خبرگزاری مهر-گروه استانها: روز خبرنگار تنها فرصتی برای تقدیر و اهدای لوح و شاخه گل به خبرنگاران نیست، بلکه میتواند فرصتی برای بازخوانی جایگاه رسانه، بررسی مشکلات و چالشهای حرفه خبرنگاری و مطالبه برای اصلاح ساختارهایی باشد که بر کیفیت اطلاعرسانی و امنیت شغلی فعالان این عرصه تأثیر میگذارند.
در همین راستا، خبرنگار مهر در گفتوگویی تفصیلی با رضا رحیمپور، پیشکسوت حوزه رسانه و رئیس انجمن صنفی خبرنگاران استان زنجان، به بررسی جایگاه رسانه، مشکلات معیشتی و حرفهای خبرنگاران، چالشهای عصر دیجیتال، اخبار جعلی، ضعف نهادهای صنفی و ضرورت شکلگیری نظام نظارت حرفهای بر رسانهها پرداخته است.
جایگاه و اهمیت رسانه در در جامعه کنونی را چگوه ارزیابی می کنید ؟
رسانه در دنیای امروز فقط یک پیامرسان نیست، بلکه میتوان گفت عضو حیاتی بدن جامعه است. اگر رسانه وظیفه خود را درست انجام دهد، جامعه میتواند تصویری واقعیتر از وضعیت خود داشته باشد و نسبت به مسائل و مشکلاتش آگاهی پیدا کند. یکی از مهمترین کارکردهای رسانه این است که چشم بیدار جامعه باشد. رسانه باید عملکرد نهادهای قدرت را زیر ذرهبین قرار دهد، پرسشهای مردم را مطرح کند و پاسخ بخواهد.
هر جا رسانه قوی، حرفهای و مسئولیتپذیر باشد، فساد و تخلف مجال کمتری برای پنهان شدن پیدا میکند. رسانه همچنین شکلدهنده افکار عمومی است. این رسانهها هستند که روایت میکنند چه چیزی مهم است و یک موضوع چگونه باید در جامعه مورد بحث قرار گیرد. البته همین قدرت، مسئولیت بسیار سنگینی را نیز بر دوش رسانه و خبرنگار میگذارد؛ زیرا اگر روایت نادرست باشد، میتواند افکار عمومی را نیز به مسیر نادرست ببرد.
نقش رسانه در ارتباط میان مردم و مسئولان را چگونه ارزیابی میکنید؟
رسانه در واقع پل ارتباطی مردم و مسئولان است. بسیاری از مشکلات و مطالبات مردم اگر رسانهای نشوند، ممکن است به گوش تصمیمگیرندگان نرسند. خبرنگار باید بتواند صدای جامعه را به مسئولان منتقل کند و از طرف دیگر، عملکرد و تصمیمات مسئولان را برای مردم توضیح دهد. بنابراین رسانه نباید صرفاً تریبون یک طرف باشد، بلکه باید حلقه ارتباطی میان جامعه، مدیران و تصمیمگیرندگان باشد. البته این ارتباط زمانی مؤثر خواهد بود که رسانه استقلال حرفهای خود را حفظ کند و خبرنگار بتواند بدون وابستگی و فشار، وظیفه اطلاعرسانی خود را انجام دهد.
آیا رسانه را میتوان یک نهاد آموزشی و فرهنگی نیز دانست؟
قطعاً. رسانه یک کلاس درس همگانی است. از افزایش سواد رسانهای گرفته تا آموزش مسائل اجتماعی، فرهنگی و شهروندی و حتی ترویج سبک زندگی سالم، همه میتواند در رسانه دنبال شود. امروز بخش قابل توجهی از آموزش عمومی مردم از طریق رسانهها صورت میگیرد. بنابراین رسانه باید نسبت به محتوایی که تولید و منتشر میکند، احساس مسئولیت داشته باشد. از سوی دیگر، رسانه در تقویت انسجام و هویت ملی نیز نقش مهمی دارد. رسانه میتواند جامعه را حول ارزشهای مشترک متحد کند، اما اگر حرفهای و اخلاقی عمل نکند، حتی میتواند به قطبی شدن جامعه نیز دامن بزند. همین دوگانه نشان میدهد که وزن مسئولیت رسانه بسیار سنگین است.
