خبرگزاری مهر- گروه استانها: در کوچه‌ها و بازارهای بروجرد، هنوز می‌توان صدای آشنای چکش‌هایی را شنید که بر ورقه‌های فلزی فرود می‌آیند و از دل ضربه‌های پی‌درپی، نقش و نگاری تازه پدید می‌آورند. در گوشه کارگاه‌ها، دست‌هایی که سال‌ها با فلز و ابزار کار کرده‌اند، ورق‌های خام را شکل می‌دهند و از آن‌ها ظرف‌هایی می‌سازند که حاصل ترکیب مهارت، حوصله و ذوق هنری است. اینجا ورشو تنها یک فلز نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی شهری است که نسل‌های مختلف، هنر ساخت ظروف و اشیای تزئینی از آن را به یکدیگر سپرده‌اند.
روایت یک هنر در صدای چکش و قلم
ورشوسازی در بروجرد، هنری ریشه‌دار و برخوردار از پیشینه‌ای بیش از دو قرن است؛ صنعتی دستی که در گذر زمان، از تولید ظروف کاربردی برای زندگی روزمره تا ساخت آثار تزئینی و نفیس گسترش یافته است. سماورها، سینی‌ها، منقل‌ها و دیگر ساخته‌های ورشویی، تنها بخشی از محصولاتی هستند که مهارت صنعتگران این شهر را به نمایش می‌گذارند.
در کارگاه‌های ورشو، هر قطعه پیش از آنکه به محصولی قابل استفاده یا اثری تزئینی تبدیل شود، مسیری از طراحی، شکل‌دهی و پرداخت را پشت سر می‌گذارد. هنرمند با شناخت ویژگی‌های فلز و تسلط بر ابزار، به ورق شکل می‌دهد و با قلم و چکش، نقش‌هایی را بر سطح آن می‌نشاند که حاصل تجربه و مهارت است. این فرایند، ورشوسازی را از یک فعالیت صرفاً تولیدی فراتر می‌برد و آن را در جایگاه هنر ـ صنعتی قرار می‌دهد که ارزش نهایی محصولش به اندازه مواد اولیه، به مهارت سازنده وابسته است.
با وجود گذشت سال‌ها و تغییر سبک زندگی، این هنر همچنان در بروجرد زنده است؛ اما تداوم آن به شرایطی فراتر از علاقه و توانایی صنعتگران نیاز دارد. تأمین مواد اولیه، دسترسی به بازار، آموزش نیروی انسانی و ایجاد زیرساخت‌های تولید، از جمله عواملی هستند که می‌توانند مسیر آینده این میراث را تعیین کنند.
میراثی که نسل به نسل منتقل شده است
برای بسیاری از ورشوسازان بروجردی، ورود به این حرفه نه از مسیر آموزش‌های رسمی، بلکه از دل خانواده و در کنار پدران و استادکاران آغاز شده است. کارگاه، نخستین کلاس درس آنان بوده و ابزارهایی که امروز با آن‌ها کار می‌کنند، همان ابزارهایی است که سال‌ها پیش در دست نسل‌های قبل قرار داشته است.
یکی از صنعتگران ورشوساز بروجرد در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به حدود چهار دهه فعالیت خود در این حرفه، از پیوند خانوادگی‌اش با این هنر می‌گوید. او ورشوسازی را شغلی می‌داند که از پدر به او رسیده و سال‌های زیادی از عمر خود را در همین مسیر سپری کرده است.
این صنعتگر، در کنار بیان سابقه فعالیتش، به یکی از مهم‌ترین مشکلات امروز تولیدکنندگان اشاره می‌کند؛ کمبود مواد اولیه و دسترسی نداشتن به ورق ورشو. از نگاه او، مهارت و توانایی طراحی و ساخت محصولات متنوع در میان صنعتگران وجود دارد، اما زمانی که ماده اولیه به اندازه کافی در اختیارشان نباشد، امکان استفاده از همه ظرفیت‌های هنری و تولیدی فراهم نمی‌شود.
او برای نشان دادن قابلیت ماندگاری این فلز، به ظرفی ورشویی با قدمت حدود ۱۵۰ سال اشاره می‌کند و معتقد است اگر ورق ورشو در اختیار تولیدکنندگان قرار گیرد، می‌توانند با تکیه بر تجربه و مهارت خود، طرح‌ها و محصولات تازه‌ای تولید کنند.
