به گزارش خبرنگار مهر، نخستین نشست از سلسله‌نشست‌های تخصصی بررسی فیلم‌های مستند سی‌وهشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان، با تمرکز بر مستند تنها می‌مانیم و پدیده تک‌فرزندی، ظهر یکشنبه در خانه جشنواره برگزار شد؛ نشستی که فیلم را از یک اثر سینمایی درباره ساختار خانواده فراتر برد و به بررسی تجربه زیسته کودکان تک‌فرزند، مسئله تنهایی، مهارت‌های اجتماعی و عوامل مؤثر بر تصمیم خانواده‌ها درباره فرزندآوری پرداخت.
برگزاری این نشست در قالب برنامه‌های جنبی جشنواره، بخشی از رویکرد این دوره برای ایجاد امکان گفت‌وگوی تخصصی درباره آثار مستند مرتبط با جهان کودکان و نوجوانان است؛ سلسله‌نشست‌هایی که در طول برگزاری جشنواره به صورت روزانه ادامه خواهد داشت و تلاش می‌کند فیلم‌ها را نه صرفاً از منظر سینمایی، بلکه از زاویه مسائل اجتماعی، تربیتی و تجربه زیسته نسل کودک و نوجوان بررسی کند.
مستند تنها می‌مانیم؛ روایت بی‌واسطه کودکان از تجربه تک‌فرزندی
سید مسعود آستانداری، کارگردان مستند تنها می‌مانیم، در این نشست با اشاره به روند شکل‌گیری این اثر اظهار کرد: این فیلم سفارشی نیست و طرح آن نخستین بار در سال‌های ۱۳۹۵ و ۱۳۹۶، زمانی که موضوع سیاست‌های جمعیتی به شکل امروز مطرح نبود، ارائه شد و پس از مدتی و با تغییر شرایط و سیاست‌های فرهنگی، امکان ساخت آن فراهم شد.
وی با بیان اینکه شخصاً به عنوان یک تک‌فرزند همواره دغدغه پرداختن به این موضوع را داشته است، افزود: در شکل‌گیری ایده فیلم، مستند مشق شب ساخته زنده‌یاد عباس کیارستمی نیز برای وی الهام‌بخش بوده است، با این تفاوت که تلاش شده به جای تمرکز بر تکالیف مدرسه، خود کودکان و نوجوانان درباره تجربه تک‌فرزندی و مسائل مرتبط با آن صحبت کنند.
کارگردان تنها می‌مانیم تأکید کرد: تلاش اصلی در تولید فیلم این بود که صدای کودکان بدون دخالت مستقیم فیلمساز شنیده شود و برخلاف تصوری که ممکن است درباره بازسازی یا هدایت گفت‌وگوها وجود داشته باشد، بسیاری از کودکانی که مقابل دوربین قرار گرفتند، پیش از فیلمبرداری توسط وی دیده نشده بودند.
آستانداری ادامه داد: برای حضور کودکان در فیلم، رضایت والدین خانواده‌های تک‌فرزند از طریق مدارس دریافت شد و کودکان در زمان حضور گروه فیلمسازی در مدرسه، مقابل دوربین قرار گرفتند. به گفته وی، حتی در مرحله تدوین نیز برخی عوامل تصور می‌کردند بعضی جملات یا دیدگاه‌های کودکان از سوی فیلمساز نوشته یا به آنها منتقل شده است، در حالی که این سخنان مستقیماً از خود کودکان بیان شده بود.
وی با اشاره به اینکه در جریان تولید فیلم، مسئله تنهایی در میان حدود ۸۰ درصد از کودکانی که با آنها گفت‌وگو شده بود، به شکلی پررنگ دیده شد، تصریح کرد: حتی عنوان فیلم نیز در روند تولید تغییر کرد و در نهایت عنوان تنها می‌مانیم انتخاب شد، زیرا تنهایی یکی از مهم‌ترین وجوه مشترک تجربه این کودکان بود.
