به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه فرهیختگان نوشت: چندین کتاب‌فروشی در شهرهای مختلف از جمله خرم‌آباد و دیگر شهرها گفته بودند که در روزهای جنگ و پس از جنگ شاهنامه (چه تصحیح خالقی و چه تصحیح مسکو و چه بازنویسی‌های شاهنامه) از پرفروش‌ترین کتاب‌ها بودند. سینا جهاندیده، پژوهشگر و عضو هیئت‌علمی دانشگاه فرهنگیان رشت چنین تحلیل کرده بود که خرید شاهنامه آیین سیاسی و نمادینی است که از ترس تجزیه و تهدید ایران سرچشمه می‌گیرد. «خریدن شاهنامه نوعی کنش نمادین است؛ کنشی که در آن فرد احساس می‌کند با به خانه بردن کتاب، چیزی از ایران را نیز حفظ می‌کند... شاهنامه در این وضعیت فقط یک کتاب نیست؛ آخرین پناهگاه فتیش کتاب است: جایی که کتاب، در لحظه افول کتاب‌خوانی، بار چیزی بسیار بزرگ‌تر از خود را بر دوش می‌گیرد؛ بار ایران.»
زاگرس زند، پژوهشگر شاهنامه در پاسخ گفته بود که «من تفاوت چندانی بین دو دیدگاه «شاهنامه به‌عنوان کتاب» و «شاهنامه به‌عنوان نماد ایران» نمی‌بینم. شاهنامه یک کتاب نبوده، هیچ‌گاه. فراتر از کتاب بوده. همیشه نماد و نمود تاریخ و هویت و فرهنگ ایرانی و ملی ما بوده است.» مهدی فدایی مهربانی، استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران در گفت‌وگویی با تأکید بر اینکه ایران دولت - ملت نیست؛ بلکه ملت - تمدن است، کوشیده تا هویت ملی کهن ایران و کهن‌الگوها و ناخودآگاه فرهنگی و تمدنی ایران را توضیح دهد و کهن‌الگوی مادر و میهن‌دوستی و عدالت‌جویی و سر خم‌نکردن در برابر زور را در شناخت ایران مهم شمرد.
در کامنت‌های شبکه‌های اجتماعی البته غالباً این‌طور تحلیل می‌شد که تا الان حکومت جمهوری اسلامی نگذاشته به شاهنامه توجه کنیم و حالا به اصل خویش برگشته‌ایم که «هر کسی کو دور ماند از اصل خویش، بازجوید روزگار وصل خویش». قوم‌گرایان و تجزیه‌طلبان هم که چونان همیشه می‌گویند این‌ها همه از دوره رضاخان باب شده و قبل‌تر از این حرف‌ها نبوده و این‌ها اصیل نیستند. آنچه می‌خواهم تأکید کنم، این است که برای فهم چرایی گسترش توجه به شاهنامه باید به تاریخ دریافت شاهنامه رجوع کرد. این کار البته معیاری به دست می‌دهد که با آن می‌توان بین تفسیرهای شاهنامه هم تمایز نهاد.
هانس روبرت یاوس، از نظریه‌پردازان دریافت ادبی با طرح مفهوم «افق انتظار» نشان داد مخاطبان هر دوره آثار ادبی را در پرتو تجربه‌ها و انتظارات تاریخی خود می‌خوانند، بنابراین پرسش فقط این نیست که فردوسی درباره ایران، جنگ یا مقاومت چه گفته است؛ باید دید ایرانیان در دوره‌های مختلف، به‌ویژه هنگام جنگ و احساس تهدید، چه بخش‌هایی از شاهنامه را خوانده‌اند، چگونه آن‌ها را فهمیده‌اند و از این اثر چه استفاده‌ای کرده‌اند؟ تکرار یک شیوه دریافت در دوره‌های مختلف، به‌تنهایی درستی انحصاری آن را ثابت نمی‌کند، اما نشان می‌دهد آن برداشت ریشه‌ای تاریخی دارد و نمی‌توان آن را صرفاً محصول ایدئولوژی‌های سیاسی معاصر دانست.
این رجوع به شاهنامه در زمانه تهدید ایران و جنگ پدیده جدیدی نیست که آن را نمادین بدانیم یا چنان‌که قوم‌گراها می‌گویند آن را حاصل حکومت پهلوی و اقدامات رضاخان بشمریم. از دوره حکومت صفویه - که مروج شاهنامه در میان عموم مردم بودند - اگر بگذریم، در دوره حکومت قاجار هم که ترکان ایرانی بودند می‌توان حضور پررنگ شاهنامه را در جنگ‌ها دید. آقامحمدخان قاجار در زمان لشکرکشی به میان لشکر می‌رفت و «بعضی را که از شاهنامه اطلاعی بود می‌فرمود تا داستانی که مضمون گرم‌جوشی و تلاش سپاه و زور آوردن بر دشمن داشته باشد، بخوانند تا موجب دلگرمی و جرئت و زیادتی قوت جنگ سپاهیان گردد.»