شما از خبرنگار به عنوان نگهبان حافظه تاریخی جامعه یاد کردید. این تعبیر از کجا ناشی میشود؟
خبرنگاران نخستین راویان بسیاری از رویدادها هستند. گزارشی که امروز یک خبرنگار از یک حادثه، یک تحول اجتماعی یا یک رویداد مهم تهیه میکند، ممکن است سالها بعد به سندی برای پژوهشگران و مورخان تبدیل شود. بنابراین خبرنگار فقط برای امروز خبر تولید نمیکند. بخشی از تاریخ جامعه نیز توسط خبرنگاران ثبت میشود. اگر خبرنگار در ثبت واقعیتها دقت نکند یا روایتها تحریف شوند، بخشی از حافظه تاریخی جامعه نیز دچار خدشه خواهد شد.
با توجه به این جایگاه، مهمترین مشکلات و چالشهای خبرنگاران چیست؟
مشکل زمانی ایجاد میشود که هر فردی صرفاً با داشتن یک گوشی هوشمند و یک کانال تلگرامی یا صفحه اینستاگرامی خود را «رسانه» یا «خبرنگار» معرفی کند، بدون اینکه آموزشهای لازم را دیده باشد یا مسئولیت حرفهای انتشار اطلاعات را بپذیرد. اصل فعالیت در فضای مجازی قابل دفاع است، اما باید میان «کاربر شبکه اجتماعی»، «فعال رسانهای» و «خبرنگار حرفهای» تفاوت قائل شد.
شما از اصطلاح «رهاشدگی رسانهای» استفاده کردهاید. منظورتان دقیقاً چیست؟
منظور من این است که خلأ سازوکارهای نظارتی حرفهای، اخلاقی و صنفی به اندازهای جدی شده که در برخی موارد هر فردی با هر سطحی از سواد و انگیزه میتواند خود را رسانه یا خبرنگار معرفی کند و بدون پاسخگویی بر افکار عمومی تأثیر بگذارد. این وضعیت را در ظهور خبرنگاران آماتور و فضای غیرحرفهای میتوان مشاهده کرد. اگر فردی آموزشهای لازم در زمینه اخلاق حرفهای، حفظ حریم خصوصی، راستیآزمایی منابع و رعایت عدالت در قضاوت را ندیده باشد، احتمال دارد مرز میان خبر و شایعه یا خبر و تخریب را رعایت نکند. این موضوع در نهایت به اعتبار کل جامعه رسانهای آسیب میزند؛ حتی خبرنگاری که سالها برای حرفهای شدن تلاش کرده است.
آیا اخلاق رسانهای در چنین شرایطی به حاشیه نرفته است؟
متأسفانه در برخی موارد، اخلاق رسانهای به یک شعار تزئینی تبدیل شده است. وقتی خبرنگار یا رسانه نداند که دریافت هدیه، انتشار رپورتاژ آگهی پنهان، تغییر خبر به نفع اسپانسر یا انتشار خبر بدون راستیآزمایی چه پیامدهایی دارد، رسانه از رسالت خود فاصله میگیرد. در دنیای رهاشده رسانهای، حتی انتشار خبر جعلی ممکن است هزینهای نداشته باشد و گاهی سودآور هم باشد. این مسئله باید جدی گرفته شود.
راهکار شما برای حل این مشکل چیست؟
ما به جای نظارت سلیقهای، به نظارت ساختاری و حرفهای نیاز داریم. اعتقاد ما این است که بخش مهمی از این نظارت باید توسط خود اهالی رسانه انجام شود. نهادهای صنفی رسانهای باید قدرت اجرایی و نظارتی کافی برای تنظیمگری داخلی رسانهها داشته باشند. وقتی نهاد ناظر صرفاً دولتی یا حاکمیتی باشد، ممکن است جامعه آن را به جای نظارت حرفهای، نوعی اعمال سلیقه یا سانسور تلقی کند. نهاد صنفی میتواند با حضور افراد متخصص و پیشکسوت، ضمن دفاع از حقوق خبرنگاران، بر رعایت اخلاق حرفهای و استانداردهای رسانهای نیز نظارت کند.
