قصه تلخ آب در دیار کویر؛ خراسان جنوبی در آزمون کم‌آبی

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: در خراسان جنوبی، جایی که باران گاه با فاصله‌ای طولانی به زمین می‌رسد و هر قطره آب حاصل سال‌ها انتظار طبیعت است، خشکسالی دیگر اتفاقی مقطعی نیست؛ به واقعیتی ماندگار در زندگی مردم تبدیل شده است.

سال‌ها کم‌بارشی، کاهش ذخایر آبی و فشار بر سفره‌های زیرزمینی، آرام‌آرام زنگ خطر کم‌آبی را بلندتر کرده و این روزها حتی سدهای استان نیز از تشنگی سرزمین حکایت دارند. هشت سد مخزنی خراسان جنوبی با ظرفیت مجموع ۷۵ میلیون مترمکعب، تنها حدود ۱۰ میلیون مترمکعب آب در خود جای داده‌اند و ۸۶ درصد ظرفیت آن‌ها خالی است.

اما قصه کم‌آبی استان تنها به سدهای کم‌آب و باران‌های کم‌رمق ختم نمی‌شود.... بخش عمده آب مورد نیاز مردم از دل زمین تأمین می‌شود، از سفره‌هایی که طی هزاران سال شکل گرفته‌اند و حالا زیر فشار برداشت‌های مستمر، هر سال پایین‌تر می‌روند.

در سرزمینی که بیش از ۹۵ درصد مصارف آب به منابع زیرزمینی وابسته است، هر قطره آب ارزشی فراتر از آن چیزی دارد که در نگاه نخست دیده می‌شود.

در چنین شرایطی، بیابان‌زایی نیز به‌عنوان یکی از پیامدهای خشکسالی و بهره‌برداری نادرست از منابع طبیعی، بخش گسترده‌ای از خراسان جنوبی را تحت تأثیر قرار داده است؛ جایی که ۳۶ درصد مساحت استان را مناطق بیابانی و مراتع کم‌تراکم تشکیل می‌دهد و فرسایش بادی سالانه میلیاردها تومان خسارت به بار می‌آورد.

حالا در کنار ضرورت تقویت زیرساخت‌های تأمین آب، بیش از هر زمان دیگری نیازمند تغییر نگاه به این سرمایه حیاتی هستیم، چراکه آب این سرزمین نه در چند سال، بلکه طی هزاران سال فراهم آمده و حفظ آن تنها بر عهده دستگاه‌های متولی نیست.

شاید وقت آن رسیده باشد که صرفه‌جویی از توصیه‌ای تکراری فراتر برود و به فرهنگی جاری در خانه‌ها، مزارع و شهرهای خراسان جنوبی تبدیل شود، فرهنگی که آینده این سرزمین به آن گره خورده است.

۸۶ درصد ظرفیت سدها خالی است

عباس سارانی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت منابع آبی استان اظهار کرد: خراسان جنوبی به دلیل شرایط اقلیمی خشک و کویری و بارندگی‌های محدود، از پتانسیل ضعیفی در حوزه منابع آب سطحی برخوردار است.

وی افزود: استان رودخانه‌های دائمی قابل‌توجهی ندارد و بیشتر رودخانه‌ها فصلی و سیلابی هستند؛ به همین دلیل روان‌آب‌ها متناسب با بارندگی‌ها و وقوع سیلاب شکل می‌گیرند و بخشی از این آب‌ها در سدهای مخزنی، سازه‌های تغذیه مصنوعی و سازه‌های آبخیزداری ذخیره می‌شود.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی با بیان اینکه استان دارای هشت سد مخزنی با ظرفیت مجموع ۷۵ میلیون مترمکعب است، گفت: در حال حاضر حدود ۱۰ میلیون مترمکعب آب در این سدها وجود دارد که معادل ۱۴ درصد ظرفیت مخازن بوده و ۸۶ درصد ظرفیت سدهای استان خالی است.

