عدم توجه به نظریه تربیت اسلامی عامل ضعف در تربیت دینی است

آغاز تربیت‌ دینی از دوره جنینی/ ناکارآمدی تربیت در نتیجه غفلت خانواده

مهدی قره شیخلو رئیس سازمان دارالقرآن کریم وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی در گفتگو با خبرنگار مهر درباره تربیت اسلامی اظهار داشت: تربیت امری نیست که در یک سنی تمام می شود و از آن بی نیاز شویم.

وی افزود:  در رابطه با تربیت دینی باید فرهنگ سازیهای بسیاری در مقاطع سنی مختلف صورت گیرد. روایتهای بسیاری در مورد تربیت وجود دارد که والدین خطاب مستقیم قرار گرفته اند و از آن با عنوان مسئولیت قرآن آموزی پدرومادر به کودک و آشنایی کودک با احکام و مباحث دینی یاد شده است .

قره شیخلو گفت: والدین علاوه بر اینکه پرورش نیازهای مادی کودکان را برعهده دارند، باید به نیازهای معنوی کودک خود نیز توجه کنند. خانواده یکی از رکنهای اساسی در تربیت اسلامی است اما متأسفانه خانواده ها به این بخش کمتر توجه می کنند و بیشتر به برطرف کردن نیازهای غیر معنوی کودکان و فراهم کردن سرمایه های مادی می پردازند درحالی که در این میان نیازهایی چون آموزش دین، قرآن و احکام مورد غفلت قرار می گیرد.

رئیس سازمان دارالقرآن کریم با تأکید بر نقش نهاده بیرون خانواده گفت: نهادهای بیرون خانواده به اندازه خود در تربیت اسلامی کودک سهیم هستند. یکی از این نهادها که به اندازه خود سهم زیادی دارد آموزش و پرورش است که نزدیک به یک سوم از وقت کودکان در این نهاد سپری می شود و با برنامه ریزی درست می تواند فضا و سمت و سوی آشنایی با تربیت اسلامی را به خوبی فراهم کند.

وی با اشاره به اینکه کودکانی که در این دوره به یک سمت و جهت کشیده می شوند پس از اتمام دوره تحصیلی نیز همان سمت و سو را ادامه می دهند، گفت: برای مثال اگر کودکان در مقطع راهنمایی به قرآن آموزی و فراگیری قرآن جذب شوند تا پایان دوران تحصیل خود و حتی پس از آن از این راه جدا نخواهند شد.

قره شیخلو همچنین در رابطه با نهادهای تأثیرگذار در تربیت دینی و اسلامی کودکان، مساجد و کانونهای فرهنگی را مورد اشاره قرار داد و اظهار داشت که این نهادها در کنار خانواده می توانند 50 درصد در تربیت کودکان نقش داشته باشند. حتی مهد کودکها نیز برای قبل از ورود کودک به مدرسه نیز از اثرگذاری خاص خود برخوردار است.

وی اصلی ترین نقطه ضعف در باورهای اعتقادی و دینی در سنین کودکی را عدم توجه به دو گروه یعنی نهادهای خانواده و بیرون خانواده دانست و اظهار داشت: هر دو گروه باید در کنار یکدیگر به تقویت باورهای دینی بپردازند و برای هر سن و مطقعی روش خاصی در نظر بگیرند.

رئیس سازمان دارالقرآن کریم با اشاره به اینکه برای تربیت نمی توان سن تعیین کرد گفت: در بسیاری از روایتها خواندن سوره های قرآن به مادران باردار توصیه شده است، این امر نشان می دهد حتی القای مفاهیم و باورهای دینی به جنین نیز ممکن است.
 
3 محور اساسی تربیت اسلامی/ تفاوت نظریه تربیت اسلامی و غرب

دکتر قاسم پورحسن عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی  و رئیس گروه فکرپروری برای کودکان و نوجوانان در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی در گفتگو با خبرنگار مهر درباره تربیت اسلامی اظهار داشت: نظریه تربیت اسلامی دیدگاهی است که خاستگاه معرفتی دارد، شاید در دوره اخیر بیش از همه علامه طباطبایی و مرحوم مطهری بر روی این نظریه که تربیت جوهراً باید تربیت اسلامی باشد و مباحث و خاستگاه آن باید منبعث از دیدگاه های اسلامی باشد پیش از همه در ایران آرای خود را مطرح و مطالبی منتشر کرده اند.

