گفتگوی مهر با علیرضا قزوه-۲؛

تفکرم به شمس تبریزی نزدیک است/ هیچ وقت بی‌تفاوت نخواهم بود

شناسهٔ خبر: 4083852 -
علیرضا قزوه می‌گوید بسیاری از رفتارهایش ناشی از تاسی و علاقه او به مکتب فکری و عملی شمس تبریزی است.

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگی: علیرضا قزوه شاعر و مدیر مرکز آفرینش‌های ادبی حوزه هنری، در بخش نخست از گفتگوی خود با خبرگزاری مهر که به بهانه انتشار رمانی از او با عنوان «برادر انگلستان» انجام شد، دیدگاه‌های خود را در زمینه داستان نویسی و ادبیات داستانی در ایران روایت کرد.

در بخش دوم از این گفتگو اما قزوه کمی هم به توضیح درباره حواشی‌ای پرداخته که در سال‌های گذشته پیرامون نام و فعالیت‌های او وجود داشته است.

او در این گفتگو از چرایی فعالیت سیاسی خود گفته و از اینکه تصمیم گرفته مدتی این فعالیت‌ها را کنار بگذارد و بیش از پیش به ادبیات بپردازد.

بخش دوم از این گفتگو را در ادامه می‌خوانیم:

* آقای قزوه رمان «برادر انگلستان» رمان رکی است و با خود و مخاطبش تعارف ندارد. حتی می‌شود گفت که این رمان بیشتر از شعرهای شما رک و صریح حرف زده و خیلی از اظهارنظرهای شما را در آن می‌شود ردیابی کرد. من کم می‌بینم شاعر و نویسنده‌ای که اینچنین مانند شما رک باشد و با صراحت حرف بزند. این رک گویی شما ریشه در چه چیز دارد؟

اتفاقا من در این رمان رک گویی نکرده‌ام. اما ما در عرفان اسلامی و ایرانی‌مان شخصیتی داریم که این رکی را در نهایت درجه خود اما همراه با رمز و راز دارد و البته این شخصیت بسیار شخصیت غریب و دوست داشتنی و پیچیده‌ای است. او شمس تبریزی است. در مقالات شمس می‌شود دید که زندگی او چه تفاوتی با دیگران داشته و عرفانش نیز.

او تابع شریعت است و از افراد طریقت بی‌ریشه خوشش نمی‌آید. عرفانش عرفان مبارزه است نه خمودگی و نشستن یک گوشه و تنها ذکر گفتن و حالش را بردن. عرفان او عرفان کار است. هم معلم قرآن است و هم کارگری می‌کند. دقیقا فعلگی. می‌فرماید مرا به فعلگی نمی‌بردند از بس پیکر نحیفی داشتم. همین شمس اگر مولانا را تکان می‌دهد بیشتر به خاطر شخصیت و منش و مرام زیستنش است تا کلامش. خیلی از ادیبان ما در همین روزگار درگیر این شخصیت هستند.

جامعه مجازی امروز شده شلوغی و هروله‌هایی که در روز عاشورا بلند بود و در نهایت امام حسین(ع) مجبور شد حضرت علی اصغر(ع) را بالای سر ببرد تا صدایش را به گوش مردم و نسل بعد برساند. فضای مجازی هیاهو است و نه هیچ چیز دیگری. من دو زار هم دیگر برایش اهمیت قائل نیستمدر همین زمانه ما مرحوم سید حسن حسینی به‌شدت شخصیتی نردیک به تفکر شمس داشت و تاوانش را هم داد. خود شمس می‌گوید با مردم زمانه باید به ریا زیست و کسی که منافق نباشد کار سختی در پیش دارد. مرحوم طاهره صفارزاده هم چنین تفکر و زیستی داشت. این دو در زندگی و شخصیت من تاثیر زیادی داشتند. هر دوی اینها تفکرشان تفکر مبارزه بود و زبانشان بسیار گزنده. من هم شدیدا عاشق شمس هستم و برایش شعر هم گفته‌ام. من خیلی سال است که با کتاب مقالات شمس زیسته‌ام. هنوز هم وقت دلتنگی به این کتاب رجوع می‌کنم و می‌خوانمش و مقالات شمس جزو کتاب‌های بالینی من است. البته شاگرد این دو شاعر مرحوم هم بوده‌ام.