سارانی ادامه داد: خالی بودن بخش عمده ظرفیت سدها به معنای ضعف پتانسیل منابع آب سطحی استان است؛ چراکه خراسان جنوبی از رودخانه‌های دائمی و بارش‌های قابل‌توجه که امکان تأمین مستمر آب سطحی را فراهم کند، برخوردار نیست.

وی با اشاره به وابستگی استان به منابع آب زیرزمینی بیان کرد: بیش از ۹۵ درصد مصارف آب در بخش‌های شرب، کشاورزی، صنعت و خدمات از منابع آب زیرزمینی تأمین می‌شود و به همین دلیل اتکای اصلی استان به این منابع است.

آمادگی سدهای استان برای آبگیری سیلاب‌های احتمالی

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی همچنین درباره وضعیت سدهای استان برای بارندگی‌های پیش‌رو گفت: پیش از آغاز فصل بارندگی، تعمیرات اساسی موردنیاز سدهای مخزنی انجام شده است.

سارانی با اشاره به پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی اظهار کرد: با توجه به پیش‌بینی‌های انجام‌شده، اقدامات لازم برای آمادگی سدها و آبگیری سیلاب‌های ورودی احتمالی صورت گرفته و در حال حاضر از نظر تعمیرات و آمادگی برای آبگیری، مشکلی وجود ندارد.

وی در ادامه با اشاره به تفاوت سدهای مخزنی و سازه‌های تغذیه مصنوعی توضیح داد: سازه‌های تغذیه مصنوعی در مسیر رودخانه‌ها و محل عبور سیلاب احداث می‌شوند تا با نگهداشت موقت آب، بخشی از آن به سفره‌های آب زیرزمینی نفوذ کند و پس از آن جریان آب در مسیر رودخانه ادامه یابد.

مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی خاطرنشان کرد: این سازه‌ها با هدف تغذیه سفره‌های زیرزمینی احداث می‌شوند و نباید حجم آب ذخیره‌شده در آن‌ها را با ظرفیت سدهای مخزنی استان یکسان در نظر گرفت.

بیابان‌زایی ۳۶ درصد از اراضی خراسان جنوبی را تحت تأثیر قرار داده است

مهدی کرباسچی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیامدهای بیابان‌زایی و ضرورت اجرای برنامه‌های مقابله با این پدیده اظهار کرد: بیابان‌زایی تنها به تخریب زمین‌های کشاورزی و کاهش امنیت غذایی محدود نمی‌شود، بلکه می‌تواند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای از جمله مهاجرت اجباری ساکنان مناطق آسیب‌دیده به حاشیه شهرها را به دنبال داشته باشد.

وی با بیان اینکه تغییرات اقلیمی و عوامل انسانی دو عامل اصلی تشدید بیابان‌زایی در دهه‌های اخیر هستند، افزود: طولانی شدن دوره‌های خشکسالی، فرصت تجدید حیات را از زمین‌های مناطق خشک و نیمه‌خشک می‌گیرد و زمینه تبدیل این اراضی به بیابان را فراهم می‌کند.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی ادامه داد: هدررفت آب در روش‌های سنتی آبیاری، بهره‌برداری بیش از حد از منابع آبی و بی‌توجهی به ظرفیت مراتع، روند بیابان‌زایی را سرعت می‌بخشد و سیاست‌گذاری‌های نادرست نیز می‌تواند بر عمق این بحران بیفزاید.

کرباسچی با اشاره به پیامدهای بلندمدت برخی اقدامات غیرکارشناسی در حوزه منابع آب گفت: سدسازی بی‌رویه و حفر چاه‌های عمیق ممکن است در کوتاه‌مدت و در مناطق محدودی موجب رونق کشاورزی شود، اما در بلندمدت و در بسیاری از موارد، خشک شدن دریاچه‌ها و تالاب‌ها و گسترش بیابان‌ها را به دنبال دارد.

