یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، معاون اسبق وزیر جهاد کشاورزی و تحلیلگر مسائل توسعهای در بخش کشاورزی: بحران هرمز نشان داده نظام غذایی جهان بیش از حد بر کارایی کازینویی و آربیتراژهای کوتاهمدت متمرکز شده و تابآوری کافی ندارد. یک روز قبل از توافق آتشبس بین اسرائیل و ایران پس از ۱۲ روز تبادل نظامی، بانکهای وال استریت هشدار دادند که اگر ایران تهدید خود مبنی بر بستن تنگه هرمز را عملی کند، قیمت نفت میتواند از ۱۰۰ دلار در هر بشکه فراتر رود. از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ میلادی و همزمان با آغاز عملیات نظامی آمریکا و صهیونی علیه ایران، این تراژدی عینی شده است. در همین حال، نگرانیها در مورد موجودی و هزینه کود که ایران صادرکننده کلیدی آن است، رو به افزایش رفته و همه این ریسکها جنبه عملیاتی به خود گرفته است.
پیشبینی میشود با تضعیف رشد جهانی، رشد اقتصادی در سال ۲۰۲۶ به دلیل افزایش قیمت انرژی، موانع تجاری و عدم قطعیت مداوم در سیاستها، کند شود. انتظار میرود رشد در بازارهای نوظهور و اقتصادهای در حال توسعه (EMDEs) - بازیگران کلیدی در تولید و مصرف کالاهای جهانی - در سال ۲۰۲۶ به طور متوسط ۳.۸ درصد باشد که نشاندهنده تجدیدنظر نزولی ۰.۳ و ۰.۲ واحد درصدی از ژانویه ۲۰۲۵ است.
کندی فعالیت اقتصادی معمولاً منجر به تقاضای ضعیفتر کالاها و قیمتهای پایینتر، به ویژه برای مواد اولیه و روغنهای خوراکی میشود که معمولاً کشش درآمدی بالاتری نسبت به غلات دارند. علاوهبر این، عوامل کلان اقتصادی گستردهتر از جمله تغییرات دلار آمریکا و نرخ بهره، همچنان بر قیمت کالاها تأثیر خواهند گذاشت.
دلار ضعیفتر معمولاً از قیمتهای بالاتر کالاها پشتیبانی میکند، در حالی که نرخهای بهره بالا، هزینه سرمایه و تولید را افزایش میدهد. تشدید تمامعیار تنشهای منطقهای منجر به بسته شدن تنگه هرمز شده این امر سهم قابلتوجهی از تجارت جهانی نفت را مختل کرده، اقتصاد جهانی را به سمت رکود سوق میدهد و باعث فرار سرمایه از مناطق حساس به ریسک از جمله شورای همکاری خلیج فارس میشود.
خطرات در کمین هزینههای ورودی انرژی و کود
هزینههای ورودی به ویژه قیمت انرژی و کود، همچنان از خطرات حیاتی و رو به افزایش هستند. پیشبینی میشود قیمت انرژی در سال ۲۰۲۶، ۱۷ درصد و در سال پیشروی، ۶ درصد دیگر افزایش یابد؛ در حالی که قیمت کود سال ۲۰۲۵ بیش از ۷ درصد افزایشی بود، انتظار میرود در سال ۲۰۲۶ تا 21 درصد برسد.
ادامه جنگ در تنگه هرمز و تنشهای ژئوپلیتیکی در خاورمیانه به نوسانات مجدد در بازارهای انرژی منجر شده و قیمت جهانی اوره ۴۵ درصد افزایش، کودهای نیتروژنی در بازار آمریکا حدود ۳۰ درصد، قیمت اوره در آمریکا از ۴۶۰–۴۸۰ دلار به ۵۲۰–۶۲۰ دلار در هر تن، قیمت اوره در کلرادو از حدود ۳۰۰ دلار به نزدیک ۵۰۰ دلار در هر تن، کود نیترات آمونیوم کلسیم در آلمان ۱۵ درصد افزایش در یک ماه، قیمت اوره در آلمان حدود ۵۵۰ یورو در هر تن و واردات اوره برزیل حدود یکسوم کاهش پس از رشد ۳۵ درصدی قیمتها نشان از سرایت بحران دارد.