وضعیت نهاد صنفی خبرنگاران در استان زنجان را چگونه ارزیابی میکنید؟
متأسفانه یکی از مسائل جدی ما در استان زنجان همین موضوع است. با وجود انجمن مجاز صنفی خبرنگاران، این نهاد صنفی نه تنها از سوی مسئولان آنگونه که باید تقویت نشده، بلکه حتی از سوی اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز بنا به سلیقه برخی افراد، به رسمیت شناخته نمیشود. این مسئله جای تأمل دارد. اگر قرار است مشکلات خبرنگاران از مسیر صنفی پیگیری شود، باید نهاد صنفی واقعی و قانونی را به رسمیت شناخت و تقویت کرد. نمیتوان از خبرنگاران انتظار داشت مشکلات خود را از مسیرهای صنفی پیگیری کنند، اما همزمان نهاد صنفی آنها نادیده گرفته شود.
آیا تقویت نهادهای صنفی میتواند به استقلال رسانهها کمک کند؟
قطعاً. انجمنهای صنفی قدرتمند میتوانند از حقوق خبرنگاران دفاع کنند، سازوکار رسیدگی به شکایتها و تخلفات را ایجاد کنند و در ارتقای آموزش و اخلاق حرفهای نقش داشته باشند. ما معتقدیم انجمنهای صنفی باید بدور از سلیقههای شخصی و جناحی مسئولان تقویت شوند. همکاران پیشکسوت و اخلاقمدار بهترین ناظران برای جلوگیری از لغزشهای حرفهای هستند. نهاد صنفی باید همزمان دو وظیفه را انجام دهد؛ از یک سو مدافع حقوق خبرنگار باشد و از سوی دیگر، در برابر تخلفات حرفهای نیز سکوت نکند.
برای برونرفت از مشکلات موجود در حوزه رسانه چه اقداماتی باید انجام شود؟
نخستین مسئله، توانمندسازی و حرفهایسازی جامعه رسانهای است. تدوین یک قانون جامع رسانهای با تعریف روشن حقوق و مسئولیتهای خبرنگاران ضروری است. ایجاد صندوقهای حمایتی، بیمه بیکاری برای فعالان رسانه، حمایت واقعی از خبرنگاران، آموزش مستمر و تخصصی، توسعه سواد رسانهای در جامعه و آموزش خبرنگاران برای کار در عصر دیجیتال و هوش مصنوعی از دیگر اقداماتی است که باید مورد توجه قرار گیرد. در کنار اینها، تقویت نهادهای صنفی بسیار مهم است. خبرنگار نباید در مواجهه با مشکلات شغلی، حقوقی و اقتصادی تنها باشد.
اگر بخواهید در روز خبرنگار یک مطالبه مشخص از مسئولان داشته باشید، چه میگویید؟
مطالبه ما این است که به جای تکریم نمادین خبرنگاران، امنیت شغلی، معیشت، استقلال حرفهای و جایگاه صنفی آنها مورد توجه قرار گیرد. چالشهای خبرنگاران را میتوان در چند حوزه بررسی کرد. نخست، مشکلات اقتصادی و معیشتی است. حقوق پایین و ناپایدار خبرنگاران در مقایسه با حجم کار، ساعات طولانی فعالیت، فشارهای روانی و مسئولیت سنگین اطلاعرسانی، یکی از مهمترین مشکلات این قشر است. موضوع دیگر، امنیت شغلی است. متأسفانه بخشی از خبرنگاران به صورت حقالتحریر یا غیررسمی فعالیت میکنند و ممکن است با کوچکترین فشار، شغل و منبع درآمد خود را از دست بدهند. محدودیتهای حقوقی و بعضاً ابهام در قوانین مرتبط با انتشار اخبار، کمبود آموزش تخصصی و نبود استانداردهای حرفهای در برخی رسانهها نیز از دیگر چالشهای این حوزه است. از طرف دیگر، خبرنگاران در زمان بحرانها، جنگها، حوادث و بلایای طبیعی در خط مقدم اطلاعرسانی قرار دارند و گاهی خودشان نخستین قربانیان مسیر اطلاعرسانی هستند.
به نظر میرسد مشکلات معیشتی خبرنگاران یکی از مسائل ریشهای این حوزه باشد. چرا این موضوع تا این اندازه اهمیت دارد؟
دقیقاً همینطور است. اگر بخواهیم یکی از مهمترین مشکلات جامعه رسانهای را دوباره متذکر شویم، باید به پایین بودن حقوق و دستمزد خبرنگاران اشاره کنیم. خبرنگاری شغلی پرمسئولیت، پرتنش و گاه خطرناک است، اما بسیاری از خبرنگاران در برابر ساعتهای طولانی کار، حضور در صحنههای حادثه، فشارهای روانی و مسئولیت سنگین اطلاعرسانی، دستمزدی دریافت میکنند که پاسخگوی هزینههای زندگی آنها نیست. این مسئله فقط مشکل شخص خبرنگار نیست، بلکه مستقیماً بر کیفیت رسانه تأثیر میگذارد. خبرنگاری که دغدغه اصلیاش تأمین معاش باشد، طبیعتاً فرصت و توان کمتری برای تحقیق، راستیآزمایی، مطالعه و تولید گزارشهای عمیق خواهد داشت.