این روایت، تصویری روشن از پیوند میان اصالت و نیازهای امروز این هنر ارائه می‌دهد. صنعتگری که چهار دهه از عمرش را صرف ورشوسازی کرده، همچنان ظرفیت تولید طرح‌های جدید را در خود می‌بیند؛ اما کمبود مواد اولیه، فاصله‌ای میان توانایی هنرمند و امکان تحقق ایده‌های او ایجاد کرده است.
انتقال این هنر از نسلی به نسل دیگر، یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های فرهنگی بروجرد به شمار می‌رود. با این حال، استمرار چنین سنتی تنها با حفظ مهارت استادکاران تضمین نمی‌شود؛ نسل تازه باید انگیزه ورود به این حرفه را داشته باشد و بتواند از مسیر آن به درآمدی پایدار دست پیدا کند. اگر تولید محدود شود و بازار نتواند پاسخگوی هزینه و زمان صرف‌شده برای ساخت محصولات باشد، انتقال تجربه نیز با دشواری روبه‌رو خواهد شد.
فلزی که ماندگاری را به هنر پیوند می‌زند
یکی از ویژگی‌هایی که صنعتگران برای ورشو برمی‌شمارند، ماندگاری و ثبات ظاهر آن است. برخلاف برخی محصولات فلزی که برای ایجاد جلوه ظاهری به آبکاری نیاز دارند، ورشو از نظر صنعتگران این حوزه، زیبایی و رنگ خود را از ویژگی‌های ذاتی فلز می‌گیرد و قرار نیست لایه‌ای آبکاری‌شده روی آن، عامل اصلی جلوه محصول باشد.
یکی دیگر از ورشوسازان بروجردی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به همین ویژگی، ورشو را فلزی زیبا و بادوام توصیف می‌کند. به گفته او، رنگ این فلز ثبات دارد و زیبایی آن وابسته به پوشش آبکاری نیست؛ موضوعی که از نظر او، یکی از دلایل ماندگاری محصولات ورشویی و حفظ جذابیت آن‌ها در گذر زمان است.
این ویژگی در کنار قابلیت شکل‌پذیری و امکان اجرای طرح‌های متنوع، ورشو را به ماده‌ای مناسب برای تولید طیفی از محصولات کاربردی و تزئینی تبدیل کرده است. در واقع، ارزش یک ساخته ورشویی تنها به جنس فلز آن محدود نمی‌شود؛ بلکه کیفیت پرداخت، ظرافت نقش‌ها و دقتی که صنعتگر در مراحل ساخت به خرج می‌دهد نیز در ارزش هنری و اقتصادی محصول اثرگذار است.
صنعتگر دیگری در توضیح کاربردهای ورشو می‌گوید این فلز در ساخت محصولاتی مانند سماور، منقل و انواع سینی مورد استفاده قرار می‌گیرد. تنوع این محصولات نشان می‌دهد ورشوسازی از گذشته با نیازهای زندگی روزمره ارتباط داشته و در عین حال، ظرفیت تولید آثار هنری و تزئینی را نیز حفظ کرده است.
این تنوع می‌تواند یکی از مزیت‌های توسعه بازار ورشو باشد. محصولات کاربردی، آثار تزئینی و ساخته‌های سفارشی، هرکدام گروهی از مشتریان را هدف قرار می‌دهند و به تولیدکننده امکان می‌دهند متناسب با سلیقه و نیاز بازار، طراحی‌های متفاوتی ارائه کند. با این حال، تحقق چنین ظرفیتی به دسترسی مستمر به مواد اولیه و امکان برنامه‌ریزی برای تولید وابسته است.
هنر دست؛ سوغاتی که از مرزها عبور کرده است
ورشو برای بسیاری از خریداران، تنها یک ظرف یا وسیله تزئینی نیست؛ یادگاری از فرهنگ و هنر بروجرد است که می‌تواند بخشی از هویت این شهر را با خود به خانه‌های دیگر ببرد. به همین دلیل، بازار محصولات ورشویی علاوه بر مشتریان محلی، از سوی مسافران و افرادی که به دنبال خرید سوغات اصیل هستند نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
یکی از شهروندان بروجردی که برای خرید محصولات ورشویی به بازار مراجعه کرده است، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، انتخاب ورشو را راهی برای تهیه سوغات و هدیه به اقوام خود می‌داند. از نگاه او، محصولی که حاصل هنر و دست‌رنج صنعتگر است، می‌تواند ارزش و معنایی فراتر از یک کالای معمولی داشته باشد.