وی در تشریح مفهوم خشکسالی اظهار کرد: خشکسالی معادل واژه «Drought» است و به شرایطی گفته می‌شود که در آن میزان بارندگی و آب باران قابل دسترس، پایین‌تر از حد نرمال باشد؛ پدیده‌ای که بر اثر نوسانات اقلیمی رخ می‌دهد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی افزود: بیابان‌زایی به معنای تخریب سرزمین در مناطق خشک، نیمه‌خشک و خشک نیمه‌مرطوب و در نهایت کاهش تولید بیولوژیک اراضی است که بر اثر عوامل مختلف، از جمله تغییرات آب‌وهوایی و فعالیت‌های انسانی اتفاق می‌افتد.

کرباسچی با اشاره به وضعیت سرانه بیابان در کشور بیان کرد: در حال حاضر سرانه بیابان در ایران ۰.۵ هکتار است، در حالی که این رقم در جهان ۰.۲۲ هکتار برآورد می‌شود.

وی همچنین بیابان‌زدایی را مجموعه‌ای از عملیات اجرایی، راهبردها و سیاست‌های مدیریتی در راستای مبارزه با گسترش اراضی بیابانی و کاهش آثار بیابان‌زایی دانست.

۳۶ درصد اراضی خراسان جنوبی بیابانی و کم‌تراکم است

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی با تشریح وضعیت بیابان‌زایی در استان گفت: مساحت خراسان جنوبی ۱۵۰ هزار و ۷۹۷ کیلومتر مربع است که از این میزان، ۵۴ هزار و ۳۳۸ کیلومتر مربع را مناطق بیابانی و مراتع کم‌تراکم تشکیل می‌دهد؛ رقمی که معادل ۳۶ درصد اراضی استان است.

کرباسچی با اشاره به گستره فرسایش بادی در استان افزود: سطح مناطق تحت تأثیر فرسایش بادی در خراسان جنوبی ۴۸ هزار و ۸۶۲ کیلومتر مربع و مساحت کانون‌های بحرانی فرسایش بادی نیز ۲۱ هزار و ۳۵۹ کیلومتر مربع است.

وی مجموع مساحت کانون‌های بحرانی فرسایش بادی استان را دو میلیون و ۱۳۵ هزار و ۹۸۵ هکتار اعلام کرد و به تشریح وضعیت اراضی واقع در این کانون‌ها پرداخت.

خسارت سالانه ۸۶ میلیارد تومانی فرسایش بادی

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی اظهار کرد: از مجموع مساحت کانون‌های بحرانی فرسایش بادی استان، ۱۸۴ هزار و ۸۶۸ هکتار در مناطق چهارگانه تحت مدیریت محیط زیست قرار دارد.

وی ادامه داد: همچنین ۱۴۹ هزار و ۱۷۴ هکتار از این اراضی شامل زمین‌های کشاورزی، مستثنیات، مناطق مسکونی و سایر اراضی است.

کرباسچی با اشاره به اراضی خارج از مناطق احیایی، کوهستانی و مستثنیات بیان کرد: مساحت این بخش از کانون‌های بحرانی فرسایش بادی یک میلیون و ۵۲۹ هزار و ۶۴۲ هکتار است.

وی افزود: از کل مساحت کانون‌های بحرانی فرسایش بادی استان، ۴۰۲ هزار و ۹۹۳ هکتار را تپه‌های ماسه‌ای و پهنه‌های ماسه‌ای تشکیل می‌دهد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان جنوبی با تأکید بر ضرورت اجرای اقدامات مقابله با بیابان‌زایی گفت: یک میلیون و ۵۱۴ هزار و ۸۸۴ هکتار از کانون‌های بحرانی فرسایش بادی استان خارج از مستثنیات، اراضی کشاورزی، مناطق کوهستانی و مناطق چهارگانه محیط زیست قرار دارد که نیازمند اجرای فعالیت‌های مقابله با بیابان‌زایی است.

کرباسچی خسارت ناشی از فرسایش بادی در خراسان جنوبی را سالانه حدود ۸۶ میلیارد تومان اعلام کرد؛ موضوعی که ضرورت برنامه‌ریزی و اجرای اقدامات مؤثر برای کنترل کانون‌های بحرانی فرسایش بادی و مقابله با گسترش بیابان‌زایی در استان را دوچندان می‌کند.

