چرا مصرف انرژی در مدارس و ادارات بالاتر از استاندارد است؟

به گزارش خبرنگار مهر، مدارس و ادارات دولتی در سال های اخیر به یکی از کانون های اصلی مصرف انرژی در کشور تبدیل شده اند موضوعی که هم از منظر اقتصادی و هم از نظر پایداری محیط زیست اهمیت بالایی دارد گزارش های رسمی نشان می دهد سهم ساختمان های دولتی در مصرف برق و گاز شهری قابل توجه است و در برخی مناطق حتی از الگوهای تعیین شده ملی نیز فراتر می رود این مسئله در شرایطی رخ می دهد که کشور با چالش ناترازی انرژی و افزایش هزینه های تولید برق و گاز روبه رو است کارشناسان معتقدند بخشی از این مصرف بالا ناشی از فرسودگی ساختمان ها و تجهیزات است اما بخش مهمی نیز به ضعف مدیریت انرژی و نبود انگیزه برای صرفه جویی بازمی گردد در بسیاری از مدارس و ادارات سیستم های گرمایش و سرمایش بدون توجه به استاندارد دمایی روشن می مانند و نظارت دقیقی بر عملکرد تجهیزات وجود ندارد از سوی دیگر بودجه انرژی به صورت متمرکز تامین می شود و مدیران محلی فشار مستقیمی برای کاهش هزینه ها احساس نمی کنند همین عوامل در کنار فرهنگ مصرف نادرست موجب شده است که فاصله معناداری میان مصرف واقعی و استاندارد شکل گیرد در این گزارش به بررسی ریشه های این مسئله و راهکارهای اصلاح آن پرداخته می شود.

ساختمان های فرسوده و تجهیزات کم بازده عامل اصلی اتلاف انرژی

بخش قابل توجهی از مدارس و ادارات کشور در دهه های گذشته ساخته شده اند و در زمان احداث آنها استانداردهای بهینه سازی مصرف انرژی چندان مورد توجه نبوده است دیوارهای فاقد عایق مناسب پنجره های تک جداره و سقف های بدون عایق حرارتی موجب می شود در زمستان گرمای تولید شده به سرعت از ساختمان خارج شود و در تابستان گرمای محیط بیرون به داخل نفوذ کند این چرخه باعث می شود سیستم های گرمایشی و سرمایشی با توان بیشتری کار کنند و در نتیجه مصرف انرژی افزایش یابد افزون بر این بسیاری از موتورخانه ها و چیلرها راندمان پایینی دارند و به دلیل نبود سرویس منظم بخشی از انرژی تولیدی را هدر می دهند کارشناسان حوزه انرژی تاکید می کنند که تنها با عایق کاری اصولی و تعویض پنجره ها می توان تا سی درصد مصرف انرژی حرارتی را کاهش داد همچنین جایگزینی لامپ های قدیمی با چراغ های ال ای دی و نصب ترموستات های هوشمند نقش موثری در کاهش مصرف برق دارد با این حال محدودیت بودجه و نبود برنامه نوسازی جامع موجب شده روند اصلاح زیرساخت ها کند پیش برود.

ضعف مدیریت انرژی و نبود انگیزه اقتصادی برای صرفه جویی

یکی از مهم ترین عوامل مصرف بالای انرژی در بخش دولتی نبود نظام مدیریت انرژی کارآمد است در بسیاری از مدارس و ادارات داده های مصرف به صورت دقیق تحلیل نمی شود و مسئول مشخصی برای پایش مستمر انرژی وجود ندارد از سوی دیگر هزینه انرژی از محل اعتبارات عمومی پرداخت می شود و صرفه جویی انجام شده به صورت مستقیم به همان مجموعه بازنمی گردد بنابراین انگیزه کافی برای تغییر رفتار مصرفی شکل نمی گیرد کارشناسان اقتصاد انرژی بر این باورند که ایجاد سازوکار تشویقی می تواند نقش تعیین کننده ای داشته باشد به عنوان نمونه اگر بخشی از منابع حاصل از کاهش مصرف به همان مدرسه یا اداره اختصاص یابد مدیران انگیزه بیشتری برای اجرای طرح های بهینه سازی خواهند داشت همچنین نصب کنتورهای هوشمند و راه اندازی سامانه های مدیریت ساختمان امکان رصد لحظه ای مصرف را فراهم می کند و از بروز اتلاف های پنهان جلوگیری خواهد کرد تجربه برخی کشورها نشان می دهد تعیین شاخص مصرف به ازای هر متر مربع و مقایسه عمومی عملکرد سازمان ها می تواند رقابت سازنده ای برای کاهش مصرف ایجاد کند.