وی افزود: کسانی که در عرصه تربیت نسلهای جوان فعال هستند، در این زمینه فکر می کنند و یا مسئولیتی برعهده دارند به نظریه تربیت اسلامی یا اعتقادی ندارند و یا اعتقاد دارند که چندان کارآمد نیست بنابراین خواسته و ناخواسته به سمت نظریه های غربی پیش رفته اند.

دکتر پورحسن اظهار داشت: برخی از این متفکران اعتقاد دارد تربیت یک روش علمی است و نمی تواند منبعث از دیدگاه های دینی باشد. برخی از آنها براین باورند که نظریه تربیت رایج نظریه ای از مغرب زمین و برخواسته از روانشناسی است بنابراین هرگونه جایگزینی نیازمند تدوین یک نظریه مستقل است و تا زمانی که به آن دست نیابیم اعمال تربیت اسلامی امکان پذیر نیست.

وی یادآور شد: در حقیقت نظریه تربیت اسلامی نظریه جدیدی نیست، بسیاری از فیلسوفان، متکلمان و متفکران اخلاق اسلامی در حوزه تمدن اسلامی در مورد تربیت اسلامی دغدغه نشان داده اند. نمونه بارز درمیان اخلاقیون ابوعلی مسکویه و خواجه نصیر است و نمونه بارز آن میان فیلسوفان فارابی و ابن سینا هستند.

استادیار فلسفه دانشگاه علامه طباطبایی با تأکید بر این که در جامعه ما اقبال چندانی به تربیت اسلامی نشده است و این ناشی از غفلت یا عدم آگاهی از جوهر این نظریه است گفت: نظریه تربیت اسلامی بر سه محور اساسی استوار است و تا زمانی که به این محورها توجه نشود بعید است بتوان زمینه لازم برای تحقق فراهم کرد.

وی محور اول را آیات و روایات دانست و در ادامه اظهار داشت: بسیاری از متفکران معتقد هستند که  نظریه تربیت اسلامی بدون آیات قرآن درباره شناخت انسان، توانایی و ظرفیت انسان و اندیشه انسانی ممکن نیست. این افراد معتقد هستند که آیات قرآن در مباحث بسیاری به مسئله انسان، انسان شناسی، تربیت و تزکیه انسانی توجه کرده بنابراین نمی توانیم صاحب نظریه اسلامی باشیم که به آیات و روایات توجه نکرده باشد.

دکتر قاسم پورحسن گفت: محور دوم بر تربیت مبتنی است. این که تربیت چیست، مسئله ای که علامه طباطبایی و شهید مطهری عنوان می کنند این است که ما دو رویکرد نسبت به تربیت داریم. یکی تربیت به معنای آموزش، یادگیری، فراگیری و در معنای وسیع آموختن است. در رویکرد دوم تربیت یک مجموعه پیچیده، دشوار و کلانی است که آموزش بخشی از آن را تشکیل می دهد. بنابراین اخلاق، تفکر و یادگیری مجموعه های مهمی از نظریه تربیت هستند. در این دیدگاه این چنین نیست که تربیت مانند فراگیری امری، مطلبی و یا به ذهن سپردن و یا یادگیری محض باشد، بلکه همراه آن رفتارها، آموخته ها، اخلاق ، مبانی دینی بخشی از این نظریه تربیت را تشکیل می دهند. غایت این تربیت آموختن نیست بلکه داشتن تفکر مستقل است.

وی در تبیین سومین محور به عنصر تفکر مستقل اشاره کرد و یادآور شد: محور سوم بر روی عنصر تفکر مستقل مبتنی است. مرحوم مطهری در نظریه تربیت با بیان کردن و نقدکردن نظریه های مغرب زمین عنوان می کند که چه تفاوت جوهری میان تربیت اسلامی و تربیت رایج وجود دارد. وی استدلال می کند که در تربیت رایج مهمترین مسئله هوش و یادگیری است، اما در تربیت اسلامی این مسائل زمینه های نظریه تربیت تلقی می شوند.

رئیس گروه فکرپروری برای کودکان و نوجوانان در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی تصریح کرد: مسئله مهمی به نام غایت تفاوت نظریه تربیت اسلامی را از نظریه های مغرب زمین مشخص می کند غایت در نظریه تربیت اسلامی به معنای شکوفایی استعدادها، بالندگی تفکر و داشتن اندیشه مستقل است اما در اندیشه مغرب زمین غایت یادگیری محض است.

