"علی‌نامه" تاریخ حماسه‌سرایی دینی را دگرگون کرد

به گزارش خبرنگار مهر، نشست رونمایی کتاب "علی‌نامه" با حضور دکتر مهدی محبتی و دکتر علیرضا بهرامیان عصر دوشنبه 6 مهرماه در خبرگزاری شبستان برگزار شد.

محبتی در این نشست، پیدایش "علی‌نامه" را نقطه مهمی در تاریخ حماسه‌سرایی دینی دانست و عنوان کرد: تا پیش از یافتن  این اثر که متعلق به قرن پنجم قمری است گمان می‌رفت که اولین اثر حماسی دینی متعلق به ابن حسام خوسفی و مربوط به قرن نهم است اما با یافتن "علی‌نامه" می‌توان گفت تاریخ سرایش حماسه دینی دگرگون شد.

این استاد دانشگاه در ادامه به شرح مختصری از علل آفریدن اینگونه ادبی در تاریخ پرداخت و گفت: آثار حماسی وقتی به وجود می‌آید که بین آرمانهای ملی و وضعیت موجود فاصله ایجاد شود.

وی حماسه‌نامه‌ها را به چهار ساحت حماسه‌های تاریخی، اساطیری، عرفانی و دینی تقسیم کرد و درباره حماسه دینی توضیح داد: حماسه‌های دینی وقتی خلق می‌شوند که ملت یا قومی بخواهد ایمان خود را از طریق قهرمانان دینی تقویت کند.

محبتی با اشاره به تشکیکی که در زمینه تاریخ سرایش "علی‌نامه" وجود دارد، عنوان کرد: اگر چه  این کتاب از نظر ویژگیهای زبانی و سبکی شباهتهایی به آثار قرن پنجم دارد اما برخی شواهد وجود دارد که انتساب این کتاب را به قرنهای بعد تقویت می‌کند مثل برخورد و تعصبی که ربیع، شاعر این منظومه با غیر شیعیان در این اثر بروز می‌دهد بیشتر به قرن نهم به بعد نزدیک است. اگر هم بپذیریم که او متعلق به قرن پنجم باشد باید بگوییم "علی‌نامه" نمی‌تواند مانیفست روشنفکران آن قرن باشد و شاعر را باید از عوام شیعه دانست نه از خواص.

این پژوهشگر در ادامه سخنانش گفت: ربیع خواسته با آفریدن این اثر کتابی همطراز شاهنامه بیافریند و از بعضی جهات خواسته در مقابله با او برآید چرا که اولا آن را اثری مغانه (تحت تاثیر مغان زرتشتی) نامیده و دوم آنکه آن را دروغ و غیرواقعی دانسته ‌است در حالی که کتاب خود را حکایتی راست و دیندارانه پنداشته ‌است. با این حال می‌توان گفت از نظر ادبی و داستانسرایی به هیچ وجه با شاهنامه قابل مقایسه نیست.

محبتی توضیح داد: ربیع در "علی‌نامه" شخصیتها را خیلی یکسویه و با پیشداوری راوی، حکایت کرده ‌است و شخصیتهای منفی را بسیار ذلیل و خوار به تصویر درآورده به نحوی که پیروزی بر آنان چندان درخشان به نظر نمی‌رسد  (البته از نظر اعتقادی این کار مشکلی ندارد اما از نظر داستانگویی ضعف به حساب می‌آید) در حالی که در شاهنامه می‌بینیم که این‌طور نیست.

 در ادامه این نشست بهرامیان به سیر تحول تاریخ‌نگاری در اسلام پرداخت و درباره قصه‌گویان توضیح داد: طبقه قصه‌گویان خبرهای تاریخی را تبدیل به قصه می‌کردند و آن را به یک راوی مشهور نسبت می‌دادند. این گروه عموماً آدمهای کم‌سوادی بودند که مخاطبانشان را هم عوام تشکیل می‌داد.‌ به همین خاطر آثار این دسته اگر چه گاه از نظر داستانسرایی حایز اهمیت است اما از نظر تاریخی همانند ابومسلم‌نامه‌ها، به هیچ وجه قابل استناد نیست.

این استاد دانشگاه و عضو دایره‌المعارف بزرگ اسلامی در ادامه به اشتباهات تاریخی و کم‌توجهی‌هایی که به این امر در "علی‌نامه" رخ داده اشاره کرد و گفت: این اثر از برخی جهات ادبی و خصوصاً بررسی جامعه‌شناسی فرهنگی آن برهه از تاریخ که این کتاب در آن زمان نوشته شده، اهمیت زیادی دارد اما از نظر تاریخی باید با احتیاط با آن برخورد کرد.

"علی‌نامه" منظومه‌ای کهن است که تاریخ سرایش آن را به قرن پنجم نسبت می‌دهند و سراینده آن را شخصی متخلص به ربیع است. نسخه خطی این کتاب (کتابت حدود قرن هفتم هجری) به شماره 2562 در کتابخانه موزه قونیه (ترکیه) وجود دارد.

"علی‌نامه" با مقدمه دکتر محمد رضا شفیعی کدکنی و با مقدمه انگلیسی محمود امید سالاری از سوی نشر میراث مکتوب با همکاری کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران و موسسه مطالعات اسماعیلیه به شمارگان 1500 نسخه تومان منتشر شده ‌است.