سرمایه‌ای چند هزار ساله که با سختی به دست می‌آید

موسی حسنی، معاون خدمات مشترکین و درآمد شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی هم با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه جامعه به ارزش آب اظهار کرد: خراسان جنوبی سومین استان پهناور کشور از نظر مساحت است و با وجود سهم یک‌درصدی از جمعیت کشور، چهار درصد خطوط انتقال و ۶ درصد پمپاژ کشور در این استان قرار دارد؛ موضوعی که نشان می‌دهد تأمین و توزیع آب در این منطقه با دشواری‌های بیشتری همراه است.

وی افزود: در استان‌های شمالی به دلیل تراکم جمعیت و پیوستگی روستاها و شهرها، با اجرای مقدار مشخصی لوله‌گذاری می‌توان تعداد بیشتری از مشترکان را تحت پوشش قرار داد، اما در خراسان جنوبی به دلیل وسعت جغرافیایی و فاصله زیاد روستاها از مراکز شهرستان‌ها، عملیات آبرسانی دشوارتر است.

معاون خدمات مشترکین و درآمد شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی با اشاره به ویژگی‌های ظاهری آب ادامه داد: آب بی‌رنگ، بی‌بو و بی‌طعم است، اما همین ویژگی‌ها نباید موجب شود ارزش آن را نادیده بگیریم.

وی با بیان اینکه آب در تمام اجزای زندگی انسان حضور دارد، تصریح کرد: حدود ۷۰ درصد بدن انسان از آب تشکیل شده و این ماده در تمام فرایندهای تغذیه و تولید محصولات مختلف نقش دارد.

۹۸ درصد آب مصرفی استان از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود

معاون خدمات مشترکین و درآمد شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی با تأکید بر اینکه آب کالایی بی‌جایگزین است، گفت: در استان ما حدود ۹۸ درصد آب مصرفی از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود و شرکت آب و فاضلاب و شرکت آب منطقه‌ای تأمین‌کننده و توزیع‌کننده آب هستند، اما تولیدکننده واقعی آن خداوند است و بشر تاکنون نتوانسته آب را تولید کند.

وی با اشاره به محدودیت منابع زیرزمینی اظهار کرد: حتی عنوان سفره‌های آب زیرزمینی نیز یادآور این نکته است که این منابع متعلق به همه مردم است و هیچ‌کس نباید در بخش کشاورزی، خانگی یا سایر مصارف به‌گونه‌ای از آن استفاده کند که حق نسل‌های دیگر تضییع شود.

حسنی با بیان اینکه برخی افراد تصور می‌کنند داشتن پروانه یا پرداخت هزینه آب به معنای مجاز بودن هر میزان مصرف است، افزود: این منابع محدود هستند و افت سطح آب‌های زیرزمینی در استان به‌طور متوسط سالانه حدود ۲۶ سانتی‌متر است که در برخی دشت‌ها این میزان به یک متر نیز می‌رسد؛ این ارقام زنگ خطری برای همه ماست و ضرورت مراقبت از منابع آبی را نشان می‌دهد.

۱۲ هزار کیلومتر شبکه آبرسانی در خراسان جنوبی

وی در تشریح بخشی از ظرفیت‌های آبرسانی استان گفت: در خراسان جنوبی حدود ۴۰۲ هزار اشتراک در بخش‌های مختلف، هزار و ۲۷۸ مخزن با ظرفیت مجموع ۳۵۰ هزار مترمکعب و ۱۲ هزار کیلومتر شبکه و خطوط انتقال وجود دارد و میزان تولید سالانه آب استان به حدود ۸۸ میلیون مترمکعب می‌رسد.

حسنی با تأکید بر ضرورت توجه رسانه‌ها به واحدهای اندازه‌گیری آب بیان کرد: گاهی وقتی از میلیون مترمکعب صحبت می‌کنیم، این تصور ایجاد می‌شود که با حجم بسیار بزرگی از آب مواجه هستیم؛ در حالی که در استان‌های خشکی مانند خراسان جنوبی و یزد، حتی واحد مصرف آب را باید با دقت بیشتری برای مردم توضیح داد

وی با اشاره به نتایج یک بررسی درباره قدمت آب مصرفی اظهار کرد: بر اساس آزمایش‌هایی که درباره آب مصرفی انجام شده است، تنها حدود ۱۵ درصد آبی که استفاده می‌کنیم مربوط به ۵۰ سال اخیر است و بخش عمده آن قدمتی بین چهار هزار تا هفت هزار سال دارد.

