خبرگزاری مهر - گروه فرهنگ و هنر: خبرگزاری مهر با برپایی نشست آسیبشناسی موسیقی مذهبی به مناسبت فرارسیدن ایام سوگواری حضرت سیدالشهدا (ع) مباحث مختلفی چون نحوه برنامهریزی، نظارت و ارزشیابی هنرمندان و مدیران فرهنگی هنری در موسیقی عاشورایی و کارنامه و عملکرد نهادهای مجری را مورد بررسی قرار داد.
حسین دلاوری رییس خانه سرود انقلاب اسلامی، حجت الاسلام سید عبدالله حسینی کارشناس مسائل دینی و رضا مهدوی کارشناس موسیقی در نشستی که به بهانه آسیب شناسی موسیقی مذهبی در خبرگزاری مهر برگزار شد، حضور یافتند که در بخش نخست این نشست به مساله سرود و نقش آن در زمان شکلگیری انقلاب و لزوم توجه جشنواره موسیقی فجر به شاخه سرود، ارائه موسیقی فاخر و ارزشمند به جامعه برای مقابله با موسیقیهای حرام که به جامعه تزریق میشود، تولید آثار موسیقایی غیرمتعارف در زمینه عاشورا و ...پرداختیم.
در بخش دوم و پایانی این نشست نظارت بر عملکرد مداحان به ویژه مداحان جوان در سطوح کلان مدیریتی، اهانت به ساحت مقدس حضرت سید الشهدا توسط برخی مداحان در برخی مجالس روضه خوانی، بی توجهی به موضوع آموزش مداحان، فقدان تولیدات موسیقایی با کیفیت در موسیقی مذهبی، استفاده از موسیقی دستگاهی ایران، تحریف در بیان واقعه کربلا، استفاده از سرود عاشورایی درجهت تامین منافع ملی و مذهبی، مشخص کردن نهاد ناظر بر موسیقی مذهبی از جمله مواردی بود که مطرح شد.
با ما در این بخش از نشست همراه میشوید:
* آقای دلاوری بد نیست در این بخش از گفتگو نگاهی به ارتباط بین موسیقی و مذهب که محل بحث و نقد فراوان بسیاری از علمای دین و کارشناسان موسیقی است، بیندازیم؛ نگاهی که به طور حتم نیازمند یک بررسی همه جانبه و رویکرد کارشناسی در همه زمینههاست.
دلاوری: من در تایید صحبتهای آقای حسینی باید به این نکته اشاره کنم که اگر موسیقی در خدمت مذهب قرار گیرد آن وقت میتوان از دریچههای گوناگونی به آن نگاه کرد. دغدغهای که شما به آن اشاره کردید، سالهای زیادی است که همه ما را به نوعی با خود درگیر کرده ولی این مسایل فقط در ایام خاص محرم مطرح میشود و بعد از پایان این ایام ارزشمند به امان خدا سپرده میشود و این رویه ای است که به عدم بینش، بصیرت و هدفمندی بازمیگردد.
من به این نوع دیدگاه معتقدم که حرمت هنر را صاحبان هنر نگه میدارند و صیانت می کنند. وقتی یک صنفی خودش این موضوع ر ا سامان ندهد و فاکتورهایی را که یک مداح و یا خواننده باید داشته باشد، مشخص نکند اوضاع مداحی و تولید آثار موسیقایی در محرم همینی می شود که در آن حضور داریم. این درست است که باید فرهنگ مداحی را تا آنجا که میتوانیم در سطح کشور بگسترانیم اما وقتی هیچ معیاری و سازمانی وجود نداشته باشد و این آقایان به هیچ سازمانی وابسته نباشند و کنترل، هدایت و حتی اموزشی وجود نداشته باشد نباید انتظار داشته باشیم که مشکلات را بتوان به راحتی حل کرد.
متاسفانه امروزه اغلب ملودیها و آهنگهای نوحه برگرفته از آثار غربی است و اشعاری که دوستان می گویند اصلا متناسب با فضای این روزها نیست. متاسفانه بعضی از این شعرهای خوانده شده در مجالس روضهخوانی به گونهای است که مثلا من در محیط خانواده و کنار همسر و مادرم هم نمی توانم آن را گوش بدهم.