این نگاه، ظرفیت فرهنگی ورشو را در کنار ارزش اقتصادی آن برجسته می‌کند. خرید یک محصول دست‌ساز، در واقع حمایت از هنرمندی است که زمان و مهارت خود را برای ساخت آن صرف کرده و در عین حال، فرصتی برای معرفی هنر بومی یک شهر به دیگران فراهم می‌آورد.
شهروند دیگری نیز از تجربه معرفی ورشو به بستگان خود در فرانسه سخن می‌گوید. او می‌گوید برای بستگانش در این کشور محصولات ورشویی فرستاده و آن‌ها پس از سال‌ها همچنان این آثار را نگهداری می‌کنند. چنین تجربه‌ای نشان می‌دهد محصولات ورشویی می‌توانند فراتر از مرزهای جغرافیایی، به‌عنوان یادگاری‌هایی ماندگار مورد توجه قرار گیرند.
بروجرد؛ شهری با ظرفیت متمرکز ورشوسازی
جایگاه بروجرد در هنر ورشو، تنها به قدمت تاریخی این حرفه یا فعالیت چند کارگاه محدود نیست. این شهر امروز از مجموعه‌ای از صنعتگران و کارگاه‌های فعال برخوردار است که بخش مهمی از توان تولید و استمرار این هنر را شکل می‌دهند.
بروجرد به‌عنوان شهر ملی ورشو شناخته می‌شود و اکنون حدود ۸۰ صنعتگر و ۵۲ کارگاه در حوزه ورشوسازی و قلم‌زنی فعالیت دارند. وجود این تعداد فعال و کارگاه، نشان می‌دهد ورشو همچنان در اقتصاد صنایع‌دستی شهر جایگاه دارد و امکان توسعه آن در صورت رفع موانع تولید فراهم است.
محمدعلی کشفی، مسئول انجمن ورشوسازی بروجرد، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه این هنر در کشور، توضیح می‌دهد که ورشو در سه شهر بروجرد، اصفهان و دزفول مورد استفاده هنرمندان قرار می‌گیرد. با این حال، به گفته او، هنرمندان بروجردی به دلیل ذوق و سلیقه هنری خود توانسته‌اند در این حوزه پیشتاز باشند و جایگاه برجسته‌ای به دست آورند.
این موضوع از اهمیت مهارت و تجربه بومی در شکل‌گیری هویت ورشو بروجرد حکایت دارد. آنچه یک محصول را به هنر شاخص یک شهر تبدیل می‌کند، صرفاً استفاده از یک فلز مشخص نیست؛ بلکه شیوه کار، سبک طراحی، مهارت استادکاران و تجربه‌ای است که طی سال‌ها در میان هنرمندان آن منطقه شکل گرفته است.
تسهیلات ۶۰ میلیارد تومانی؛ چشم‌انداز راه‌اندازی خط تولید ورق
برای رفع مشکل تأمین مواد اولیه، موضوع اختصاص تسهیلات و ورود سرمایه‌گذار به حوزه تولید ورق ورشو در دستور کار قرار گرفته است. این اقدام در صورت تحقق می‌تواند یکی از مهم‌ترین گام‌ها برای پاسخ‌گویی به نیاز کارگاه‌های ورشوسازی بروجرد باشد.
آقشین باباخانی، کارشناس اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی لرستان، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، از در نظر گرفتن تسهیلاتی به ارزش ۶۰ میلیارد تومان برای برطرف کردن مشکل تأمین مواد اولیه ورشوسازان بروجرد خبر می‌دهد.
به گفته او، این تسهیلات با هدف فراهم‌کردن زمینه راه‌اندازی یک واحد صنعتی تولید ورق ورشو پیش‌بینی شده است و در صورت ورود سرمایه‌گذار، امکان اختصاص منابع مالی برای ایجاد این واحد وجود خواهد داشت.
این برنامه از آن جهت اهمیت دارد که تأمین ورق ورشو را از یک مسئله مقطعی برای کارگاه‌ها به موضوعی زیرساختی در سطح صنعت تبدیل می‌کند. اگر تولید ماده اولیه در داخل کشور و با ظرفیت متناسب با نیاز فعالان این حوزه شکل بگیرد، ورشوسازان می‌توانند با اطمینان بیشتری برای تولید برنامه‌ریزی کنند و از محدودیت‌های ناشی از کمبود ورق فاصله بگیرند.
خانه ورشو؛ پیوند میراث تاریخی با آموزش و تولید
سیدامین قاسمی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی لرستان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، با اشاره به برنامه‌های انجام‌شده برای ثبت جهانی بروجرد به‌عنوان شهر جهانی ورشو، از راه‌اندازی خانه ورشو در این بنای تاریخی به‌عنوان یکی از اقدامات زیرساختی و فرهنگی یاد کرده است.