وی افزود: اگر مردم بدانند آبی که امروز از شیر خانه مصرف می‌کنند، حاصل منابعی است که طی هزاران سال شکل گرفته، آیا نگاهشان به مصرف آن تغییر نمی‌کند بنابراین رسانه‌ها و فعالان فرهنگی می‌توانند این واقعیت را به زبانی ساده برای مردم و به‌ویژه دانش‌آموزان بیان کنند.

وی با تأکید بر اینکه ارزش واقعی آب باید وارد گفت‌وگوهای خانوادگی شود، بیان کرد: باید موضوع آب را به گفتمان روزمره خانواده‌ها تبدیل کنیم.

معاون خدمات مشترکین و درآمد شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی با تأکید بر نقش خانواده در اصلاح الگوی مصرف اظهار کرد: وقتی والدین در حضور فرزندان خود خودرو را با شلنگ آب می‌شویند، به‌صورت ناخودآگاه این پیام را منتقل می‌کنند که کمبود آب وجود ندارد.

وی افزود: نمی‌توانیم از کودکان بخواهیم در مصرف آب صرفه‌جویی کنند، اما خودمان در عمل رفتار متفاوتی داشته باشیم و مدیریت مصرف باید به بخشی از فرهنگ و رفتار روزمره خانواده تبدیل شود.

پوشش بیش از ۹۶ درصدی روستاهای استان

حسنی با اشاره به اقدامات زیرساختی انجام‌شده در حوزه آبرسانی گفت: در مدیریت آب دو نوع سازه داریم؛ نخست سازه فیزیکی شامل خطوط انتقال، شبکه‌ها، مخازن و تصفیه‌خانه‌ها و دیگری سازه فکری که به اصلاح نگرش و فرهنگ مصرف مربوط می‌شود.

وی افزود: در بخش زیرساختی، شبکه آبرسانی به بخش زیادی از مناطق استان گسترش یافته و حدود ۹۶.۷ درصد جمعیت روستایی تحت پوشش خدمات قرار دارند؛ همچنین در روستاهای بالای ۲۰ خانوار، پوشش آبرسانی به بیش از ۹۱ درصد رسیده است.

معاون خدمات مشترکین و درآمد شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی تأکید کرد: اکنون در کنار توسعه زیرساخت‌ها، زمان آن رسیده است که برای حفظ منابع ارزشمند آب و اصلاح الگوی مصرف، بیشتر روی سازه فکری و فرهنگ‌سازی کار کنیم.

حسنی با تأکید بر لزوم مدیریت مصرف آب در فضای سبز شهری گفت: در استانی که میزان بارندگی سالانه آن حدود ۶۰ تا ۱۰۰ میلی‌متر است و میانگین بارندگی کشور به حدود ۲۴۰ میلی‌متر می‌رسد، دیگر نباید چمن‌کاری به شکل گسترده در فضای شهری انجام شود.

معاون خدمات مشترکین و درآمد شرکت آب و فاضلاب خراسان جنوبی با انتقاد از برخی رفتارهای نادرست در استفاده از فضای سبز، گفت: باید فرهنگ استفاده صحیح از فضای سبز نیز اصلاح شود.

در نهایت، عبور از بحران کم‌آبی در خراسان جنوبی تنها با توسعه زیرساخت‌ها و اجرای طرح‌های آبخیزداری محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند تغییر نگرش و اصلاح رفتار مصرفی همه شهروندان است. در سرزمینی که شکل‌گیری ذخایر آب زیرزمینی هزاران سال زمان برده، نباید اجازه داد بی‌توجهی امروز، تشنگی فردای نسل‌ها را رقم بزند چراکه حفظ آب، در حقیقت پاسداری از حیات این سرزمین است.