملیات روانی گستردهای را علیه افکار عمومی طراحی و اجرا کند.
از طرفی در جنگهای امروز، قدرت روایتسازی و مدیریت جریان اطلاعات به یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت تبدیل شده است. به همین دلیل در کنار اقدامات نظامی، جنگی پیچیده در عرصه رسانه، شبکههای اجتماعی و فضای ادراکی جامعه جریان دارد. در این میان رسانههای معاند فارسیزبان نیز با بازتاب گزینشی اخبار، تحلیلها و تصاویر، در بسیاری از موارد به تقویت روایتهای مورد نظر دشمن کمک میکنند.
در چنین فضایی، تهدیدهای سیاسی و نظامی نیز گاه به عنوان بخشی از عملیات روانی رسانهای مورد استفاده قرار میگیرد. برای مثال در روزهای گذشته برخی اظهارات منسوب به دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا که در آن تهدیدهایی علیه زیرساختهای ایران مطرح شده بود، بازتاب گستردهای در رسانههای بینالمللی و رسانههای معاند فارسیزبان داشت.
در یکی از این اظهارات، ترامپ مدعی شده بود که «سهشنبه در ایران، روز نیروگاه و روز پل خواهد بود»؛ عبارتی که بهسرعت در فضای رسانهای بازنشر شد و به عنوان نمونهای از تهدید مستقیم زیرساختهای حیاتی ایران مورد توجه قرار گرفت.
در اظهارنظر دیگری نیز او مدعی شده بود که در صورت تشدید تنشها، آمریکا میتواند «ایران را به عصر حجر بازگرداند». چنین عباراتی که بار معنایی سنگینی دارند، در بسیاری از موارد نه صرفاً به عنوان موضعگیری سیاسی بلکه به عنوان بخشی از عملیات روانی رسانهای تحلیل میشوند؛ عملیاتی که هدف آن ایجاد نگرانی، فشار روانی و تأثیرگذاری بر افکار عمومی است.
رسانهها در خط مقدم جنگ روانی دشمن
علی اصغر کیا استاد ارتباطات و پژوهشگر مطالعات رسانه در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به ابعاد جنگ روانی در درگیریهای معاصر اظهار کرد: در ادبیات علمی ارتباطات، عملیات روانی مجموعه اقداماتی است که با هدف تأثیرگذاری بر نگرشها، احساسات و رفتارهای یک جامعه طراحی میشود و معمولاً از طریق رسانهها، شبکههای اجتماعی و جریانهای خبری دنبال میشود.
وی افزود: در جنگهای جدید، دشمن تلاش میکند پیش از آنکه واقعیتهای میدانی به طور کامل روشن شود، روایت مورد نظر خود را در فضای رسانهای غالب کند. در چنین شرایطی سرعت انتشار اخبار و روایتها اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا نخستین روایت منتشر شده میتواند چارچوب ذهنی مخاطبان را شکل دهد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: تهدیدهای رسانهای نیز در همین چارچوب قابل تحلیل هستند. زمانی که یک مقام سیاسی مانند رئیس جمهور آمریکا از عباراتی مانند «بازگرداندن یک کشور به عصر حجر» یا هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی سخن میگوید، این سخنان علاوه بر پیام نظامی، حامل پیام روانی نیز هستند و میتوانند در فضای رسانهای به ابزار فشار روانی تبدیل شوند.
کیا تأکید کرد: دشمن تلاش میکند از طریق انتشار چنین پیامهایی احساس ناامنی و نگرانی را در جامعه هدف افزایش دهد. در این میان رسانههای معاند فارسیزبان نیز با بازتاب گسترده این اظهارات و گاه بدون ارائه تحلیل دقیق، به تشدید اثر روانی این پیامها کمک میکنند.
وی افزود: افزایش سواد رسانهای در میان شهروندان میتواند یکی از مهمترین راهکارها برای کاهش اثرگذاری چنین عملیات روانی باشد.