بعدتر در دوره جنگ‌های ایران و روس فتحعلی‌خان صبا، ملک‌الشعرای دربار فتحعلی‌شاه، روایت ایرانی از این جنگ‌ها را در قالب حماسه‌ای شاهنامه‌گون با عنوان «شهنشاه‌نامه» سرود. به‌عبارت‌دیگر شاهنامه الگویی بود که روایت ایرانی از این جنگ‌ها را هم تحت‌تأثیر قرار داد. صبا در جریان جنگ گنجه عباس‌میرزا را چنین می‌ستاید که «خنک بخت آن مرز کاین مرزبان، کند سروبن سایه‌گستر در آن» و جنگاوری را آیین ایرانیان می‌داند که «چنین دارد ایرانی آیین و رای» و باافتخار از دفاع ایرانیان در برابر روس‌ها سخن می‌گوید: «بلی هرکه آهنگ ایران کند، زمانه تنش خورد شیران کند». سپس اندوه خود را از شکست ایرانیان و خیانت یکی از سرداران عباس‌میرزا در چند بیت ابراز می‌کند.
نمونه‌های مشابهی را در افغانستان نیز می‌توان یافت. محمدیونس طغیان ساکایی گزارش می‌کند در دوره امیر حبیب‌الله خان، شاهنامه‌خوانان با شمشیر، نیزه و کمان در بازارها و معابر عمومی داستان‌های شاهنامه را به‌صورت نمایشی اجرا می‌کردند. بنابر این روایت، نماینده بریتانیا از تأثیر چنین اجراهایی نگران شد و خواستار ممنوعیت شاهنامه‌خوانی عمومی شد. شاهد تاریخی روشن‌تر، منظومه‌هایی است که پس از جنگ اول افغان و انگلیس (۱۸۳۹ تا ۱۸۴۲) پدید آمدند. آثاری چون جنگ‌نامه و اکبرنامه با تقلید از شاهنامه، مقاومت افغان‌ها در برابر بریتانیا را به روایتی حماسی تبدیل کردند. کوین شوارتز نشان داده این آثار از راه نسخه‌های خطی و روایت شفاهی در جامعه گردش داشتند و بعدها نیز در شکل‌گیری حافظه تاریخی و ملی افغانستان نقش یافتند. او همچنین به ظفرنامه کابل قاسم‌علی اشاره می‌کند که احتمال حمایت بریتانیا از تألیف یا انتشار آن مطرح شده است. این اثر در تاریخ‌نگاری افغانستان گاه پاسخی تبلیغاتی به منظومه‌های پیشین دانسته شده، اما شوارتز تأکید می‌کند نقش دقیق بریتانیا در تألیف و انتشار آن کاملاً روشن نیست.
یکی از روشن‌ترین نمونه‌های بهره‌برداری استعماری از شاهنامه، پوسترها و کارت‌پستال‌های «کِم» در جنگ جهانی دوم است. ایده اصلی این تصاویر از مجتبی مینوی بود و تصویرگر آن‌ها هم کیمون ایوان مارنگو، مشهور به «کِم» هنرمندی زاده مصر بود. دانش یک پژوهشگر ایرانی و هنر یک تصویرگر مصری در این پروژه در خدمت دستگاه تبلیغاتی بریتانیا قرار گرفت تا تصاویری تولید شود که در آن‌ها ضحاک با چهره هیتلر، سر مارهای او با چهره موسلینی و توجو، نخست‌وزیر ژاپن و اهریمن با چهره گوبلز نمایش داده می‌شدند. چرچیل، روزولت و استالین نیز به‌جای سه پهلوانی قرار گرفته بودند که ضحاک در خواب می‌بیند. در این تصاویر کاوه، نماد آزادی‌خواهی ایرانیان، با درفش خود پیشاپیش رهبران متفقین حرکت می‌کند؛ اما نجات ایران عملاً به دست رهبران همان کشورهایی سپرده شده است که ایران را اشغال کرده بودند. به‌این‌ترتیب، کاوه که در شاهنامه نماد قیام در برابر ستمگر است، در تبلیغات بریتانیا به یاری‌دهنده قدرت‌های خارجی تبدیل شده بود.
