مدارسی که راوی تاریخ آموزش اردبیل شدند/ ایجاد مدارس نوین توسط مکتب دار

به گزارش خبرنگار مهر، بعد از عبور از شهیدگاه و مدرسه پوراندخت سابق در مجاورت حمام شیخ که امروز به عنوان موزه صنایع دستی اردبیل شناخته می شود ساختمانی واقع شده که زمانی صدای شور و اشتیاق علم آموزی دانش آموزان از آن به گوش می رسید، اشتیاقی که در مدت کوتاهی از مدرسه رخت بر بست.

مدرسه فیوضات جزو اولین مدارسی است که در برهه تاریخی که احداث مدرسه به عقیده برخی افراد تندرو مغایر با آموزه های اخلاقی بود، مصادف می شود. چنین آشفتگی در تاریخ موجب شده اغلب مدارس ایجاد شده با بقای خود به صورت دراز مدت دست و پنجه نرم کرده و برای هر یک از مواد درسی ارائه شده خود به محصلان بارها مورد سوال واقع شوند.

با این وجود فرهنگ غنی اردبیل و وجود چهره های شاخص در این حوزه موجب می شود مدارس با وجود افت و خیز ها و اصطکاک های فکری به نشر علم پرداخته و بیش از یک قرن دوام آورد. تا جایی که امروز غنای تاریخی  حوزه آموزش اردبیل مثال زدنی بوده و قابلیت ارائه در موزه های فاخر را دارد.

مدرسه فیوضات از جمله مدارسی است که در طول سال هایی که اوج پذیرش و یا رد شیوه نوین آموزش در تقابل با هم بود به دست فردی که بر حسب تصادف اجدادش میرزا و مکتب دار بوده اند احداث می شود.

نمای درونی مدرسه

یادگار جست و خیز محصلان با استعداد

درست 92 سال قبل فردی به نام میرزا منصور فیوضات مدرسه ای را احداث کرد که در عمر کوتاه و 17 ساله خود داستان های بسیاری را در کلاس های درس خود انباشت. داستان هایی که گاهی تلخ و گاهی شیرین بود و امروز از زبان کسانی نقل می شود که پدرانشان محصلان این مدرسه بوده اند.

ساختمان این مدرسه البته امروز مورد شبهه قرار گرفته و برخی آن را مفایر با معماری مدارس قدیمی اردبیل و مسکونی می دانند، اما وجود سایبان که برای اماکن عمومی استفاده می شده، گزبندی غیر مسکونی اتاق ها، مجاورت با حمام و کاربری تو در توی ساختمان مدرسه از جمله دلایلی است که سعید فیوضات نوه موسس مدرسه در اثبات غیر مسکونی بودن آن طرح می کند.

به گفته فیوضات علاوه بر این وضعیت فعلی بنا نشان می دهد که در سال های 1301 تا 1318 کاربری ساختمان برای کلاس درس بوده است.

وی افزود: بعد از اینکه به دلایل مختلف مدرسه تعطیل می شود مدتی به کلانتری و مدتی نیز به عنوان آموزشگاه خیاطی مورد استفاده قرار می گیرد.

فیوضات تصریح کرد: از جمله خصوصیات بارز مدرسه فیوضات تاکید و توجه مدیر مدرسه به ورزش و تمرینات بدنی بوده و حتی محصلین مدرسه در محلی به نام "خیردا خرمن" (واقع در حواشی محله عالی قاپوی آن دوره در کوچه "دربندلی لر" که بعدا بعنوان رحیمی قاپانی شناخته شده) اقدام به تمرینات و مسابقات ورزش فوتبال می کردند.

میرزا محمدیوسف فیوضات

نکته مهم اینجا است که فکر احداث مدرسه توسط پدر میرزا منصور شکل گرفته و در نهایت در مدت زمانی کوتاهی برای مدیریت و توسعه، مدرسه به وی سپرده می شود.

ساخت مدرسه توسط مدرس قرآن

مرحوم میرزا محمد یوسف فیوضات پدر میرزا منصور فیوضات ساکن محله عباسیه اردبیل صاحب مکتبی در طبقه فوقانی مسجد منصوریه فعلی بوده و به تعلیم رسم الخط و قرآن طبق روال سنتی مکاتب آن دوره مشغول بوده است.

وی بر خلاف عقاید متعصب و خشک زمان خود در آموزش علوم حتی علوم جدید اهتمام داشته و در دهه اول قرن حاضر (سالهای پایانی 1200شمسی) با حمایت وزارت معارف و اوقاف اقدام به تاسیس مدرسه ای به نام مدرسه فیوضات در محله شهیدگاه می کند.

