خبرگزاری مهر- گروه استانها، کوثر یاوری: مراتع بهعنوان یکی از گستردهترین و حیاتیترین زیستبومهای طبیعی کشور، نقشی بسیار فراتر از تأمین خوراک دام ایفا میکنند. این عرصههای پهناور بهمثابه سپری طبیعی و محافظی قدرتمند در برابر فرسایش خاک و وقوع سیلابهای ویرانگر عمل میکنند. مراتع در تعریف علمی و بومشناختی، شامل اراضی گستردهای با پوشش گیاهی بومی اعم از بوتهزارها، گراسلندها (علفزارها) و جنگلهای غیرانبوه هستند. این مناطق غالباً به دلیل شرایط خاص اقلیمی، محدودیتهای محیطی، وجود املاح، بافت شنی، ساختار صخرهای و یا خشکی محیط، قابلیت زراعت مرسوم یا جنگلکاری متراکم را ندارند، اما حضور آنها در چرخه حیات طبیعی و اقتصاد پایدار استان نقشی بیبدیل و اساسی دارد.
در اکوسیستمهای طبیعی، پوشش گیاهی بهعنوان یک تنظیمکننده حیاتی عمل میکند. هرگونه تضعیف، تخریب یا کاهش تراکم این پوشش گیاهی، چرخه طبیعی نفوذ آب در خاک را به شدت مختل کرده و ضریب خطر و احتمال بروز سیلابهای مخرب را به شکل چشمگیری افزایش میدهد. در شرایطی که تراکم پوشش گیاهی کاهش مییابد و به تبع آن مواد آلی خاک (هوموس) دچار افت میشود، خاک انسجام و پایداری خود را از دست میدهد. در چنین وضعیت شکنندهای، نزولات آسمانی بهجای آنکه به صورت تدریجی در خلل و فرج خاک نفوذ کرده و سفرههای آب زیرزمینی را تغذیه کنند، به سرعت در سطح زمین به روانابهای خروشان تبدیل شده و خسارات جبرانناپذیر مالی و جانی بهجا میگذارند.
درختچهها، بوتهها و علفزارهای مرتعی در هنگام بارش باران، به عنوان یک ضربهگیر عمل کرده و انرژی جنبشی قطرات باران را که عامل اصلی از همپاشیدگی ذرات خاک است، خنثی میکنند. از دست رفتن این ضربهگیر طبیعی به معنای برخورد مستقیم قطرات باران با خاک لخت، ایجاد لایهای نفوذناپذیر در سطح زمین و در نهایت جاری شدن سیل است.
این روند نگرانکننده و پیامدهای زیانبار ناشی از فقر پوشش گیاهی، ضرورت اجرای فوری و مستمر طرحهای احیایی و حفاظتی را دوچندان میکند. اقداماتی نظیر بذرکاری، بوتهکاری و بهویژه استفاده از روشهای بومی و مؤثری همچون «کپهکاری»، از جمله راهکارهای اساسی برای بازگرداندن حیات به مراتع آسیبدیده، تثبیت خاک و جلوگیری از تبدیل شدن نعمت باران به نقمت سیلاب است؛ موضوعی که متولیان امر در استان کرمانشاه با جدیت در پی اجرای آن هستند.
ارزش پنهان مراتع؛ فراتر از تأمین علوفه دام
محمدحسین رستمی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با تشریح ساختار و اهمیت این عرصهها اظهار کرد: مراتع شامل کلیه مناطق با پوشش بوته، گراسلند، جنگلهای غیرانبوه و همچنین مناطقی است که به علت شرایط خاص محیطی امکان تولید جنگل یا زراعت در آنها میسر نیست. در واقع، کلیه اراضی غیرمحصور با پوشش طبیعی و بارندگی کم که مورد چرای دامهای اهلی و حیات وحش قرار میگیرد، مرتع نامیده میشود. این اکوسیستمهای نیمهطبیعی دارای پوششی از نباتات علوفهای خودرو هستند که با توجه به سابقه چرا، عرفاً به عنوان مرتع شناخته میشوند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه با تأکید بر اینکه ارزش این منابع بسیار فراتر از تولید علوفه است، افزود: محاسبات و ارزیابیهای بینالمللی نشان داده است که ارزش یک هکتار مرتع در سال معادل ۲۳۲ دلار است؛ نکته قابل تأمل اینجاست که تنها ۲۵ درصد از این مقدار مربوط به تأمین علوفه بوده و ۷۵ درصد آن به ارزشهای زیستمحیطی بازمیگردد. به بیان دیگر، مراتع ایران علاوه بر تولید سالانه ۱۰.۷ میلیون تن علوفه، تقریباً چهار برابر همین مقدار ارزشهای غیرمستقیم دارند که متأسفانه معمولاً در محاسبات اقتصادی نادیده گرفته میشوند.