تکنیکهای رسانهای دشمن در عملیات روانی
عباس خسروانی استاد علوم ارتباطات و پژوهشگر حوزه جنگ نرم در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: عملیات روانی دشمن معمولاً بر مجموعهای از تکنیکهای مشخص در علوم ارتباطات و روانشناسی اجتماعی استوار است.
وی افزود: یکی از مهمترین این تکنیکها برجستهسازی است. در این روش رسانههای وابسته به دشمن یا رسانههای معاند فارسیزبان با تمرکز مداوم بر برخی موضوعات خاص تلاش میکنند اهمیت آن موضوع را در ذهن مخاطبان افزایش دهند.
خسروانی ادامه داد: برای مثال هنگامی که یک تهدید سیاسی یا نظامی مطرح میشود، ممکن است این تهدید بارها در قالبهای مختلف خبری، تحلیلی و تصویری بازنشر شود تا در ذهن مخاطبان بزرگتر و جدیتر جلوه کند.
وی گفت: تکنیک دیگر چارچوببندی یا فریمینگ است. در این روش یک رویداد واقعی در قالب روایتی خاص بازنمایی میشود تا مخاطب آن را از زاویهای مشخص درک کند. دشمن با استفاده از این روش تلاش میکند برداشت مخاطبان را به سمت روایت مطلوب خود هدایت کند.
این پژوهشگر ارتباطات افزود: استفاده از تصاویر احساسی نیز یکی از ابزارهای مهم عملیات روانی دشمن است. تصاویر مرتبط با تخریب، بحران یا تهدید میتواند احساساتی مانند ترس، خشم یا نگرانی را در مخاطبان برانگیزد.
وی تأکید کرد: در بسیاری از موارد انتشار اطلاعات ناقص یا تأیید نشده نیز بخشی از عملیات روانی محسوب میشود. در فضای رسانهای پرسرعت امروز، چنین اطلاعاتی میتواند به سرعت در شبکههای اجتماعی و رسانههای معاند فارسیزبان گسترش یابد و فضای افکار عمومی را تحت تأثیر قرار دهد.
شبکههای اجتماعی و تشدید عملیات روانی دشمن
مرتضی بیات، استاد ارتباطات و پژوهشگر حوزه روزنامهنگاری در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به نقش شبکههای اجتماعی در جنگهای رسانهای اظهار کرد: گسترش شبکههای اجتماعی ساختار جریان اطلاعات را تغییر داده و میدان عملیات روانی دشمن را بسیار گستردهتر کرده است.
وی افزود: در گذشته رسانههای بزرگ نقش اصلی در انتشار اخبار داشتند، اما امروز هر کاربر شبکه اجتماعی میتواند به نوعی در تولید و انتشار محتوا مشارکت کند. این موضوع باعث شده سرعت گردش اطلاعات به شکل چشمگیری افزایش یابد.
بیات ادامه داد: دشمن از همین ویژگی برای پیشبرد عملیات روانی استفاده میکند. انتشار سریع شایعات یا نقلقولهای تحریکآمیز در شبکههای اجتماعی میتواند فضای افکار عمومی را به سرعت تحت تأثیر قرار دهد.
وی گفت: در بسیاری از موارد این محتواها ابتدا در شبکههای اجتماعی منتشر میشود و سپس توسط برخی رسانههای معاند فارسیزبان بازتاب پیدا میکند. این روند باعث میشود یک پیام یا روایت در مدت کوتاهی در سطح گستردهای از مخاطبان منتشر شود.
این استاد ارتباطات افزود: یکی از پدیدههای مهم در این حوزه استفاده از شبکههای سازمانیافته حسابهای کاربری است که به صورت هماهنگ پیامهای مشخصی را منتشر میکنند. هدف این شبکهها تقویت روایت مورد نظر دشمن در فضای آنلاین است.