بعد از وی فرزندش میرزا منصور فیوضات در ادامه راه پدر اقدام به توسعه و بسط مدرسه فیوضات می کند. میرزا محمد به قلم ورسم الخط جمیل شهیر بوده و تعدادی نسخه خطی ازوی به یادگارمانده که از آن جمله تقریر شجره نامه خانواده جوادخانی (جواد خانلی) است.

همچنین آیاتی از قرآن به خط وی مکتوب شده و در داخل مسجد میرزا علی اکبر اردبیل بر روی دیوارهای مسجد نصب بوده است. تحریر کل قرآن که امروز چند صفحه از آن باقی مانده است موجب شد سال ها بعد شهروندان بسیاری در اردبیل وی را به لقب قرآن نویس بشناسند.

نمونه ای از قرآن دست نویس میرزا محمدیوسف

میرزا محمد باور به آموزش علمی خود را مدیون پدری بود که می توان گفت جزو اولین گروه مربیان تربیتی اردبیل محسوب می شود. فردی به نام میرزا صادق که به دلیل پایه گذاری مکتب خانه به میرزا صادق مکتبی شهره بود.

سیر تحول آموزشی اردبیل از مکتب خانه ها تا مدارس نوین

در سال های دور مکتب خانه ها تنها فرصت تحصیل به شمار می رفت که توسط مدرسانی همچون ملا و آخوند باجی ها اداره می شد. سطح آموزشی پایین و سنتی، استفاده از شیوه های تنبیه بدنی از قبیل چوب فلک و ترکه، مقاومت در برابر بآموزش علوم جدید، پایین بودن سواد و توان مدرس و... از مهمترین مشکلات آموزش مکتب خانه ای بود.

همین عوامل برخی از روشنفکران و درس خوانده های اردبیل را به فکر ایجاد مدارس نوین انداخت. مدارسی که به دلیل آموزش علوم نوین از جمله ریاضی، جغرافیا و علوم طبیعی به این نام خوانده می شد و در دهه های اولیه ایجاد خود با تاریخ متلاطمی در اردبیل مواجه است.

با وجود اینکه بزرگ خاندان فیوضات خود یکی از مکتب دارهای اردبیل بوده است، اما روند رجوع به شیوه های آموزشی نوین در این خانواده طی پنج نسل مشاهده می شود. تا جایی که میرزا صادق آموزه های خود را به پسرش میرزا محمد یوسف و وی نیز به میرزا منصور منتقل می کند. بطوریکه مکتب خانه قدیمی به مدرسه نوین با دانش آموزان ملبس به لباس یک دست و مربیان آموزش دیده تبدیل  می شود.

میرزا منصور

بعد از میراز منصور دو فرزند وی داود و علی اکبر نیز وارد جرگه آموزش و پرورش می شوند و بعدها نوه های میرزا منصور نیز رخت معلمی به تن می کنند.

در این میان تاثیر مدرسه فیوضات از جهت مبارزه با افکار متعصب مقابله با مدارس نوین حائز اهمیت است. به طوریکه آموزش علوم نو توسط معلمان خبره از جمله مرحوم حسن ساسر در این مدرسه صورت می گرفته و حتی برخی معلمان به صورت معلم سرخانه به آموزش دختران در منازل نیز اهتمام داشتند.

بعدها هزینه سنگین برپا نگه داشتن مدرسه و در عین حال مقابله دائم با ایده های متعصب موجب می شود تا میرزا منصور اعطای مدرسه را به لقایش بخشیده و از مدیر آموزشی به کارمند آمار تغییر حرفه دهد.

ثبت تاریخ معنوی مدرسه فیوضات

در این میان مصادف با موقعیت تاریخی که آموزش دختران در مدارس محلی از اعراب نداشته و توسط اغلب خانواده ها مورد پذیرش نبود، همسر میرزا منصور با تدریس معلمان سرخانه موفق به کسب مدرک ششم ابتدایی می شود.

مدرسه فیوضات

موضوعی که اهمیت مدرسه فیوضات در پذیرش نقش تربیتی را دو چندان کرده و سال ها بعد بهانه ای می شود برای ثبت معنوی این اثر. بعد از گردآوری تاریخ این مدرسه توسط نواده میرزا منصور ثبت معنوی انجام شده و مدارک مستند فعالیت علمی این مدرسه ساماندهی می شود.

در نامه ثبت معنوی این اثر به امضای معاونت میراث فرهنگی استان خطاب به سعید فیوضات آمده است "بدینوسیله 26 صفحه تحقیق انجام یافته در خصوص مدرسه فیوضات توسط جنابعالی به این اداره کل تحویل داده شد که در آرشیو مورد استفاده محققان و علاقمندان قرار گیرد."

بخشی از ساختمان مدرسه فیوضات همچنان رنگ و بوی حیات دارد. ساختمانی که یکی از موزه های زنده مواریث فرهنگی و تعلیمی این خطه است.

................................

گزارش: ونوس بهنود