جلوه جاودانه کاخ اساطیری "خورشید" در قامت تاریخ/ فرهنگ موزه گردی در جامعه ضعیف است

به گزارش خبرنگار مهر، عمارت خورشید یکی از بزرگترین میراث نادرشاه است که به دستور او و به دست معماران هندی ساخته شده؛ این بنا مربوط  به سال‌های آغازین به قدرت رسیدن نادرشاه افشار  است و عملیات ساخت این کاخ در تمام طول پادشاهی ادامه داشته و حتی تا آخرین سال‌های حیات نادرشاه یعنی سال ۱۱۶۰ هجری قمری در دست ساخت بوده‌است.

روند ساخت کاخ خورشید با رسیدن خبر مرگ نادر نیمه تمام گذاشته شد

کار ساخت این کاخ با رسیدن خبر مرگ نادر نیمه تمام گذاشته شد اما در سالهای بعد اداره میراث فرهنگی به ترمیم آن اقدام کرد و امروز این اثر به یکی از قطب های گردشکری منطقه تبدیل شده است.

این کاخ در وسط باغ بزرگی با جوی ‌ها و حوض ‌های متعدد در کلات قرار دارد که شامل یک بنا در سه طبقه‌ است.

ارتفاع آن بیش از ۲۰ متر نیست. طبقه اول آن ۸ ضلعی است که آن را روی چهار ردیف پلکان به شکل هرم بر پا کرده‌اند. ورودی‌های کاخ، در اضلاع هشتگانه قرار دارد که به سالن اصلی کاخ منتهی می شود.

موزه نادری

موزه نادری هم یکی از موزه های تاریخی است که در چهارراه شهدا مشهد قرار دارد؛ این اثر درمجاورت سالن آرامگاه ساخته شده و دارای حدود 1448 متر مربع مساحت است.

این بنا در سال 1342 ش. همزمان با ساختمان آرامگاه احداث شده دراین موزه نمونه هایی از اشیای مختلف تاریخی به ویژه آثار دوره نادر شامل تفنگ، تپانچه ، کلاه خود، زره و شمشیر به نمایش گذاشته شده است.

یک کارشناس آثار باستانی در خصوص موزه عمارت خورشید و نادری به خبرنگار مهر اظهار می کند: بعد از موزه آستان قدس رضوی موزه کاخ خورشید و نادری از اهمیت بالایی برخوردار است اما هیچ گاه متناسب با این اهمیت اقدامی برای مرمت و فرهنگسازی لازم برای جذب مردم صورت نگرفته است.

فرهنگسازی لازم برای گرایش مردم به سمت موزه ها انجام نشده است

 کوروش میلانی ادامه می دهد: آنچه که طی سالیان اخیر موجب غفلت از مرمت این موزه ها شده مربوط به دغدغه مند نبودن مسئولان امر و متولیان فرهنگی است و از سویی فرهنگسازی لازم برای گرایش مردم به سمت موزه ها انجام نشده و این امر درحالی است که خطه خراسان مهد تمدن و آثار تاریخی است و اهالی آن باید برای تماشای آثار تاریخی بیش از سایر افراد  در استان های دیگر رغبت رفتن به موزه ها را داشته باشند.

وی عنوان می کند: در حال حاضر سالهاست که عمارت کاخ خورشید با استقبال مردم روبرو نیست و حال آنکه این اثر به لحاظ معماری قابل اعتنا و توجه است.

وی در توضیح معماری عمارت خورشید تصریح می کند: کاخ خورشید در سال ۱۱۵۱ هـ.ق، به دستور نادرشاه جهت اقامت و خزانه برای جواهرات و غنایم درکلات ساخته شده‌است.

نمای ظاهری کاخ خورشید ادامه معماری دوران صفویه

این کارشناس آثار باستانی بیان می کند: این بنا مربوط به سال‌های آغازین به قدرت رسیدن نادرشاه افشار  بوده و عملیات ساخت کاخ در تمام طول پادشاهی ادامه داشته و حتی تا آخرین سال‌های حیات نادرشاه یعنی سال ۱۱۶۰ هجری قمری در دست ساخت بوده‌است.

وی می گوید: نمای ظاهری این بنا همان ادامه معماری دوران صفویه و نمای درونی آرامگاه ادامه معماری دوران تیموری است و تزئینات معماری به وسیله هنرمندان غیر ایرانی و هندی صورت گرفته است.

وی تاکید می کند: این کاخ در سه طبقه دارای ۱۲ اتاق است که داخل هراتاق نیز تزئیناتی از نقاشی و گچ بری دیده می شود و ارتفاع آن در گذشته، حدود ۲۵ متر بوده‌است اما در حال حاضر به علت خرابی طبقه سوم، ارتفاع آن بیش از ۲۰ متر نیست.

میلانی بیان می کند: ورودی‌های کاخ، در اضلاع هشتگانه قرار دارد که به سالن اصلی کاخ منتهی می شود  و در گذشته در میان تزئینات نقاشی و گچ بری تصاویری از شاهزادگان نادری نیز به چشم می خورد.

وی زیبایی این کاخ را بیشتر در آرایش نمای خارجی کنگره دار ساختمان می داند و می گوید: داخل اتاق‌های این بنا با نقاشی و گچبری تزئین شده‌ است.

وی ابراز می کند: این کاخ در وسط باغ بزرگی قرار دارد که شامل یک بنا در سه طبقه‌است؛ طبقه اول آن ۸ ضلعی است که آن را روی چهار ردیف پلکان به شکل هرم بر پا کرده‌اند.