در قفقاز نیز پس از شکست ایران از روسیه و جداشدن قفقاز از ایران، شاهنامه همچنان در فرهنگ عمومی حضور داشت. امین عابد، پژوهشگر آذربایجانی در مقاله‌ای به سال ۱۹۳۴، به نقل از آقاداداش منیری، شاعر باکویی گزارش می‌کند شاهنامه‌خوانی در باکو چنان رواج یافت که مأموران حکومت تزاری از تأثیر داستان‌های حماسی آن و «رستم‌گونه‌شدن» مردم بیمناک شدند و شاهنامه‌خوانی را ممنوع کردند. محمدابراهیم باستانی پاریزی این اتفاق را در ارتباط با شکست ایران و جدایی قفقاز تفسیر می‌کند و می‌نویسد: «بینید کار به کجا رسیده بود که فرمانروای قفقاز، ترکان [ایران‌دوست] را از شاهنامه‌خوانی منع می‌کرد... و این شاهنامه‌خوانی باید عکس‌العمل شکست ایران باشد.» در این نمونه، شاهنامه نه وسیله تبلیغ حکومت ایران، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی جامعه‌ای است که از ایران جدا شده بود. از همین رو، تاریخ دریافت شاهنامه را باید در گستره‌ای فراتر از دولت و مرزهای سیاسی ایران بررسی کرد.
دولت رضاخان هم البته چنین کاری را با عشایر کرد. در راستای محدودکردن قدرت ایلی و اسکان اجباری آنان، یکی از کارها منع شاهنامه‌خوانی بود. «کی‌سالار» یکی از بزرگان عشایر غرب ایران چنین نقل کرده که «در سال ۱۳۱۹ ما شاهنامه می‌خواندیم. یک شب یک افسر و یک سرباز آمده گفتند شما شاهنامه می‌خوانید، تحریک می‌شوید. شاهنامه را بدهید.» ملارشید رستمی‌زاده هم نقل کرده «در سال‌های ۱۳۱۲ تا ۱۳۱۴ دستور تفتیش خانه‌ها به امنیه‌های منطقه داده شد تا هر کجا شاهنامه‌ای یافتند با خود ببرند.» او سپس شاهنامه‌هایی را که گرفتند برمی‌شمارد و ذکر می‌کند ملابهمن دشت‌رومی در جنگ با امنیه‌ها برای نگه‌داشتن شاهنامه کشته شد. بااین‌حال پس از ۱۳۲۰ شاهنامه‌خوانی در ایل‌ها دوباره رواج پیدا کرد و در جنگ جهانی دوم اوج گرفت.
چند بیت مشهور است که امروزه هم زیاد خوانده می‌شود و البته بعضی به شکلی متفاوت در شاهنامه آمده است. این ابیات را نخستین بار نشریه ایران ما، ناشر افکار حزب پیکار، در همین ایام (۲۳ خرداد ۱۳۲۲) منتشر کرد: «هنر نزد ایرانیان است و بس / ندارند شیر ژیان را به کس؛ همه یک‌دلانند و یزدان‌شناس / به گیتی ندارند در دل هراس؛ چو ایران نباشد تن من مباد / بر این بوم‌وبر زنده یک تن مباد؛ همه سربه‌سر تن به کشتن دهیم / از آن به که کشور به دشمن دهیم؛ چنین گفت موبد که مردن به نام / به از زنده، دشمن بدو شادکام؛ اگر کشت خواهد همی روزگار / چه نیکوتر از مرگ در کارزار». یکی از قهوه‌چی‌های تفرشی نقل کرده در زمان جنگ جهانی دوم که قوای بریتانیا و روسیه وارد ایران شده و ایران شکست‌خورده و این خبر در میان مردم پخش شده بود «جوانک کشاورزی کار و زندگی خود را رها کرده بود و آمده بود به شهر و جلوی قهوه‌خانه فریاد می‌زد که قطره خون کثیفی داریم باید فدا کنیم و این شعر را به آهنگ می‌خواند که چو ایران نباشد تن من مباد، بدین بوم‌وبر زنده یک تن مباد.»
نگاهی تاریخی به ارتباط شاهنامه‌خوانی و جنگ می‌تواند روشن کند که چرا این روزها شاهنامه بیشتر خوانده می‌شود و درباره برداشت‌های مختلف از شاهنامه سخن گفته می‌شود؛ چراکه شاهنامه فریاد رسای هویت ایرانی برای دفاع از میهن و رویارویی با دشمن است. به اقتضای روزگار ما البته این اشتیاق مردم، بازاری فراهم آورده و کسانی می‌کوشند محصولاتی بر اساس شاهنامه ارائه دهند. بااین‌حال گاه این اقتباس‌ها به ضد شاهنامه تبدیل می‌شوند و این ناشی از آن است که اقتباس‌کنندگان برداشت نادرستی از شاهنامه، نقش شاهنامه در تاریخ ایران و علت اوج گرفتن شاهنامه‌خوانی در روزگار ما دارند.
نظر شما