افزایش ناگهانی قیمت نفت خام تا کنون تقاضا برای خوراکهای مرتبط با انرژی مانند ذرت، روغن پالم، روغن سویا و شکر را افزایش داده و در نتیجه قیمت آنها را بالا برده است؛ به طور مشابه، افزایش شدیدتر از حد انتظار قیمت گاز طبیعی - یک نهاده کلیدی در تولید کود - میتواند هزینههای کود را بیشتر افزایش دهد، هزینههای تولید را برای کشاورزان افزایش دهد و بر قیمت مواد غذایی در سطح جهان تأثیر بگذارد.
با ادامه بسته شدن تنگه، عرضه گوگرد و اوره سالانه به ترتیب ۴۴ درصد و ۳۰ درصد کاهش یافته و محمولههای ماهانه از این منطقه در مجموع حدود ۳ تا ۳.۹ میلیون تن کود، گوگرد حدود ۱.۵ تا ۱.۸ میلیون تن، اوره شامل ۱.۲ تا ۱.۵ میلیون تن و آمونیاک و فسفات هر کدام حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ هزار تن به واسطه کاهش عرضه برای رسیدن به بازار جهانی تحتتأثیر قرار گرفتهاند.
اگرچه بنادری مانند بندر رأسالخیر مستقیماً در تنگه هرمز نیستند، اما کشتیها از آن عبور میکنند و تجارت فسفات و گوگرد را مستعد وقفه میکنند. هیچ جایگزین مناسبی برای کشتیهای بزرگ وجود ندارد. اکثر کشتیهای بزرگ (VLGC برای آمونیاک و کشتیهای فلهبر برای گوگرد) به راحتی قابل تغییر مسیر نیستند. مسیرهای زمینی به دلیل ظرفیت خط لوله و کامیون محدود هستند. به عنوان مثال، خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی میتواند مقداری نفت را منتقل کند اما نمیتواند کود شیمیایی را منتقل کند.
ادامه جنگ در منطقه و نوسانات غیرقابل پیشبینی قیمتها
ادامه جنگ خلیج فارس و تنشهای ژئوپلیتیکی و اختلالات تجاری میتواند باعث نوسانات بیشتر قیمت غذا و انرژی شود. ریسک ژئوپلیتیکی از سال ۲۰۲۲ به بالاترین سطح خود رسیده در حالی که عدم قطعیت سیاست تجاری به بالاترین حد خود رسیده است. تشدید درگیری در خاورمیانه و اختلال تنگه هرمز - که حدود ۴۰ درصد از کود اوره جهانی و ۲۰ درصد از تجارت گاز طبیعی مایع را مدیریت میکند - توانسته فشار رو به بالایی بر قیمت کود و مواد غذایی وارد کند.
حمله مدام آمریکا به کشتیها همچنان خطراتی را برای جریان کالاها از دریای سرخ تا خلیج فارس و منطقه دریای عمان، منبع اصلی صادرات کشاورزی، ایجاد میکند. افزایش موانع تجاری از جمله تعرفههای کالاهای کشاورزی، تفاوت قیمتها را تغییر داده و باعث انحراف تجارت در بازارها شده با توجه به مذاکرات تجاری دوجانبه جاری، عدم اطمینان در مورد سیاستهای تجاری آینده همچنان یک ریسک کلیدی برای بازارهای کالا است. در طول جنگ رمضان، عملیات در بنادر کلیدی موقتاً کند و حتی تعطیل شد که تحولی نگرانکننده برای کالاهای فاسد شدنی بود، در حالی که روند معمول ترخیص کالا از گمرک و واردات برخی محصولات - که پیش از این به دلیل تحریمها با چالش مواجه بود - با اختلال مواجه شد.