مجموعه بقايای ديواره های سنگی

وی با بیان اینکه در وسط این بنا از سطح پشت بام برجی مدور با ترک‌های شبیه نیم ستون معروف به خیاری احداث شده‌است، عنوان می کند: محل اقامت نادر  در برج استوانه ای مانند در وسط این بنای هشت ضلعی قرار دارد.

این کارشناس آثار باستانی بیان می کند: اقامتگاه نادر در کاخ خورشید شامل مجموعه بقايای ديواره های سنگی است و اکنون مطابق گفته صاحب نظران این بنا در ابتدا نیز مقبره ای مربوط به عصر ایلخانی بوده که در زمان افشاریه بنای کنونی بر شالوده بنای قدیمی ساخته شده است.

وی معتقد است: بنای عمارت خورشيد از مقبره تيمور در سمرقند اقتباس شده و ارزش این اثر تاریخی به دلیل معماری و قدمت آن بسیار بالاست.

وی با اشاره به آرامگاه نادری که به موزه تبدیل شده نیز بیان می کند: این مکان تاریخی در باغی به مساحت 14 هزار و 400 متر مربع با چشم‌انداز و دورنمای مجسمه نادرشاه که توسط زنده یاد استاد "ابوالحسن صدیقی" ساخته شده مورد اقبال بازدید کنندگان و گردشگران قرار دارد.

میلانی عنوان می کند: در قسمت اصلی این آرامگاه دو تالار آثار تاریخی موزه نادری جای گرفته و انواع تابلوهای نقاشی از نادر و صحنه های جنگ،‌ وسایل سوارکاری، چند نسخه خطی از جمله تاریخ جهانگشای نادری و دو شمشیر متعلق به نادر در تالار شماره یک قرار دارد.

انتقال استخوان های نادر از تهران

این کارشناس باستان شناسی عنوان می کند: در اواخر عهد قاجار قوام السلطنه با انتقال استخوان های نادر از تهران به مشهد در محل یكی از مقابر ویران شده نادری، آرامگاه جدیدی ساخته شد و این آرامگاه کوچک در سال 1145 هجری قمری در مجاور خیابان چهارباغ روبروی حرم امام ضا از خشت و گل ساخته شد تا اینکه انجمن آثار ملی ایران از سال 1336 تا 1342 آرامگاهی مناسب برای وی در همان محل مقبره ساخته قوام‌ السلطنه احداث کرد.

وی بیان می کند: دیوارهای آرامگاه نادری با تابلوهایی از صحنه های نبرد نادر در جنگ کرنال اثر استاد سید حسین میر مصور مزین شده و در سالن دیگری که در سال 1373 ش. افتتاح شد، اشیای باستانی و مردم شناسی درمعرض تماشای علاقه مندان قرار گرفت.

وی می گوید: علاوه بر اشیای داخل موزه، مدخل ورودی سالن اصلی نیز با عراده های توپ جنگی تزیین شده است.

اقتباس عمارت خورشید از گور تیمور

مدیر میرات فرهنگی خراسان رضوی نیز در تشریح بنا کاخ خورشید به مهر می گوید:  این بنا که در بین مردم به قصر خورشید معروف شده یک برج مقبره نیمه تمام است که در میانه شهر کلات واقع شده و در حقیقت اقامتگاه نادرشاه افشار بوده است.

رجب علی لباف خانیکی بیان می کند: در قسمت بالای طاق کاخ خورشید نقوش ساده اسلیمی به چشم می خورد و این بنا دارای سردابه ای متشکل از هشت ضلع پیوسته است که ایوانچه ها و اتاقک هایی آن را محصور کرده اند، تزئینات عمده عمارت شامل نقوش حجاری شده ای بر روی دیواره های بیرونی است که نقوش گلدان هایی با شاخ و برگ افشان و میوه های غیر بومی گرمسیری و پرندگان متعدد بر آن حجاری شده است.

وی با اعلام اینکه میراث فرهنگی برای رونق موزه ها برنامه دارد، می افزاید: اگر درباره ماهیت موزه ها به درستی اطلاع رسانی و فرهنگسازی شود، مردم برای بازدید از موزه رغبت پیدا می کنند لذا ما به دنبال تعریف نقش موزه ها در میان آحاد جامعه به ویژه نسل جوان هستیم.

میراث فرهنگی به تنهایی در جذب مردم به سمت موزه ها نقش ندارد

به گفته وی هم اکنون برای جذب مردم به موزه ها باید رسانه ها و متولیان فرهنگی نیز با اداره میراث همکاری کنند.

خانیکی ابراز می کند: هر نسل وارث گنجینه‌ای از منابع مادی و معنوی است که  حافظه جمعی را می‌سازد و احساس هویت و تعلق اجتماعی را تقویت می‌کند و  این منابع، ودیعه‌ای گرانبها برای جامعه بشری هستند لذا به نظر می رسد که برای افزایش بهره‌وری از موزه‌‌ها باید این مکان‌ها به کلاس درس برای دانش‌آموزان و دانشجویان تبدیل شود.

وی تاکید می کند: میراث فرهنگی به تنهایی در جذب مردم به سمت موزه ها نقش ندارد و در این رابطه رسانه ها و دستگاه های فرهنگی نیز باید نقش موثر خود را ایفا کنند.

وی بیان می کند: برخی با انتقاد از میراث فرهنگی مطرح می کنند که "در سایر کشورهای جهان سرمایه گذاری مسئولان بر روی آثار باستانی است و آنان هر اثر تاریخی را در حکم هویت خود می دانند" حال آنکه میراث نهایت تلاش خود را برای حفظ آثار و ابنیه های تاریخی انجام داده و می دهد.

................................

گزارش: مرضیه صاحبی