وی تصریح کرد: الگوریتمهای شبکههای اجتماعی نیز در برخی موارد باعث میشوند محتواهای احساسی و جنجالی بیشتر دیده شوند و همین موضوع میتواند به گسترش پیامهای عملیات روانی دشمن کمک کند.
هدف دشمن تضعیف اعتماد اجتماعی است
محمد سلطانیفر استاد ارتباطات و پژوهشگر سیاستگذاری رسانه در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: یکی از اهداف اصلی عملیات روانی دشمن در زمان بحران یا جنگ، تأثیرگذاری بر اعتماد اجتماعی است.
وی افزود: اعتماد اجتماعی یکی از مهمترین سرمایههای هر جامعه محسوب میشود. هنگامی که این سرمایه تضعیف شود، توان جامعه برای مواجهه با بحرانها نیز کاهش پیدا میکند.
سلطانیفر ادامه داد: دشمن تلاش میکند با برجستهسازی برخی اختلافات یا نگرانیها، فضای بیاعتمادی را در جامعه گسترش دهد. در چنین شرایطی حتی برخی اخبار یا تحلیلهای جهتدار میتواند به سرعت به بحران رسانهای تبدیل شود.
وی گفت: در این میان رسانههای معاند فارسیزبان نیز گاهی با برجستهسازی برخی مسائل یا ارائه تحلیلهای یکسویه، به تشدید فضای بیاعتمادی کمک میکنند.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: در مقابل رسانههای حرفهای باید با ارائه اطلاعات دقیق، تحلیلهای مبتنی بر واقعیت و رعایت اصول حرفهای روزنامهنگاری از گسترش شایعات و روایتهای نادرست جلوگیری کنند.
سواد رسانهای مهمترین راه مقابله با عملیات روانی دشمن
لیلا رضوی استاد ارتباطات در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: سواد رسانهای به معنای توانایی تحلیل و ارزیابی پیامهای رسانهای است و در شرایط جنگ رسانهای اهمیت ویژهای پیدا میکند.
وی افزود: مخاطبی که از سواد رسانهای برخوردار باشد هر خبری را بدون بررسی نمیپذیرد و تلاش میکند منابع مختلف خبری را با یکدیگر مقایسه کند.
رضوی ادامه داد: در فضای عملیات روانی دشمن، تشخیص تفاوت میان خبر واقعی، تحلیل، شایعه و تبلیغات اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از پیامها ترکیبی از این عناصر هستند.
وی گفت: گاهی یک تهدید سیاسی، یک تحلیل رسانهای و یک شایعه در کنار هم منتشر میشود و همین ترکیب میتواند برداشت نادرستی در ذهن مخاطب ایجاد کند؛ موضوعی که دشمن از آن برای تأثیرگذاری بر افکار عمومی بهره میبرد.
این استاد ارتباطات تأکید کرد: افزایش آگاهی عمومی درباره شیوههای عملیات روانی دشمن و شناخت عملکرد رسانههای معاند فارسیزبان میتواند به جامعه کمک کند تا در برابر جنگ روایتها هوشیارانهتر عمل کند.
لزوم تقویت سواد رسانهای شهروندان
در مجموع بررسی تجربه جنگهای معاصر نشان میدهد که درگیریهای امروز تنها به میدان نظامی محدود نیست و عرصه رسانه به یکی از مهمترین جبهههای این نبرد تبدیل شده است. در چنین شرایطی دشمن تلاش میکند با بهرهگیری از تهدیدهای رسانهای، روایتسازی و استفاده از ظرفیت رسانههای معاند فارسیزبان، بر افکار عمومی تأثیر بگذارد.
شناخت این سازوکارها و تقویت سواد رسانهای در میان شهروندان میتواند به افزایش قدرت تحلیل جامعه و کاهش تأثیرگذاری عملیات روانی دشمن کمک کند؛ موضوعی که در شرایط پیچیده جنگ روایتها بیش از هر زمان دیگری اهمیت پیدا کرده است.
نظر شما