ستون فقرات اقتصادی منطقه شورای همکاری خلیج فارس به صادرات انرژی و تجارت دریایی وابسته است. با بسته شدن حریم هوایی عراق، ایران، اردن، بحرین، قطر، عمان و لبنان، چندین شرکت هواپیمایی مستقر در خلیج فارس از جمله امارات، اتحاد ایرویز و قطر ایرویز، پروازهای خود را به حالت تعلیق و تعطیل درآورده یا تغییر مسیر دادهاند که نشاندهنده اختلالات گستردهتر در زنجیره تأمین است. حال آنکه، تانکرهای نفتی که نفت را از عراق، کویت، بحرین، عربستان سعودی، بخشهایی از امارات متحده عربی، قطر و ایران بارگیری میکنند، نمیتوانند برای خروج از خلیج فارس از این گلوگاه عبور کنند.
تقریباً 20 درصد از صادرات نفت خام دریایی جهان از طریق تنگه هرمز انجام میشود. این تنگه بسیار باریک، صخرهای و فقط به اندازهای عمیق است که تانکرهای نفتی بتوانند در مکانهای خاصی از آن عبور کنند. الگوهای فعلی ترافیک تنگه، کشتیهایی را نشان میدهد که برای ورود و خروج از خلیج فارس، دیگر نمیتوانند از آبهای ایران عبور کنند. مراکز نفتی عربستان سعودی، امارات متحده عربی و عراق که بخش عمدهای از حجم نفت عبوری از تنگه هرمز را تأمین میکردند حال تعطیل شدهاند. بیش از دوسوم نفت و گازی که از این تنگه عبور میکند به آسیا میرود و چین، هند، ژاپن و کره جنوبی مقاصد اصلی آن هستند. هرگونه اختلال در این جریانها در سطح جهانی بازتاب دارد و باعث تأخیر در حمل و نقل، کاهش عرضه و افزایش قیمتها در بازارهای سوخت میشود. برای کشاورزی ایالات متحده، این موضوع هشداردهنده است، نه به این دلیل که ایالات متحده به نفت خاورمیانه وابسته است، بلکه به این دلیل که نفت در بازارهای جهانی قیمتگذاری میشود.
در حال حاضر حتی تهدیدهای غیرمستقیم برای ترافیک تنگه هرمز، باعث ایجاد نوسانات در قیمت دیزل، بنزین و کود برای کشاورزان آمریکایی شده است. حدود ۳۳ درصد از کودهای جهان از جمله گوگرد و آمونیاک از تنگه ۲۱ مایلی هرمز عبور میکردند که شبهجزیره مسندم عمان را از ایران جدا میکرد؛ اما اختلال در حرکت کشتیها تا کنون توانسته بخش زیادی از تجارت نیتروژن، فسفات و گوگرد را با خطر مواجه کند.
رویدادهای آب و هوایی و کشت محصولات کشاورزی
رویدادهای شدید آب و هوایی به ویژه امواج گرما، میتوانند بر چشمانداز کوتاهمدت محصولات کشاورزی تأثیر بگذارند. این رویدادها در حال افزایش تعداد، شدت و طولانیتر شدن هستند. به عنوان مثال، در ایالات متحده، میانگین تعداد امواج گرما در سال 3 برابر شده است؛ از 2 مورد در دهه 1960 به بیش از 6 مورد در دهه 2026. میانگین مدت زمان آنها افزایش یافته و فصل موج گرما از 24 به 70 روز افزایش یافته است. این الگو نشاندهنده یک روند جهانی گستردهتر است. اگر امواج گرما در مراحل حساس رشد محصولات کشاورزی - به ویژه در کشورهای صادرکننده اصلی - رخ دهند، میتوانند باعث افزایش شدید قیمت کالاها شوند.
به موازات جنگ رمضان و تغییر الگوی اقلیمی بلندمدت و بازارها
به موازات جنگ آمریکا با ایران، تغییر الگوهای اقلیمی بلندمدت میتواند بازارهای کالا را تغییر شکل دهد. فراتر از امواج گرمایی منفرد، تغییرات گستردهتر در شرایط آب و هوایی میتواند اثرات بلندمدتی بر کالاهای کشاورزی داشته باشد. قیمت چندین محصول درختی به بالاترین حد خود رسیده است. قیمت کاکائو، قهوه عربیکا و قهوه روبوستا به طور متوسط به طور قابلتوجهی بالاتر از مدت مشابه در سال 2023 بوده است. این کالاها به دلیل تمرکز جغرافیایی، افقهای سرمایهگذاری طولانیمدت و عدم جایگزینی، آسیبپذیر هستند.