به گفته او، انجمن ورشوسازان بروجرد نیز با هدف حمایت از فعالان این حوزه و تقویت جایگاه این صنعت تشکیل شده است. در کنار این اقدامات، دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت و میان‌مدت در زمینه طراحی سنتی و قلم‌زنی روی ورشو برگزار شده و خانه ورشوسازی و کارگاه مربوط به آن نیز تجهیز شده است.
قاسمی همچنین از پیش‌بینی و اجرای دوره‌هایی برای توانمندسازی بانوان و آشنایی آنان با هنر ورشوسازی خبر داده است. چنین برنامه‌هایی می‌تواند دامنه مشارکت در این هنر را افزایش دهد و فرصت تازه‌ای برای یادگیری و فعالیت اقتصادی فراهم کند.
از شهر ملی تا رؤیای شهر جهانی ورشو
بروجرد امروز در مسیر تقویت جایگاه خود به‌عنوان شهر جهانی ورشو قرار دارد؛ مسیری که تحقق آن تنها با معرفی قدمت تاریخی این هنر امکان‌پذیر نیست و به مجموعه‌ای از اقدامات در حوزه تولید، آموزش، زیرساخت، معرفی و حمایت از هنرمندان نیاز دارد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی لرستان، با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای ثبت جهانی بروجرد به‌عنوان شهر جهانی ورشو، بر اجرای برنامه‌های آموزشی، حمایتی و زیرساختی در این مسیر تأکید کرده است.
بر اساس توضیحات قاسمی، تشکیل انجمن ورشوسازان، راه‌اندازی خانه ورشو، تجهیز کارگاه آموزشی، برگزاری دوره‌های طراحی سنتی و قلم‌زنی و پیگیری تسهیلات مورد نیاز برای تولید ورق ورشو، بخشی از اقداماتی است که با هدف تقویت این هنر دنبال می‌شود.
ورشو؛ میراثی که برای ماندن به آینده نیاز دارد
آنچه امروز در کارگاه‌های بروجرد جریان دارد، روایت هنری است که با وجود گذشت بیش از دو قرن، هنوز در دست صنعتگران این شهر زنده مانده است. استادکارانی که این حرفه را از پدران خود آموخته‌اند، با چکش و قلم به ورق‌های فلزی شکل می‌دهند و محصولاتی می‌سازند که بخشی از هویت فرهنگی بروجرد را با خود همراه دارند.
این هنر از ظرفیت‌های متعددی برخوردار است؛ از سابقه تاریخی و مهارت صنعتگران گرفته تا بازار سوغات، قابلیت تولید محصولات متنوع و امکان معرفی در کشورهای دیگر. وجود حدود ۸۰ صنعتگر و ۵۲ کارگاه نیز نشان می‌دهد ورشوسازی همچنان از پشتوانه انسانی و تولیدی برخوردار است.
با این همه، کمبود مواد اولیه یادآوری می‌کند که حفظ میراث هنری بدون پشتیبانی اقتصادی و زیرساختی دشوار خواهد بود. صنعتگری که توانایی ساخت طرح‌های متنوع دارد، برای ادامه فعالیت به ورق ورشو نیازمند است؛ کارگاهی که می‌تواند محصولی باکیفیت تولید کند، برای افزایش تولید به دسترسی پایدار به مواد اولیه و بازار فروش نیاز دارد و هنرجویی که قرار است این هنر را از استادکاران بیاموزد، باید چشم‌اندازی روشن از آینده شغلی خود داشته باشد.
صدای چکش‌ها در کارگاه‌های بروجرد هنوز خاموش نشده است؛ اما ماندگاری این صدا به تصمیم‌هایی وابسته است که امروز برای آینده این هنر گرفته می‌شود. ورشو میراثی است که نسل‌های گذشته به بروجرد سپرده‌اند و اکنون صیانت از آن، در گرو آن است که صنعتگران نه‌فقط امکان حفظ مهارت‌های خود، بلکه فرصت تولید، نوآوری و حضور در بازارهای گسترده‌تر را نیز داشته باشند. بروجرد برای جهانی‌شدن ورشو، بیش از هر چیز به پیوند میان اصالت هنری، تولید پایدار و حمایت عملی از دستانی نیاز دارد که این میراث را زنده نگه داشته‌اند.
نظر شما