وی گفت: این سه محور اساسی  تربیت اسلامی را ممکن می سازد. تمام نقصانهای کنونی ناشی از غفلتی است که نسبت به سه محور صورت می گیرد. توجه به یک محور بدون توجه به سایر محورها موجب می شود نتوانیم نظام تربیتی کارآمدی فراهم کنیم. حقیقت این است که ناکارآمدیهای ما یا رویکردهای عقیم، سست و ضعیف ما ناشی از عدم توجه به مبانی اصلی تربیت اسلامی است.
 
مدارس اصلی‌ترین متولی تربیت دینی/ روش تربیتی نهادها یکسان باشد

حجت الاسلام سید محمد سادات منصوری رئیس مرکز پاسخگویی به شبهات دینی و نایب رئیس انجمن علمی اعجاز قرآن
در گفتگو با خبرنگار مهر در رابطه با تربیت اسلامی اظهار داشت: مطرح کردن بحث تربیت اسلامی به این معنا است که ما پیش فرض این قضیه تربیت پذیر بودن انسانها و سیر مشخص تربیت و همچنین تربیت اسلامی را پذیرفته ایم.

وی افزود: یکی از مهمترین نهادهایی که بطور مستقیم در راستای تربیت دینی کودکان نقش دارد آموزش و پرورش است که انسانها طلایی‌ترین سنین خود را در اختیار این نهاد قرار می دهند. این نهاد نه تنها به مهارتهای آموزشی بلکه مهارتهای پرورشی کودکان نیز توجه دارند.

رئیس مرکز پاسخگویی به شبهات دینی اظهار داشت: نهادهای دیگری هم وجود دارد که به طور رسمی و غیر رسمی به این مسئله می پردازند. وقتی امت اسلامی و جمهوری اسلامی را تأسیس کردیم در تعریف این حکومت و براساس قانون اساسی یکی از مهمترین اهداف آن رشد و تعالی انسانها است. در واقع به بیانی می توان گفت کل نهادهای جمهوری اسلامی خود را موظف می دانند در جهت این تربیت حرکت کنند.

عضو شورای علمی پژوهشکده اعجاز قرآن یادآور شد: اگر بخواهیم دید کلی داشته باشیم، همه نهادهای دولتی در جمهوری اسلامی موظف به امر تربیت اسلامی هستند. برخی چون آموزش و پرورش و صدا و سیما بطور رسمی این بار را به عنوان یک بار تخصصی به دوش می کشند، برخی دیگر چون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به نوع دیگری در این راه نقش دارند. همچنین نهادهایی چون شورای عالی انقلاب فرهنگی که قصد دارد با سیاستگذاری خود به رشد و تعالی الهی انسان کمک کند. نهادهای مذهبی مثل حوزه علمیه  که کار پرورش افرادی را برعهده دارد که قرار است مربیان جامعه باشند.

وی با اشاره به اینکه مهترین سن تربیت به طور کلی دوران کودکی است اظهار داشت: میانسالی زمان مناسبی برای تربیت به ویژه تربیت دینی انسانها نیست. در سخنان تمام بزرگان اخلاق قید شده که بهترین سن تربیت کودکی و نوجوانی است از 7 تا 14 و یا حداکثر 19 سال است. آموزش و پرورش از نهادهایی که به طور رسمی وقت بسیاری را به این سنین اختصاص می دهد اما خروجیهای آموزش و پرورش به وضوح از عملکرد این نهاد خبر می دهد. برای ارزیابی نحوه عملکرد آن باید شاخصها و ابزارها و معیارها و ملاکهای مختلفی را به کار گرفت.

وی تأکید کرد: راهکار تقویت باورهای دینی در کودکان وحدت رویه و روش واحد در تربیت آنها است. بی تردید مهمترین نهادی که می تواند در سن کودکی آموزش بدهد آموزش و پرورش است چرا که بهترین اوقات خود را در مدارس می گذرانند. اگر هر مدرسه به سلیقه خود کار فرهنگی و تربیتی را پیش بگیرند نتیجه واحدی حاصل نمی شوند. وحدت هدف و وحدت روش در این میان بسیار حائز اهمیت است.

نایب رئیس انجمن علمی اعجاز علمی قرآن با اشاره به احیای جایگاه مربی پرورشی گفت: متولیان آموزش و تربیت دینی به کودکان در مدارس باید به نوعی تغذیه فکری و فرهنگی شوند تا از این فرصت به بهترین شکل برای تربیت کودکان استفاده کنند. کارهای بسیار متنوعی می توان در این مقطع برای کودکان انجام داد و غفلت از این فرصت موجب پشیمانی در آینده خواهد شد.
 