برخلاف محصولات سالانه، محصولات درختی به تولید یک محصول واحد وابسته هستند. افزایش نوسانات قیمت در محصولات درختی میتواند نشاندهنده بیثباتی گستردهتر در سایر بازارهای کشاورزی باشد.
جنگ با ایران که وارد ماه سوم خود شده است، بنابراین سیاستهای سوخت زیستی میتواند تقاضا برای کالاهای غذایی را تغییر دهد. روغنهای گیاهی با افزایش شدید قیمت مواجهاند، زیرا افزایش قیمت نفت باعث رشد تقاضا برای سوختهای زیستی شده و فشار بیشتری بر بازار روغنهای گیاهی وارد کرده است. تغییر جهت محصولاتی مانند ذرت، دانههای روغنی و شکر به سمت تولید سوخت زیستی میتواند قیمتها را، به ویژه در بلندمدت، افزایش دهد. سوختهای زیستی در حال حاضر درصد کمی از مصرف انرژی مایع جهانی را تشکیل میدهند، اما بخش قابلتوجهی از زمینهای اختصاص داده شده به محصولات غذایی را به خود اختصاص داده است.
پویاییهای اخیر از جمله افزایش قیمت روغن پالم و روغن دانه در کنار افزایش قیمت نفت خام، منجر به تأخیر یا تعلیق افزایش اجباری برنامهریزی شده برای ترکیب سوخت در کشورهایی مانند برزیل و اندونزی شده است. این تحولات عدم قطعیت در مورد اجباری بودن سوختهای زیستی را ایجاد کرده و به ثبات اخیر در تولید سوختهای زیستی کمک کرده است. اگر اجباری بودن طبق برنامه از سر گرفته شود، میتواند از قیمت خوراک دام حمایت کند. عدم قطعیت بیشتر، سیاستهای ایالات متحده در مورد برنامههای موجود سوخت زیستی را احاطه کرده است که میتواند بر قیمت خوراک دام تأثیر بگذارد.
پیمایش چشماندازی نامطمئن
بر اساس گزارش فائو، شاخص قیمت غذای فائو در آوریل با ۱.۶ درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح از فوریه ۲۰۲۳ رسید.
قیمت روغنهای گیاهی به دلیل اختلال در زنجیرههای تأمین، در نتیجه جنگ در خاورمیانه، با جهش ۵.۹ درصدی به بالاترین سطح از ژوئن ۲۰۲۲ رسید. قیمت غلات نیز ۰.۸ درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح از فوریه ۲۰۲۵ رسید. قیمت گندم نیز به دلیل کاهش پیشبینیشده کشت گندم در سال ۲۰۲۶، بهدلیل هزینههای بالای انرژی و کود در نتیجه محدودیت تردد از تنگه هرمز، افزایش یافت.
قیمت گوشت با افزایش ۱.۲ درصدی به رکورد جدیدی رسید. اگرچه قیمت کالاهای کشاورزی در حال افزایش است، اما عدم قطعیتهای قابلتوجهی همچنان وجود دارد.
پیشبینی میشود قیمتها در پایان سال ۲۰۲۶ تثبیت شوند، اما چشمانداز همچنان بسیار نامطمئن و چالشبرانگیز است. این بخش همچنان با خطراتی از جمله جنگ، رویدادهای شدید آب و هوایی، هزینههای ناپایدار نهادهها، اختلالات تجاری، تغییرات اقلیمی و تغییر سیاستهای سوختهای زیستی دستوپنجه نرم میکند. در این محیط پیچیده، برای سیاستگذاران، ذینفعان صنعت کشاورزی و نهادهای ملی متولی غذا در ایران ضروری است که استراتژیهایی را در اولویت قرار دهند که باعث ایجاد تابآوری، حمایت از ثبات بازار و ارتقای پایداری بلندمدت در بخش کشاورزی کشور شوند
نظر شما