* ادبیات در ایران مدعی زیاد دارد و خیلی از فعالان در آن با فکر و ساختار ذهنی شما همخوانی ندارند. خیلی‌ها وقتی فیلم اظهارات آقای میرشکاک در تایید و تکریم رمان شما را دیدند گفتند که این ترجیح دادن حاشیه بر متن اثری است که حرفی برای گفتن ندارد. اما شما هرگز از این اظهار نظرها نرنجیدید و ندیدم که واکنشی داشته باشید. من ندیدم که به خاطر این دست حاشیه‌ها هیچ‌وقت دست از اظهارنظرهایتان بکشید.

آقای میرشکاک هم دقیقا تفکر شمسی دارد و من این جنس آدم‌ها را دوست دارم. چون اهل ریا نیستند و از روی خوشامد این و آن حرف نمی زنند. اخیرا درباره رمان من حرف زد. من واقعا نمی‌دانستم می‌خواهد درباره رمان من چه چیزی بگوید؟ می‌خواهد به من سیلی بزند و یا صورتم را ببوسد. او کار قبلی من سفرنامه «قونیه در قطار» را که خیلی‌ها خواندند و پسندیدند را خواند و گفت فلانی کاش این را نمی‌نوشتی. این در شأن کار تو نیست. من از تعریف او برای رمانم دچار ذوق زدگی نشدم، اما می‌دانم که او اهل ریا نیست.

دنیای مجازی این روزها دارد عمقش را از دست می‌دهد. اظهارنظرهایی در آن مطرح می‌شود که غلط در غلط است. مثلا دیدم که اخیرا عکسی از دکتر عباس شیبانی در روز آخر حضورش در شورای شهر منتشر کرده‌اند و زیرش چیزهایی نوشته‌اند که دون شأن اوست. آخر شما کجا بودید که مبارزات و گذشته‌ها و گذشت‌ها و ساده زیستی او را ببینید؟ زندگی او من را در برهه‌ای یاد رضا اصفهانی می‌انداخت. من با اینها زندگی کرده‌ام. با همین مرحوم رضا اصفهانی که گالش پلاستیکی پا می‌کرد و معاون وزیر کشاورزی در اوایل انقلاب بود و ساده زیست تر از ایشان اصلا کسی را سراغ ندارم. من همراه ایشان به سفر حج رفته‌ام و می‌دانم که یک زاهد به معنی واقعی بود. فضای مجازی امروز، اینها را نمی‌شناسد.

جامعه مجازی ما امروز شده شلوغی و هروله‌هایی که در روز عاشورا هم بلند بود و در نهایت امام حسین(ع) به خاطر آن هیاهوها مجبور شد حضرت علی اصغر(ع) را بالای سر ببرد تا صدایش را به گوش مردم و نسل بعد برساند. فضای مجازی هیاهو است و نه هیچ چیز دیگری. من دو زار هم دیگر برایش اهمیت قائل نیستم. اگر بتوانم از همین حضور اندک فعلی هم صرف نظر می‌کنم. ماندنم در این فضا تا امروز هم فقط برای این بود که بچه‌هایی که در کشمیر و مصر و جاهای دیگر دنیا روی آثارم در حال نوشتن رساله دکتری هستند با من مرتبط باشند یا شعر بچه‌های هندوستان که برایم فرستاده می‌شود را بخوانم و به آنها مشورت بدهم.

بله این روزها من  یک رمان نوشته‌ام و چاپ کرده‌ام و آقای میرشکاک به عنوان یک شاعر و ادیب که دانش و سوادش بسیار بالاتر از خیلی از اساتید دانشگاهی امروز ماست، درباره آن حرفی زده است. او وقت گذاشته و رمان را خوانده است و اظهارنظرش بر مبنای خوانده‌هایش است. این کار ایشان خیلی قابل احترام است که کار را از اول تا آخر و در یک شب خوانده. چرا یک قصه‌نویس جوان و با تجربه ما فرصت این کار را ندارد و نمی‌خواهد برای اظهارنظرش وقت بگذارد؟ دنیای ما پر شده از اظهارنظرهای بدون تجربه و تحقیق. حرف زدن از روی حدس و گمان.  

* خود شما هم گاهی اظهارنظرهای جنجالی داشته‌اید، همه این اظهارنظرها مبتنی بر تجربه و مطالعه بوده است؟

بگذارید صریح بگویم من الان در حال فاصله گرفتن از سیاست هستم. شاید دو ماهی است که این کار را دارم تمرین می‌کنم که دیگر در موضوعات سیاسی چندان اظهارنظر نکنم. اگرچه واقعا من برای این اظهارنظرها وقت می‌گذاشتم. با این وجود فکر می‌کنم از ابتدا هم اشتباه کردم که به این وادی وارد شدم. چون سیاست آنقدر ورشکسته سیاسی دارد که خلاصه خودشان یک جوری خفت همدیگر را می‌گیرند. من کارهای بر زمین مانده زیادی دارم. الان دارم از این دوری لذت می‌برم.