آستانداری درباره نسبت میان تک‌فرزندی و شرایط اجتماعی نیز گفت: فیلمساز وظیفه ندارد همه مشکلات جامعه را در یک اثر مطرح یا حل کند؛ موضوع جمعیت و فرزندآوری نیز مجموعه‌ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی را دربرمی‌گیرد و نمی‌توان مسئولیت آن را صرفاً متوجه خانواده‌ها دانست.
وی افزود: زوجی که تصمیم به ازدواج و فرزندآوری می‌گیرد، با مجموعه‌ای از نگرانی‌ها درباره آینده فرزند، هزینه‌های زندگی، تحصیل، اشتغال و کیفیت زندگی مواجه است و ایجاد شرایط مناسب برای فرزندآوری، صرفاً در اختیار مردم نیست و مسئولان و سیاست‌گذاران نیز در فراهم کردن این پیش‌زمینه‌ها نقش دارند.
کارگردان تنها می‌مانیم با اشاره به اینکه حتی خانواده‌های برخوردار نیز ممکن است به دلیل نگرانی نسبت به آینده فرزند از فرزندآوری بیشتر صرف‌نظر کنند، گفت: وقتی فرد درباره آینده شغلی، تحصیلی و اجتماعی فرزند خود اطمینان ندارد، ممکن است حتی با وجود توان اقتصادی، تصمیم بگیرد مسئولیت فرزند دیگری را نپذیرد.
وی اضافه کرد: در فیلم تلاش شده هیچ پاسخی از پیش به کودکان داده نشود و آنها صرفاً به پرسش‌های مطرح‌شده پاسخ دهند؛ حتی برخی کودکان صریحاً گفته‌اند که خواهر یا برادر نمی‌خواهند یا تمایلی به ازدواج ندارند.
آستانداری با اشاره به تغییر سبک زندگی کودکان در شهرهای امروز گفت: کودکان گذشته بخشی از زمان خود را در کوچه، محله و جمع همسالان سپری می‌کردند، اما امروز بسیاری از کودکان پس از مدرسه به خانه‌های آپارتمانی بازمی‌گردند و بخش قابل توجهی از اوقات خود را در فضای مجازی و بازی‌های رایانه‌ای سپری می‌کنند؛ شرایطی که می‌تواند بر کیفیت ارتباطات اجتماعی آنها اثر بگذارد.
وی فرهنگ گسترده خویشاوندی در جامعه ایرانی را نیز یکی از پشتوانه‌های اجتماعی خانواده‌ها دانست و اظهار کرد: با کوچک‌تر شدن خانواده‌ها، در نسل‌های آینده ممکن است بخشی از شبکه خویشاوندی که در گذشته در موقعیت‌های مختلف نقش حمایتی داشت، از میان برود و این موضوع می‌تواند پیامدهای اجتماعی قابل توجهی داشته باشد.
تک‌فرزندی و چالش شکل‌گیری مهارت‌های اجتماعی
فرزانه کلاهدوزان، رئیس کمیسیون خانواده و زنان شورای اسلامی شهر اصفهان نیز در این نشست، مستند تنها می‌مانیم را از این جهت قابل توجه دانست که ابعاد مختلف تک‌فرزندی را از درون خانواده و از زبان خود کودکان به تصویر کشیده است.
وی اظهار کرد: خانواده کوچک‌ترین واحد اجتماعی است و بسیاری از تعارض‌ها و مسائل اجتماعی را می‌توان در همین واحد مشاهده کرد. در این مستند نیز بخش قابل توجهی از تعارض‌های درونی و تجربه‌های کودکان تک‌فرزند به خوبی دیده می‌شود.
رئیس کمیسیون خانواده و زنان شورای اسلامی شهر اصفهان با اشاره به اهمیت سال‌های نخست زندگی کودک افزود: تجربه‌های سال‌های ابتدایی زندگی در شکل‌گیری شخصیت و روابط اجتماعی کودک اهمیت زیادی دارد و در فیلم نیز می‌توان تفاوت نگاه کودکان در سنین مختلف را مشاهده کرد؛ کودکانی که در سنین پایین‌تر بیشتر به تجربه زندگی اجتماعی و آزادی علاقه‌مندند و با افزایش سن، گاه تمایل بیشتری به تنهایی پیدا می‌کنند.