فرهنگ مصرف و نقش آموزش در اصلاح الگوی رفتاری

علاوه بر زیرساخت و مدیریت بخش مهمی از مسئله به رفتار کاربران ساختمان بازمی گردد در بسیاری از مدارس چراغ کلاس ها در زمان خالی بودن روشن می ماند یا پنجره ها همزمان با فعالیت سیستم گرمایش باز است در ادارات نیز تجهیزات اداری پس از پایان ساعت کاری خاموش نمی شوند و دمای محیط بیش از حد استاندارد تنظیم می شود کارشناسان حوزه آموزش معتقدند که نهادینه کردن فرهنگ صرفه جویی از سنین پایین می تواند تاثیر بلندمدتی بر الگوی مصرف جامعه داشته باشد آموزش ساده درباره تنظیم دمای مناسب استفاده از نور طبیعی و خاموش کردن تجهیزات غیرضروری می تواند بدون هزینه سنگین کاهش قابل توجهی در مصرف ایجاد کند برخی متخصصان پیشنهاد می کنند مدارس به عنوان پایگاه آموزش مدیریت انرژی عمل کنند و دانش آموزان در قالب پروژه های عملی مصرف ساختمان خود را پایش کنند این رویکرد علاوه بر کاهش هزینه ها حس مسئولیت پذیری اجتماعی را نیز تقویت می کند.

کارشناسان فنی تاکید می کنند که اصلاح مصرف انرژی در مدارس و ادارات نیازمند رویکردی جامع است که همزمان به بهسازی ساختمان نوسازی تجهیزات مدیریت هوشمند و آموزش رفتاری بپردازد به باور آنان تمرکز صرف بر یک عامل نتیجه پایداری به همراه نخواهد داشت برای نمونه اگر تجهیزات جدید نصب شود اما کاربران همچنان الگوی نادرست مصرف را ادامه دهند بخش زیادی از مزایای سرمایه گذاری از بین خواهد رفت از سوی دیگر اگر تنها بر فرهنگ سازی تاکید شود اما ساختمان ها عایق مناسبی نداشته باشند صرفه جویی محدود خواهد بود بنابراین ترکیب سیاست های فنی اقتصادی و آموزشی ضروری است.

در جمع بندی می توان گفت مصرف بالای انرژی در مدارس و ادارات دولتی حاصل مجموعه ای از عوامل ساختاری مدیریتی و رفتاری است که طی سال ها شکل گرفته و اکنون به یکی از چالش های جدی نظام انرژی کشور تبدیل شده است تداوم این روند نه تنها هزینه های مالی دولت را افزایش می دهد بلکه فشار بیشتری بر شبکه برق و گاز وارد می کند و پیامدهای زیست محیطی نیز به همراه دارد با این حال تجربه های موفق داخلی و بین المللی نشان می دهد که اصلاح این وضعیت امکان پذیر است مشروط بر آنکه اراده مدیریتی قوی و برنامه ریزی منسجم وجود داشته باشد سرمایه گذاری در عایق کاری و نوسازی تجهیزات می تواند در مدت کوتاهی از محل کاهش هزینه انرژی بازگشت سرمایه داشته باشد همچنین ایجاد نظام پایش هوشمند و تعیین شاخص های شفاف مصرف زمینه پاسخگویی و رقابت مثبت میان سازمان ها را فراهم می کند در کنار این اقدامات آموزش مستمر کارکنان و دانش آموزان نقش مکمل و تعیین کننده ای ایفا می کند کارشناسان بر این باورند که اگر رویکرد جامع و مرحله بندی شده اجرا شود می توان طی چند سال مصرف انرژی در ساختمان های دولتی را به سطح استاندارد نزدیک کرد و حتی به الگوی موفقی برای سایر بخش های جامعه تبدیل شد تحقق این هدف افزون بر کاهش هزینه ها گامی مهم در جهت پایداری منابع و مسئولیت پذیری اجتماعی خواهد بود.