یادداشت مهمان - مجید مجیدی، پژوهشگر مطالعات نوجوانی و مدیر اندیشکده امید: دگرگونی زیست رسانهای نوجوانان، ترویج کتاب و کتابخوانی را به یکی از چالشهای جدی سیاستگذاری فرهنگی تبدیل کرده است. در شرایطی که نسل جدید با منطق تعامل، بازی، تصویر و تجربه رشد میکند، بهرهگیری از فناوریهای نوین و رویکردهایی مانند بازیوارسازی، به ضرورتی اجتنابناپذیر برای جذب پایدار نوجوانان به کتاب تبدیل شده است.
نوجوان امروز؛ ذائقه متفاوت
نوجوان امروز در جهانی زندگی میکند که سرعت، مشارکت و تجربههای تعاملی، مؤلفههای اصلی آن را شکل میدهند. تلفنهای هوشمند، بازیهای دیجیتال، شبکههای اجتماعی و محتوای چندرسانهای، نهتنها ابزار سرگرمی، بلکه چارچوب ادراک و ارتباط این نسل با جهان پیرامون هستند. در چنین فضایی، طبیعی است که کتاب، اگر همچنان با روشهای توصیهمحور و قالبهای سنتی معرفی شود، برای بخش قابلتوجهی از نوجوانان جذابیت خود را از دست میدهد. این وضعیت بیش از آنکه نشانه بحران علاقه به مطالعه باشد، نشانه فاصله سیاستهای فرهنگی با واقعیتهای زیست نوجوان معاصر است.
براساس پیمایشهای انجامشده، با وجود پایینبودن نرخ مطالعه در کشور، اما بیشترین گروهی که کتاب مطالعه میکنند؛ نوجوانان هستند. این یافتهها گویای آن است که نوجوانان به کتاب و کتابخوانی علاقه داشته و برای پاسخ به برخی نیازهای خود ناگریزند که به کتاب رجوع کنند؛ هرچند براساس آنچه گفته شد، بازی، انیمیشن و موسیقی سبد مصرف کالای فرهنگی نوجوانان امروز را بیش از کتاب به خود اختصاص داده اما کتاب همچنان مخاطب خود را دارد و میتواند در صورتی که بهطور روشمند و متناسب با اقتضائات و نیازهای نوجوانی ارائه شود، مخاطب بیشتری را با خود همراه کند.
آنچه در این میان جای تأمل دارد آن است که در بسیاری از برنامههای ترویجی، کتاب هنوز بهعنوان یک «وظیفه آموزشی» یا «ابزار الزامآور» تعریف میشود؛ درحالیکه نوجوانان امروز، انتخابمحور، تجربهگرا و حساس به معنا هستند. از اینرو، نخستین گام در ترویج کتابخوانی، تغییر رویکرد از تبلیغ مستقیم کتاب به طراحی تجربه خواندن است؛ تجربهای که کتاب را در نسبت با دغدغههای هویتی، اجتماعی و عاطفی نوجوان معنا میکند.
در این مسیر، فناوریهای نوین نقشی کلیدی دارند. شبکههای اجتماعی، پلتفرمهای ویدئویی، پادکستها، کتابهای صوتی، اپلیکیشنهای تعاملی و ابزارهای هوشمند، ظرفیتهایی هستند که میتوانند کتاب را از قالبی ایستا خارج کرده و وارد چرخه تعامل و گفتوگو کنند. معرفی کتاب در قالب ویدئوهای کوتاه، روایتهای تصویری، گفتوگوهای شنیداری یا کمپینهای دیجیتال، امکان برقراری ارتباط مؤثر با نوجوانان را افزایش میدهد؛ مشروط بر آنکه این محتواها اصیل، روایتمحور و همسطح با زبان نسل جدید باشند.