کلاهدوزان با اشاره به تجربه‌های خود در محیط‌های کاری و اجتماعی ادامه داد: یکی از چالش‌هایی که در برخی تک‌فرزندان بزرگسال مشاهده می‌شود، دشواری در تعامل، حل مسئله و پیشبرد امور در محیط‌های جمعی است؛ زیرا فردی که تجربه تعامل مستمر با خواهر یا برادر و حل تعارض‌های روزمره در خانواده را نداشته، ممکن است در بزرگسالی با چالش بیشتری در این زمینه مواجه شود.
وی با بیان اینکه این موضوع را نمی‌توان به همه تک‌فرزندان تعمیم داد، افزود: تجربه زندگی با خواهر یا برادر می‌تواند فرصت‌هایی برای مسئولیت‌پذیری، تعامل و تجربه زیسته اجتماعی ایجاد کند و در بسیاری از موارد، کودک در جریان همین روابط خانوادگی مهارت‌هایی را می‌آموزد که بعدها در محیط اجتماعی و کاری به کار می‌آید.
رئیس کمیسیون خانواده و زنان شورای اسلامی شهر اصفهان همچنین به تجربه شخصی خود در خانواده اشاره کرد و گفت: وجود فرزند بزرگ‌تر و کوچک‌تر در یک خانواده، گاهی زمینه شکل‌گیری روابط حمایتی و مسئولیت‌پذیری میان آنها را فراهم می‌کند و این تجربه‌ای است که در خانواده‌های تک‌فرزند به شکل دیگری باید جبران شود.
اقتصاد، اشتغال مادران و آینده جمعیتی اصفهان
کلاهدوزان با تأکید بر اینکه پدیده تک‌فرزندی را نمی‌توان جدا از شرایط اقتصادی و اجتماعی بررسی کرد، اظهار کرد: مسئله جمعیت یک موضوع چندعاملی است و عوامل مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سبک زندگی با وزن‌های متفاوت بر تصمیم خانواده‌ها درباره فرزندآوری اثر می‌گذارند.
وی مسائل اقتصادی را یکی از عوامل مهم در شهرهای بزرگ دانست و افزود: اشتغال مادران نیز از موضوعاتی است که باید در سیاست‌های حمایت از خانواده مورد توجه قرار گیرد. تجربه شخصی من نشان می‌دهد حمایت خانواده، به‌ویژه حمایت مادران و نسل بزرگ‌تر، در امکان ادامه اشتغال و همزمان ایفای نقش خانوادگی بسیار مؤثر است.
رئیس کمیسیون خانواده و زنان شورای اسلامی شهر اصفهان تصریح کرد: حمایت از خانواده نباید صرفاً تا زمان ازدواج یا تولد فرزند تعریف شود؛ خانواده‌های جوان پس از تشکیل زندگی و تولد فرزند نیز به حمایت نیاز دارند و نسل بزرگ‌تر می‌تواند در نگهداری و تربیت فرزندان و مدیریت همزمان مسئولیت‌های شغلی و خانوادگی نقش مهمی داشته باشد.
کلاهدوزان درباره وضعیت جمعیتی اصفهان نیز گفت: اصفهان از استان‌هایی است که شاخص‌های جمعیتی آن نیازمند توجه جدی است و کاهش نرخ باروری را باید در چارچوب مجموعه‌ای از عوامل بررسی کرد. مسائل اقتصادی، اشتغال، شرایط زندگی در شهرهای بزرگ و همچنین مهاجرت‌های مرتبط با موقعیت صنعتی و اقتصادی استان، از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر ساختار جمعیتی و الگوی خانواده در اصفهان اثرگذار باشند.
وی تأکید کرد: مواجهه با پدیده تک‌فرزندی نیازمند نگاه تک‌بعدی نیست و سیاست‌گذاری مؤثر در این حوزه باید همزمان به وضعیت خانواده، کیفیت زندگی کودک، حمایت از والدین، اشتغال مادران و شرایط اجتماعی و اقتصادی شهر توجه داشته باشد.
نظر شما