پایین بودن دستمزد چه آسیبهای دیگری میتواند ایجاد کند؟
کاهش انگیزه و فرسودگی شغلی یکی از نخستین پیامدهاست. خبرنگاری که آینده شغلی و اقتصادی خود را نامطمئن میبیند، به مرور دچار فرسودگی میشود. از طرف دیگر، بیثباتی درآمد میتواند فشارهای روانی و خانوادگی را افزایش دهد. همچنین ممکن است دستمزد پایین خبرنگار را به سمت تولید سریع و سطحی خبر، کپیبرداری یا انتشار مطالب غیرتحلیلی سوق دهد. موضوع مهمتر، آسیبپذیری در برابر فشارهای بیرونی است. خبرنگاری که از نظر مالی و شغلی حمایت نمیشود، ممکن است در برابر خواستههای غیرحرفهای، سانسور یا دخالتهای بیرونی آسیبپذیرتر باشد. گاهی نیز شاهد سوءاستفاده از جایگاه و نیاز مالی خبرنگاران هستیم. ممکن است افرادی از خبرنگار بخواهند در ازای پول، هدیه، آگهی یا وعده استخدام، مطلبی را منتشر کند یا از انتشار گزارشی خودداری کند. این مسئله از نظر اخلاق حرفهای بسیار مهم و خطرناک است.
در چنین شرایطی استقلال حرفهای خبرنگار چگونه حفظ میشود؟
باید میان استقلال حرفهای خبرنگار و منافع مالی رسانه تعادل برقرار شود. خبرنگار باید بداند دریافت هدیه، پذیرش پول در ازای تغییر محتوا یا انتشار رپورتاژ آگهی به شکل پنهان، با اصول اخلاق حرفهای سازگار نیست. البته برای اینکه از خبرنگار انتظار مقاومت در برابر این فشارها داشته باشیم، باید از نظر شغلی و صنفی نیز پشتوانه داشته باشد. نمیتوان خبرنگاری را که امنیت شغلی و درآمد مناسب ندارد، در برابر همه فشارهای اقتصادی و حرفهای تنها گذاشت و بعد از او انتظار داشت همیشه در برابر وسوسههای مالی مقاومت کند.
یکی از چالشهای امروز رسانهها، ظهور شبکههای اجتماعی و اخبار جعلی است. این مسئله چه اثری بر خبرنگاری گذاشته است؟
عصر دیجیتال شرایط رسانه را به طور کامل تغییر داده است. امروز یک خبر میتواند در چند دقیقه در سراسر جامعه منتشر شود. شبکههای اجتماعی در سرعت انتشار محتوا با رسانههای رسمی رقابت میکنند و همین مسئله گاهی زمان راستیآزمایی را از خبرنگار میگیرد. در برخی موارد، سرعت بر دقت غلبه میکند. در حالی که اصل حرفه خبرنگاری این است که دقت باید بر سرعت مقدم باشد. از طرف دیگر، تولید انبوه اخبار جعلی، شایعات و اطلاعات نادرست باعث شده مخاطب در تشخیص خبر درست از خبر جعلی دچار مشکل شود. این موضوع اعتبار رسانههای حرفهای را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. راهکار مقابله با این وضعیت، آموزش مستمر خبرنگاران در حوزه راستیآزمایی، استفاده صحیح از ابزارهای دیجیتال و هوش مصنوعی و همچنین افزایش سواد رسانهای مردم است.
آیا فضای مجازی و شبکههای اجتماعی را تهدیدی برای خبرنگاری میدانید؟
نه به صورت مطلق. فضای مجازی هم فرصت است و هم تهدید. اگر خبرنگار حرفهای از این ظرفیت درست استفاده کند، سرعت دسترسی به اطلاعات، ارتباط با مخاطب و امکان انتشار محتوا افزایش پیدا میکند.
نظر شما