من نمیدانم چطور برخی افراد جرات میکنند که در ساحت مقدس حضرت سیدالشهدا این شعرهای بی اساس را هزینه کنند و هدفشان هم این باشد که مراسم را گرم کنند تا مردم بیایند و با ذکر نامتعارف نام مقدس حسین (ع) ساعتی سینه بزنند و در هیات های مذهبی دقایقی را صرف کنند.
تمام طبیعت بشر از یک ریتمی برخوردار است و اگر این ریتم به هم بخورد به طور طبیعی تعادل به هم می ریزد. متاسفانه در شرایط موجود این آسیب را در هیاتهای مذهبی خودمان داریم و متاسفانه از یک ریتم خاصی تبعیت نمیکنیم. اصلا مانیفستی نداریم که این هیات های مذهبی و جامعه مداحی به ویژه جوانان بر اساس آن مجالس را اداره کنند.
متاسفانه برخی از این مداحان جوان پای درس استاد هم نمینشینند و به خودشان این فرصت را نمیدهند که قدری مطالعه کنند و شعر، صنعت شعر، دستگاهها و گوشههای مختلف موسیقی را بشناسند. آیا واقعا فعالیت جامعه مداح ما در جهت درست ترویج فرهنگ عاشوراست؟
من از دوستان گلایهای دارم. حضرت زینب (س) فرمودند: من در کربلا چیزی جز زیبایی ندیدم. آیا واقعا هنر امروز انقلاب اسلامی در هر شاخه ای توانسته این زیبایی را آنگونه که باید و شاید به تصویر بکشد؟ آیا واقعا هنر موسیقی ما در شاخه های مختلف آن توانسته این زیبایی را ترسیم کند؟ متاسفانه ما میبینیم دوستان مداح از همان شب اول هیات در گودال قتلهگاه هستند و حضرت زینب بالای گودال است و چنین و چنان. من نمیدانم قرار است چه اهدافی را دنبال کنیم. دوستان بیایند و به ما بگویند قرارست در این هیاتهای مذهبی چه اهدافی دنبال شود. اگر قرار است نهضت عاشورایی و فرهنگ امام حسین(ع) را در دنیا تبلیغ کنیم آیا این شکل درست است؟ این متاسفانه یکی از مشکلاتی است که باید مفصلا پیرامون آن بحث کرد.
* اما این فقط نیمی از ماجراست چرا که من معتقدم مدیریت فرهنگی کشور هم آگاهانه یا ناآگاهانه اجازه ایجاد چنین فضایی را که شما ترسیم کردید، می دهد. گاهی به نظر میرسد تاکنون کار اساسی برای اصلاح فضای موسیقایی محرم مبتنی بر داشتههای دینی و علمی انجام نشده است.
مهدوی: مدیریتها باید در تفکراتشان اصلاحاتی را انجام دهند. آنها گاهی در مقابل تولید اثر شاخصی که میتواند بهترین الگو و خوراک در جریان موسیقی مذهبی باشد ایستادگی میکنند.
در یک دوره خاص از تاریخ موسیقی ما، هنرمند بزرگی چون استاد صبا به شاگردان خود می گفت که بروید از منبرها خوانندگی بیاموزید اما متاسفانه امروز ما حتی روضهخوانی را از دست دادهایم و همه چیز عکس شده است و این برخی از مداحان هستند که با الهام از یک سری موسیقیهای بیرونی که اتفاقا درست هم نیست به تقلید از ملودی های خوانندگان پاپ و آن سوی آبی نوحههایی را تحویل مردم می دهند که اصلا در شان مجالس روضه خوانی حضرت سید الشهدا نیست.
