خبرگزاری مهر، گروه استانها-زهرا مقدمی: مراسم شب یلدا که به شب چله نیز معروف است، در استان زنجان نیز از دیرباز متداول بوده و اعتبار خاصی دارد، شبی است بلند و پر از رمز و راز. شبی به بلندای یک فرهنگ، فرهنگی چند هزار ساله با آیین و رسومی رنگارنگ مانند پاییز و درونمایهای پاک و سپید به رنگ زمستان.
در حالی این روزها آرام آرام به بلندترین شب سال و رخت بر بستن پائیز هزار رنگ و آغاز زمستان سرد میرسیم که همانند سالهای گذشته و سالهایی که به عمر ما قد نمیدهد تا یادشان بیاوریم، مردم جنب و جوش خاصی پیدا کردهاند تا بتوانند سور و ساتی فراهم کرده در شبی که به دور هم نشستن و گفتن و خندیدن و به دیدار بزرگان رفتن مشهور است، لحظاتی به دور از قیل و قالهای جامعه، در کنار خانواده بگذرانند.
«یلدا»واژهای سریانی به معنای زایش خورشید است. در گذشته مردم تابش خورشید را از تجلیات اهورایی یا خدایی و تاریکی شب را از اعمال اهریمنی میپنداشتند و متوجه بودند که گاه روزها بلند و شبها کوتاه و گاهی هم شبها بلند و روزها کوتاه میشود.
به مرور زمان مردم دریافتند که کوتاهترین روز سال، آخرین روز پائیز و بلندترین شب سال نیز اولین شب زمستان است و پس از این شب روزها به تدریج بلندتر و شبها کوتاهتر میشوند و خورشید در آسمان بیشتر میپاید. به همین جهت آن شب را شب یلدا یا شب تولد خورشید نامیدند و پس از این نامگذاری، اول دیماه تا ۱۰ بهمن که در آن هر روز بر شدت سرما افزوده میشود، به عنوان چله بزرگ و ۱۰ بهمن تا ۲۰ اسفند که در آن از شدت سرما روز به روز کاسته میشود، به عنوان چله کوچک شناخته شد.
افراد هر خانواده، سفره مخصوص شب یلدا پهن میکردند و در آن از انواع میوهها و خشکبار، هندوانه، انار، خربزه و میوه هفت مغز (پسته، بادام، توت، فندق، کشمش و انجیر) استفاده میکردند، زیرا اعتقاد خاصی در خوردن آنها و برکتگیری از این میوهها وجود داشته است.
این میوهها کثیرالدانه هستند و در میان مردم قدیم نیز نوعی جادو محسوب میشدند، به گونهای که انسانها با توسل به برکتخیزی و پردانه بودن آنها، با خوردن این میوهها خودشان را نیز مانند آنها پربرکت میکنند و نیروی باروری را در خود افزایش میدهند.
در خطه آذربایجان و زنجان رسم بر این است که در این شب، خنچهای تزئین شده به خانه عروس میفرستادند که در آن، هندوانهای همراه با شال قرمزی که نشانه خوش یمنی و خوشبختی بود، قرار داشت.
خوردن قاووت و پخش حلوا از دیگر رسوم شب یلدا در زنجان است و پس از خوردن حلوا و قاووت، بر سر سفره یلدا، ظرفی از حلوا و قاووت را در طاق پنجره میگذاشتند و کنار آن یک آیینه و گلدان پر از گل قرار میدادند و اعتقاد داشتند شب هنگام خضر نبی برای خوردن حلوا و قاووت به خانه آنها خواهد آمد.
انار، آجیل، هندوانه و تنقلات از خوردنیهای مخصوص شب چلدا است و مردم از ایام قدیم بر این باورند که اگر در این شب هندوانه بخورند، از گرمای تابستان مصون میمانند و از همینرو این میوه جایگاه خاصی در مراسم شب یلدا دارد. در گذشته مردم معتقد بودند که در این شب کسی نباید به مسافرت برود، چون در این صورت تا پایان سال در به دری و آوارگی میکشد.
جشن شب چله، پس از نوروز تنها جشنی است که همواره در میان ایرانیان پایدار مانده است و علت پایداری آن را میتوان باور دینی کهن مهرپرستان یعنی زایش خورشید و مهر دانست. هر جشن، آیینی دارد. یلدا و جشنهای شب یلدا، یک سنت دیرین در ایران است و به عنوان یک جشن آریایی از هزاران سال پیش رواج داشته است. این آیینها که تا چند دهه پیش فراگیر و اکنون در برخی مناطق اغلب روستایی پابرجاست.
در زنجان مرسوم بود که در شبهای چله، مردم گندم برشته را به ردیف، روی بام خانههایشان میریختند و معتقد بودند که با این کار، سال پر برکتی پیش رو دارند. متأسفانه این آداب و آیینها به علت کمتوجهی، رو به فراموشی هستند، بهگونهای که رسومی همچون شب یلدا که متعلق به ایرانیان است، بر اثر بیتوجهی بتدریج فراموش میشود.
شب یلدا بهعنوان یک فرهنگ تمام ایرانی، میتواند نقطه اشتراک میان ادیان و فرهنگها قرار گیرد. از همینرو باید از این ظرفیت برای نزدیکی ادیان و فرهنگها استفاده کرد و بر اساس فرهنگ کهن ایران، در شبانگاه واپسین روز آذر ماه، نبردی میان اهریمن و اهورا مزدا در میگیرد و تا سپیده دم و طلوع خورشید ادامه مییابد و مردمان برای رفع این نحوست، در انتظار سپیده دم و شکست اهریمن و طلوع روشنایی اهورایی به شب زندهداری میپردازند.
برخی از آداب و رسوم گذشتگان، سمبل مهرورزی است. همچنان که بر پایه اساطیری کهن در شب یلدا، ایزد نور در کوه البرز در یک غار از فروغ زاییده شده است و مهریان در غارها و یا جاهای فرو افتاده، مهر را نیایش میکردند و او را آگاه به همه اعمال و افکار میدانستند و طی یک سنت ۱۰۰۰ ساله، خانوادههای ایرانی در شب یلدا آخرین روز از پائیز و نخستین شب از آغاز زمستان که طولانیترین شب سال است، با رفتن به خانههای یکدیگر، کنار هم مینشینند و آنان که ذوقی دارند، تفالی به دیوان حافظ میزنند.
با گذشت زمان، برگزاری این سنت با توجه به قومیت هر منطقه، شکل تازهای به خود گرفته است و باورها و اعتقادات و فرهنگ هر منطقهای به آن اضافه شده و به تبع آن، جشن شب یلدا رنگ و بوی خاصی به خود گرفته که منطقه زنجان نیز از این فرهنگپذیری و قومیتپذیری، دور نمانده است و آنها در هنگام سپیده صبح پیش از هر چیزی به ظرف حلوا و قاووت نگاه میکردند و اگر اثری از جای انگشت در ظرف میدیدند، آن روز، روز پربرکت و خوش یمن تلقی میشد و این امر را نشانه برآورده شدن نذورات خود میدانستند.
بعضا افراد سعی میکردند روز اول دی را در معرض آفتاب قرار گیرند و به اعتقاد خود از اولین روز تولد خورشید، گرمی و حرارت و پویایی را تبرک میگرفتند و بعضی نیز هنگام طلوع خورشید را زایش خورشید میدانستند و به نیایش مشغول میشدند و پیروزی مهر و شکست اهریمن را از خدا طلب میکردند و شب هنگام دعایی به نام «فییوم» میخواندند که دعای شکرانه نعمت بوده است.
نظر شما