بهترین سن برای آموزش مبانی دینی/ عوامل دین گریزی در نوجوانان

حجت الاسلام مهدی رستم نژاد عضو هئیت علمی جامعةالمصطفی و قرآن پژوه در گفتگو با خبرنگار مهر در رابطه با تریبت اسلامی گفت: بحث تربیت غیر از آموزش و تعلیم است به همین دلیل نمی توان تنها نهاد آموزش و پرورش را متصدی تربیت کودکان دانست.

وی افزود: کودکان در تمام زمینه های خارج از منزل نوعی تربیت را می پذیرند، از کوچه و خیابان گرفته تا مسجد و مدرسه و کل جامعه در تربیت کودکان تأثیرگذار هستند، البته در این میان برخی نهادهایی که کارکرد رسانه ای دارند نیز به نوبه خود در تربیت کودک و شیوه آن تأثیر دارند.

حجت الاسلام رستم نژاد گفت: رسانه ها یا نهادهایی چون صدا و سیما که مسئولیت و کارکرد رسانه ای دارند و همچنین وزارت ارشاد به عنوان یک نهاد فرهنگ ساز که مدیریت فرهنگی دارد می توانند در این تربیت تأثیرگذار باشند.

وی تأکید کرد که نقش اصلی را در تربیت اسلامی کودکان مساجد ایفا می کنند، آنچه وابسته به حوزه علیمه می شود دارای زیرمجموعه ها و شاخه های مختلفی است. کانونهای مساجد، انجمنهای مرتبط با مساجد و مراسم سوگواری یا غیر سوگواری که در مساجد و یا سایر اماکن مذهبی برگزار می شود و حتی مراکز ورزشی از بسترهای تأثیرگذار در تربیت کودک هستند.
 
عضو هیئت علمی جامعة المصطفی با اشاره به اینکه بحث تربیتی موضوعی حساس است گفت: برخی نهادهای یاد شده در روند تربیتی کودکان اثر منفی می گذارند. اگر در مساجد کم کاری صورت گیرد، متولی مساجد امور آن را جهت دهی نکنند و یا متولیان فرهنگی مساجد، کودکان را در امور خود مورد توجه قرار ندهند تأثیرات منفی و یا منفعل از سوی یکی از تأثیرگذارترین نهادهای تربیتی حس می شود.
 
رستم نژاد اضافه کرد که عوامل دین گریزی در جامعه متعدد است. یکی از این عوامل می تواند رسانه ملی باشد بخشی از دیالوگهای فیلمها به نوعی اشاعه کننده فرهنگ بیگانه است. دیالوگهای فیلمها در تربیت کودکان بسیار تأثیر گذار است و تربیت نادرست آنها از قصور ما نشأت می گیرد.
 
وی همچنین گفت: اکنون با وجود وسایل ارتباطی جدید کودک از غرب نیز تأثیر می پذیرد این وسایل حریمها و دیوارها را به گونه ای شکسته اند که گویی غرب در خانه ما است. تا کنون دیوارها و حریمهایی وجود داشت اما متداول شدن ابزارهایی چون اینترنت، بلوتوث و ماهواره بدون اشاعه فرهنگ صحیح دینی و استفاده صحیح از آنها می تواند از جمله عوامل ضعف باورهای دینی در سنین بزرگسالی باشد.
 
این محقق و قرآن پژوه گفت: در تربیت اسلامی کودکان نقصهای بسیاری وجود دارد و کم کاریهای متعددی صورت گرفته است اما بهتر است از این پس به راهکارهای تقویت و غنابخشی فرهنگی و اندیشه ای آنها بیندیشیم.
 
حجت الاسلام مهدی رستم نژاد با تأکید بر اینکه از سه سالگی باید باورهای دینی در میان کودکان تقویت شود گفت: این باورها نباید در حد شعار و یا رسانه باشد، باید عملی شود . قرآن به ما می آموزد که چگونه باورها را تقویت کنیم. یکی از راهکارها یادآوری معاد است، اما این یادآوری برای کودکان باید به اشکال غیر مستقیم انجام شود.
 
وی یادآور شد: کودکان زمانی که از شیر جدا می شوند یعنی از 3 سالگی مستعد یادگیری تعالیم دینی هستند. به همین منظور ابتدا می توان از طریق گفتارهای متضمن مفاهیم دینی آنها را متوجه این باورها کرد و در نهایت در سنین دیگر با یاد معاد چنین باورهایی را میان آنها تقویت کرد.