در کنار این ابزارها، بازیوارسازی (Gamification) بهعنوان یکی از مؤثرترین رویکردهای نوین ترویج کتابخوانی، نیازمند توجه جدی سیاستگذاران و فعالان فرهنگی است. بازیوارسازی بهمعنای تبدیل کتاب به «بازی سطحی» نیست، بلکه بهکارگیری عناصر بازی - مانند هدفگذاری، امتیاز، چالش، رقابت سالم، پیشرفت مرحلهای و پاداش- در فرآیند مطالعه است. نوجوانان ذاتاً با منطق بازی آشنا هستند و آن را بخشی از زبان طبیعی خود میدانند؛ زبانی که میتواند کتاب را از یک فعالیت منفعل به یک تجربه فعال و انگیزهبخش تبدیل کند. نوجوان امروز بیش از هر دوره دیگری علاقهمند است تجربههای خود را از مسیر بازی کسب کند.
تجربههای داخلی و بینالمللی نشان میدهد که وقتی کتابخوانی در قالب چالشهای گروهی، مأموریتهای داستانی، لیگهای مطالعه یا روایتهای مرحلهای طراحی میشود، میزان مشارکت نوجوانان بهطور چشمگیری افزایش مییابد. بازیوارسازی، بهویژه در محیطهای آموزشی و فرهنگی، میتواند شکاف میان «میل به بازی» و «نیاز به مطالعه» را پر کند و کتاب را در امتداد تجربههای لذتبخش نوجوان قرار دهد.
نکته مهم آن است که بازیوارسازی زمانی اثربخش خواهد بود که بر محتوا و معنا استوار باشد، نه صرفاً بر امتیازدهی صوری. اگر بازی به هدف اصلی تبدیل شود و کتاب به حاشیه رانده شود، نتیجه عکس خواهد داشت. از اینرو، طراحی حرفهای، شناخت روانشناختی نوجوان و مشارکت خود آنان در طراحی این فرآیندها، اهمیت دارد.
آزمونهای سواد خواندن در فرآیند بازیوارسازی میتواند مخاطب را با معنای عمیقتری از محتوای کتاب آشنا سازد.
تجربه موفق اندیشکده امید در دو سال گذشته، برگزاری حدود ۲۱ هزار نفر آزمون از مجموعه کتابهای «سرگذشت استعمار» در پویش «هیسطوری» بود که یافتههای آن قابل توجه و برای سیاستگذاران، مسئولان و فعالان حوزه کتاب میتواند مؤثر باشد.
سواد خواندن؛ درمان درد افت تحصیلی
این روزها که خبر از معدل پایین نمرات درسی دانشآموزان و افت تحصیلی آنان در گفتوگوها و گزارشها ارائه میشود، دلایل و مسائل مختلفی برای تبیین و توصیف آن بیان میشود. یکی از دلایل اصلی این افت تحصیلی، بیانگر خلاء جدی در حوزه کتاب و کتابخوانی است. پژوهشها نشان میدهد افت تحصیلی در دروسی همچون ریاضی و علوم در دوره ابتدایی به علت ضعف در خواندن و بهعبارتی ضعف در درس فارسی است. گزارش آزمونهای بینالمللی سواد خواندن در کشور ما نیز بیانگر رتبه پایین سطح دانشآموزان است.
سواد خواندن صرفاً توانایی رمزگشایی کلمات نیست، بلکه ظرفیت فهم، تحلیل و تفسیر متن را در بر میگیرد. نوجوانی که از سواد خواندن برخوردار است، در سایر حوزههای یادگیری - از علوم و ریاضیات تا علوم انسانی- عملکرد بهتری دارد. ضعف در سواد خواندن، بهصورت زنجیرهای به افت تحصیلی و کاهش اعتمادبهنفس منجر میشود. سواد خواندن در زمینه مصونیت فرهنگی و تقویت تفکر انتقادی نیز مؤثر مواقع شده و بهعبارتی پایه اصلی سواد رسانهای است. فردی که مهارت خواندن و فهم متن را دارد، کمتر تحتتأثیر پیامهای سطحی، احساسی یا دستکاریشده قرار میگیرد. این توانمندی، نوجوانان را در برابر جریانهای مخرب رسانهای مقاومتر کرده و قدرت انتخاب آگاهانه را در آنان افزایش میدهد.