آدمی که از عرفان شمس پیروی می‌کند هیچ چیزش قطعیت ندارد اما تلاشم را می‌کنم. آدمی که بی‌تفاوت نیست نمی‌تواند خودش را زندانی کند و البته من گفتم حیف وقت ما که در دعوی و بهتان سر شود اما هیچ وقت من نگفتم که آدم بی تفاوتی خواهم بودالبته خدمت‌تان عرض کردم که یک ادیب باید جامعه‌شناس خوبی هم باشد. از سیاست سر در بیاورد و تمام حکیمان ادب فارسی سیاست را به معنی کامل آن بلد بودند و می‌دانستند حالا ممکن است از آن استفاده نمی‌کردند. من بدون تحقیق و دانش وارد یک مساله نشده‌ام. مثلا در موضوع برجام، کلی وقت گذاشتم. از خوانش متن انگلیسی تا جلسات نقد آن پیش بزرگترین متخصصان این علم رفتم. خدا ذلیل کند کسانی را که آدم‌های غیرحکیم و غیرمتخصص را با لیست این و آن و با بودجه این جناح و آن جناح وارد سیاست می‌کنند و... مثل این که دارم دوباره توبه‌ام را می‌شکنم! ولشان کن. اجازه بده برویم سر همان خون دل خوردن و همان سراغ کار خودمان؛ یعنی ادبیات.

من به شما گفتم که تفکر من شمسی است. من چهار سال قبل از یک کاندیدا حمایت کردم. اما در سال‌های بعد از آن به کار او نقد هم کردم. من از او که آب و نان نمی‌خواستم. الان هم کار حکیمانه یعنی به دولت فعلی فرصتی دادن. باید به دولت فرصت داد. اگر می‌توانیم دستش را بگریم اگر نه کنار بمانیم و بگذاریم کار خودش را بکند و البته درست رصد کنیم. البته برای رصد کردن هم خدا را شکر آدم زیاد داریم و  الان حس می‌کنم که کار من دیگر این هم نیست. الان حس می‌کنم می‌توانم با شعرم و ادبیات تاثیر بیشتری داشته باشم.

* یعنی از این پس با علیرضا قزوه دیگری روبرو خواهیم بود؟

نمی‌دانم. آدمی که از عرفان شمس پیروی می‌کند هیچ چیزش قطعیت ندارد و نمی‌تواند بگوید از این به بعد فقط این خواهم بود. اما تلاش می‌کنم این گونه بمانم. ممکن است جامعه به شکلی پیش برود که برایم اتفاقی دیگر بیافتد. نمی‌دانم. آدمی که بی‌تفاوت نیست نمی‌تواند خودش را زندانی کند. و البته من گفتم حیف وقت ما که در دعوی و بهتان سر شود اما هیچ وقت من نگفتم که آدم بی تفاوتی خواهم بود.  

* رمان برادر انگلستان در همان دوره بحرانی که یاد کردید زاده شد؟

«برادر انگلستان» زاده و حاصل همان دوران بحران است. در دوره طوفان‌های ذهنی من. در طول دو سال نوشتنمش و ۲۴ بار بازنویسی کردمش. من دو سال تمام پنج‌شنبه‌ها و جمعه‌هایم را صرف رمانم کرد. درست است که دوستم ناصر فیض برای من شعری ساخته که «بیش از صد شغل دارد علیرضا قزوه» اما باور کنید من تنها یک شغل دارم و آن هم همین مسئولیتم در حوزه هنری است. از هشت صبح تا هشت، نه شب اینجایم. روزهای تعطیلم را هم صرف رمانم کردم. یادم هست برای اولین بار بخشی از رمان را برای محمد علی علومی خواندم. من داشتم رمان را می‌خواندم که دیدم چشم های علومی پر از اشک شده، من را به ادامه نوشتن خیلی تشویق کرد و خیلی خودمانی تجربیات و شیوه های نوشتن خودش را برایم بازگو کرد.