این در حالی است که ما در مواردی دیگر حتی مداحی هم نداریم و آنچه میبینیم فقط ستایشگریهای نمایشی است که به ضرب و زور ملودی و ریتم ارائه می شود و شما هم میبینید دل انسان داغدار واقعه کربلا هم نمیسوزد و این افراد بیشتر ترجیح میدهند در این ایام پای سخنرانیهایی بروند که بتوانند در میان سخنرانی واعظ بر اندیشهشان پیرامون واقعه کربلا اضافه شود. گریه اگر از روی شور و حماسه حسینی و فلسفه عاشورا نباشد به نظر من گریه درستی نیست و نمیتواند بیانگر فلسفه قیام کربلا باشد.
* اینهایی که اشاره کردید کار یک نفر و یک روز نیست.
مهدوی: به طور حتم همین است. ما به تنهایی نمی توانیم موسیقی عاشورایی را اصلاح کنیم. این علما و بزرگان دین هستند که باید در تریبون های رسمی کشور اساس تفکر بنیادین به فلسفه عاشورا را به مردم نشان دهند. البته که مهم ترین جایگاه این دیدگاه رسانه ای مانند صدا و سیماست که نباید موسیقی هایی را به مردم ارائه دهد که دارای اشکال است. این در حالی است که اتفاقا علمای دین هم می گویند که این نوع موسیقی ها دارای اشکال است اما عجیب است که بازهم جلوی آن گرفته نمی شود. اما وقتی راجع به موسیقی سوال می شود یک مرتبه می بینیم که آنچنان هجمه ای وارد جریان موسیقی می شود که گویی نباید این پرسش می شد. اینها بیانگر این است که موسیقی همچنان مظلوم است و به قولی در عروسی و عزا سرش بریده می شود و همیشه در آخرین مراحل بوده است. وقتی بحث مداحی و ستایشگری مطرح میشود اولین چیزی که به ذهن متبادر می شود بیان موسیقایی است. البته که امروز برخی از مداحان متوجه شدند که باید ردیف موسیقی دستگاهی ایران را بدانند از این جهت نسبت به اهمیت مقوله آموزش واکنش های مثبتی از خود نشان دادهاند.
* آقای عباسی لطفا شما بر اساس گفتههای آقایان، این دیدگاه را در جریان فقهی حوزه موسیقی هم مورد بررسی قرار دهید؛ اینکه موسیقی میتواند در جریان اشاعه فرهنگ اسلامی ایرانی نقش ایفا کند یا خیر؟
عباسی: وقتی ما میتوانیم از موسیقی برای تهییج مردم در جهت منافع ملی استفاده کنیم چرا باید مقابل آن ایستادگی کنیم؟ مردم کشور ما هنوز آن سرودهای جاودانه دوران دفاع مقدس و همچنین ایام عاشورای نوجوانان شاهد شهر آباده را فراموش نکردهاند. سرودهایی که هنوز با شنیدن نوای غریبانه وحماسی آنها به ایرانی بودن خود افتخار می کنیم.
یا مگر میتوان قطعه "عاشورا"ی زنده یاد جواد معروفی را فراموش کرد؟ من هر روز عاشورا این قطعه را گوش میدهم چرا که همچنان برایم تازگی دارد و وقتی آن را گوش میکنیم به جادوی موسیقی ارزشمند و ناب پی می بریم که چه تاثیراتی روی ما می گذارد. پیامبر(ص) هم وقتی وارد مدینه شد از ایشان با موسیقی مناسب و درست استقبال کردند.
دلاوری: البته یکسری تعارضاتی هم در این زمینه وجود دارد. به عنوان نمونه شبکه جام جم رسانه ملی می آید و تصویر ساز را به راحتی نمایش می دهد اما ما در شبکه یک می بینیم که تصویر ساز به طور کلی ممنوع است و این یکی ازدغدغه های اصلی من بوده که دوست دارم پاسخی برای آن دریافت کنم.