یکی از الزامات مهم پویشهای کتابخوانی میبایست انجام آزمون سواد خواندن از مخاطب دانشآموز باشد تا آنان را با لایههای دیگر متن کتاب آشنا کرده و ضمن تقویت هویت فردی و اجتماعی، مهارتهای زبانی و ارتباطی آنان را توسعه دهد.
در کنار فناوری و بازیوارسازی، رویکردهای مشارکتمحور همچنان ستون اصلی ترویج پایدار کتابخوانی به شمار میآیند. نوجوانان زمانی با کتاب ارتباط ماندگار برقرار میکنند که احساس کنند دیده میشوند و در فرآیند فرهنگی نقش دارند. باشگاههای کتابخوانی گفتوگومحور، تولید محتوای نوجوانمحور، نقد و بازآفرینی آثار و پیوند کتاب با تجربههای جمعی، نمونههایی از این مشارکت فعالاند که باید بیش از پیش مورد حمایت قرار گیرند.
کاردوی مطالعاتی دانشآموزان برگزیده در پویش هیسطوری در شهریورماه ۱۴۰۲ که در اردوگاه شهید باهنر و با همکاری معاونت پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش و پرورش انجام شد، گویای این تجربه مفید و مؤثر برای مخاطب نوجوان است. ۴۰۰ نفر از دانشآموزان برگزیده در یک اردوی سهروزه و پس از چند ماه مطالعه روی کتابهای «سرگذشت استعمار»، دورهم جمع شدند و در قالب گروههای چندنفره و با نظارت یک مربی و رهیار محتوایی، اقدام به فرآوری محتوای خواندهشده کردند و در نهایت، یک ارائه جذاب به شیوه خلاقانه و متفاوت برای همسالان خود آماده کردند.
همچنین، پیوند کتاب با هنر و سرگرمیهای نوین - از انیمیشن و کمیک گرفته تا بازیهای دیجیتال و روایتهای تعاملی- میتواند بهعنوان مسیر ورود نوجوانان به جهان کتاب عمل کند. بسیاری از نوجوانان ابتدا از طریق تصویر یا بازی با یک جهان داستانی آشنا و سپس به متن مکتوب آن علاقهمند میشوند. تصویر برای نسل نوجوان حاوی معنا و مفهوم است. تصویرسازی با فناوریهای نوین میتواند آنان را با محتوای کتاب بیشتر آشنا کند.
پویش هیسطوری بهعنوان اولین تجربه بازیوارسازی در حوزه مطالعه کتاب و کتابخوانی نوجوان در کشور و با مشارکت بیسابقه دانشآموزان بیانگر آن است که بازیوارسازی یکی از روشهای مؤثر در ترویج مطالعه و کتابخوانی است. تعریف کنشهای مختلف برای دانشآموزان در سامانه پویش کتابخوانی هیسطوری برای تشویق آنان به فرآوری هنری محتوای کتابهای «سرگذشت استعمار» از جمله اتفاقات خوب این پویش بود.
ترویج کتابخوانی نوجوانان، نیازمند سیاستگذاری بهروز، توجه به ذائقه نوجوانان، استفاده بهینه از فناوریهای نوین در کنار توجه به مسائل و نیازهای تربیتی نوجوانان است. فناوریهای نوین و بازیوارسازی، اگر بهدرستی فهم و اجرا شوند، نهتنها تهدید، بلکه فرصتهای راهبردی برای احیای فرهنگ مطالعهاند. آینده کتابخوانی در گرو آن است که کتاب بتواند با زبان تجربه، بازی و تعامل، وارد جهان نوجوان امروز شود.
در مؤسسه سوره امید، مرکز فعالیتهای ترویجی، عهدهدار پویشهای کتابخوانی تحتعنوان «کتاببازی» است؛ کتاببازی در تمام شبکههای اجتماعی با نشانی @ketabbaazi با استفاده از روشهای بازیوارسازی اقدام به معرفی کتابهای خوب برای نوجوانان میکند.
نظر شما