نقش حیاتی پوشش گیاهی در مهار روانابها
رستمی در ادامه گفتگو با خبرنگار مهر، به نقش کلیدی مراتع در جلوگیری از بروز سیلاب اشاره کرد و گفت: چنانچه گردش آب را در یک منطقه نیمهمرطوب با پوشش گیاهی در نظر بگیریم، نزولات آسمانی قبل از تماس مستقیم با سطح خاک، با شاخ و برگ گیاهان برخورد کرده و قسمت اعظم انرژی جنبشی خود را که عامل اصلی تخریب ذرات خاک است، از دست میدهند. در این شرایط، حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد نزولات به صورت رواناب خارج شده و مابقی در خاک نفوذ میکند یا تبخیر میشود.
وی هشدار داد: حال چنانچه منطقه دارای پوشش گیاهی فقیر باشد، کمبود هوموس موجب ناپایداری خاک و کاهش نفوذپذیری آن میگردد. در این اراضی، پس از برخورد اولین قطرات باران به خاک نرم، لایهای نفوذناپذیر تشکیل شده و قسمت اعظم بارندگی به صورت سیلاب از محیط خارج میشود. برای رفع این معضل بحرانی، اجرای طرحهای احیایی از جمله بذرکاری به روش کپهکاری در دستور کار قرار دارد.
احیای مراتع در قالب طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت
در همین راستا، بهزاد رستمی، رئیس امور مراتع و بهرهبرداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اقدامات عملیاتی انجام شده بیان کرد: طرح مردمی کاشت یک میلیارد درخت با اجرای عملیات احیای مراتع به روش کپهکاری و بذرپاشی در سطح مراتع روستاهای شهرستانهای استان در دست انجام است. در این طرح، تمرکز بر کاشت گیاهان دارویی و مرتعی ارزشمندی همچون آنغوزه، ماشک، آگروپایرون و بروموس است.
رئیس امور مراتع و بهرهبرداری استان کرمانشاه تصریح کرد: طرحهای احاله مدیریت، احیا، اصلاح و توسعه مراتع، مدیریت چرا و کنترل پروانه چرای دام با توجه به اهمیت بهرهبرداری پایدار اجرا میشود. آمادگی مراتع از نظر سلامت خاک برای پذیرش دام، جلوگیری از چرای زودرس و خارج از فصل، و پایش مستمر با هماهنگی فرماندهی یگان حفاظت از جمله برنامههای جدی ما در اصلاح مراتع است.
آموزش و مشارکت مردمی؛ کلید پایداری اکوسیستم
وی به نقش محوری جوامع محلی در موفقیت این طرحها اشاره کرد و به خبرنگار مهر گفت: پیش از اجرای هر پروژه، دورههای آموزشی ویژهای برای بهرهبرداران برگزار میشود. در این دورهها، موضوعات مرتبط با طرحهای مرتعداری و نحوه صحیح اجرای عملیات کپهکاری و بذرپاشی به عنوان یک استراتژی راهبردی برای افزایش تولید علوفه و مدیریت صحیح منابع طبیعی آموزش داده میشود. مشارکت مردم در این امر کاملاً ضروری است و ما بهرهبرداران را تشویق میکنیم تا برای افزایش توان اکولوژیکی و فضای سبز منطقه خود پای کار بیایند.
در نگاهی جامع به وضعیت عرصههای طبیعی استان کرمانشاه، درمییابیم که مراتع تنها بستری برای چرای دام نیستند، بلکه زیرساختهای حیاتی برای حفظ امنیت زیستی، آبخیزداری و مقابله با بلایای طبیعی محسوب میشوند. رویکرد علمی در کنار جلب مشارکت جوامع محلی، اجرای طرحهای احیایی نظیر کپهکاری و کاشت گونههای مقاوم و دارویی، و همچنین مدیریت اصولی چرای دام، حلقههای به هم پیوستهای هستند که میتوانند این ثروتهای خاموش را از خطر نابودی نجات دهند. تداوم این نگاه حفاظتی و توسعهای، ضامن بقای اکوسیستم منطقه و حفظ این امانت گرانبها برای نسلهای آینده خواهد بود.
نظر شما