یکی دیگر از دغدغه های من در جریان اشاعه فرهنگ اسلامی ایرانی با ابزاری چون موسیقی مقایسه آن با هزینه های بسیار زیادی است که در حوزه سینما صرف می شود. وقتی برای ساخت یک فیلم سینمایی برنامه ریزی می کنیم برای هزینه تولید این فیلم بیش از یک میلیارد تومان بودجه پیش بینی می شود. البته چارچوب فیلم، حس همذات پنداری این فیلم با مخاطب، واکنش تماشاگران، فرصت تماشای فیلم برای مخاطب و از همه مهم تر تلاش برای انتقال پیام فیلم به مخاطب در طول 90 دقیقه عناصری هستند که می تواند در پروسه تولید فیلم مورد توجه سازندگان قرار گیرد که ما دیدیم گاها چنین پروژه های میلیاردی هم با شکست مواجه شده اند. اما حالا می خواهم به این جریان از زاویه موسیقی نگاه کنم که اگر همین یک میلیارد تومان صرف تولید آثار موسیقایی فاخر میشد می دانید چه اتفاقات ارزشمندی برای موسیقی کشورمان می افتاد؟ موسیقی که در عرض 5 دقیقه می تواند بسیار تاثیرگذارتر از یک فیلم 90 دقیقه ای عمل کند.
چند وقت پیش ما سرود "مادر" را در خانه سرود انقلاب اسلامی تولید کردیم. این سرود برای اولین بار در میدان بهارستان به مناسبت میلاد حضرت زهرا (س) رونمایی شد. مردم بعد از شنیدن این موسیقی بیش از 8 بار درخواست کردند که ما این سرود را اجرا کنیم. پس می بینید که سرود چه پتانسیلی برای حضور در بین مردم دارد. سرودی که می تواند حتی در نوع عاشورایی آن بیشترین و ماندگارترین تاثیرات را روی مردم بگذارد.
من در تکمیل صحبتهای حاج آقا می گویم چرا ما نمی آییم و از این فضایی که به طور حتم با استقبال مردم مواجه می شود استفاده کنیم؟ ما با یقین می دانیم و بسیاری از مدیران فرهنگی ما هم می دانند که امروز هیچ هنری جز موسیقی نمی تواند تا این حد اثرگذار باشد اما توجه چندانی به این جریان انجام نمی گیرد. امروز رسانه ملی ما دچار کجکاریهایی در برخی از زمینه ها شده که واقعا جای انتقاد دارد. اولا که در این موارد متاسفانه هیچ کسی نمی آید که بگوید مشکل از من است و ما می بینیم که نهادها کم کاری ها را به یکدیگر واگذار می کنند و در نهایت هم نمی فهمیم که چه نهادی باید روی موسیقی مذهبی ما نظارت داشته باشد. کجا شما دیدید که آقای ایکس که سابقه زیادی در موسیقی مذهبی ما دارد بتواند به صورت مداوم در عرصه موسیقی مذهبی کار کند.
* و به نظر من اینها مصداق زنگ خطری است که همه خبر از نواخته شدن آن می دهند اما...
دلاوری: این زنگ خطرها بارها نواخته شده است اما فعلا کسی به آنها گوش نداده است. آقایان شورای عالی انقلاب فرهنگی که مشغول مهندسی فرهنگی هستند آیا نسبت به این مقوله موسیقی اهمیت و توجه داشته اند؟
آیا به خودتان آمدهاید که همه مباحث فرهنگی هنری را نباید فقط محدود به تحقیقات و پژوهشهای مطالعاتی کرد؟ آیا اینکه نخواهید هیج اقدام عملی در همه زمینه انجام دهید، درست است؟ ما دائم در حال مطرح کردن نظریه های گوناگون فرهنگی در جلسات و همایش های متعدد هستیم اما آیا این نظریه ها و راهکارها در عمل هم می تواند مورد استفاده قرار گیرد که دائم از آن سخن میگوییم؟ همچنان که روزانه نگران پایین و بالا آمدن قیمت دلار هستید آیا به اندیشه جوان هم فکر کردهاید؟ امروز در فضای موسیقی محرم ما چه لقمه درستی فراهم کردهایم ؟ من چند شب گذشته مشغول شنیدن چند آهنگ و نوای محرمی بودم اما متاسفانه همه این نواها دارای ریتمهای شش هشتم بودند. مگر می شود ما در موسیقی محرم چنین ملودیهایی داشته باشیم؟
گفتگو از علیرضا سعیدی
نظر شما