خودم واقفم که سال‌هاست درگیر شعر بوده‌ام نه رمان. اما در این دو سال برای نوشتن رمان وقتی گذاشتم و برایم مهم است که جامعه داستان نویس اثر من را بخواند و نقد کند. نمی‌گویم از من تعریف کنید، می‌گویم نقد کنید و جدی هم نقد کنیددر این رمان فضایی را نوشته بودم که برگرفته از یک نسخه خطی بود. نسخه‌ای خطی که درباره قمار و آدابش نوشته شده بود. در آن نسخه آمده بود که قمارباز باید پاک باشد و روبه قبله باشد و از این دست حرف‌ها. این را خواندم و برایم جالب بود و فضایی برایم شکل گرفت که در قهوه‌خانه‌ های قدیم می‌گذشت و در چنین فضایی وارد رمان شدم. اما این فصل بعدها به پیشنهاد محمد کاظم مزینانی از متن رمانم حذف شد. یادم هست همان بخش حذف شده را روزی برای آقای زنوزی جلالی هم خواندم، بسیار خوشش آمد بخصوص کار را بسیار متفاوت می دید و اصرار داشت که رمان را تمام کنم و بعد برای دوستان بخوانم. من هم همین کار را کردم.

* شخصیت اصلی رمان شما هم آدم عجیبی است. شکل‌گیری او هم حاصل تجربیات عینی شماست؟

اسماعیل یک فرد نابغه است که در مبارزات اول انقلاب هم چند روزی دستگیر می‌شود و در نهایت آزادش می‌کنند و می‌رود انگلستان. یک نابغه ریاضی است که وقتی بر می‌گردد یک فرد روانی است، بعدها در طی معالجاتش در ایران طبق مشاوره دکتر یادداشت‌هایی می‌نویسد که خاص است. من در ادبیات فارسی این چنین متنی ندیده‌ام. راستش را بخواهید این یادداشت‌ها را هم تحت تاثیر مقالات شمس نوشتم و البته چاشنی ادبیات تلگرافی و شیطنت‌های من هم با آن مخلوط شده است. این زبان زبانی تازه است.  شمس گفته باید حرف راست را از دیوانه شنید و در رمان من هم مهمترین تحلیل‌های سیاسی در زبان اسماعیل خود را نشان می دهد. من مدعی اختراع این زبان نیستم بلکه می‌گویم جای دیگری این را ندیده‌ام.

بگذارید برایتان بگویم که بر خلاف باور خیلی‌ها از قضا من رمان زیاد خوانده‌ام اما تکه تکه. تقریبا خیلی از رمان ها من را نگرفته است. همین دیشب دو سه تا رمان ورق می‌زدم. من را نگرفت. کشش لازم را نداشت. طرف نویسنده معروفی بود اما من را جذب نکرد. من در خوانش رمان سختگیرم و این را در نوشتن رمانم اعمال کردم.

* پس از انتشار رمان تان از موج‌هایی که آن را نقد کند نمی‌هراسید؟

به قول اخوان ما گر ز سر بریده می‌ترسیدیم... در محفل عاشقان نمی‌رقصیدیم. نمی‌دانم. منتظرم تا نقدها بر رمانم را بخوانم. مثلا آقای محمد کاظم مزینانی رمانم را خوب خوانده و به من کمک زیادی در بهتر شدنش داده. من هم تقریبا بیش از پنجاه صفحه و حدود دو سه فصل از کتاب را به پیشنهاد ایشان حذف کردم. او معتقد بود کار خوب در آمده است.

دوستان دیگری هم بودند که کتاب را تورقی کرده بودند و از نثرش راضی بودند مثل آقای حبیب احمد زاده و محسن مومنی و داوود امیریان. من خودم واقفم که سال‌هاست درگیر شعر بوده‌ام نه رمان. اما در این دو سال برای نوشتن رمان وقتی گذاشتم و برایم مهم است که جامعه داستان نویس اثر من را بخواند و نقد کند. نمی‌گویم از من تعریف کنید، می‌گویم نقد کنید و جدی هم نقد کنید. من باید از تجربه های آدم های دلسوز و نکته دان بهره ببرم.  

* شنیده‌ام که در حال نوشتن رمان تازه‌ای هم هستید؟

بله. کاری نیمه نوشته دارم که بیش از زبان نوشتار ایده‌ و محتوای جالبش مرا به نوشتن امیدوار می‌کند. بر این باروم که ادبیات گذشته ایران آنقدر محتوا دارد که می‌شود نویسندگان جوان را به سویش خواند و از آنها خواست تا از آن الهام بگیرند به اعتقاد من شخصیت بزرگی چون ساراماگو در رمان کوری تحت تاثیر تفکر عین القضات ماست.

من همین چند سال پیش که ایشان زنده بود در استانبول با ایشان ملاقات کردم و در روزی شلوغ که مردم ترکیه برای خرید کتابش صف بسته بودند فرصت پیدا کردم که ایشان را ببینم. مهمان ادیبان استانبول بودم در یک شب شعر جهانی و ایشان هم حضور داشتند. من می گویم به جای آنکه به سمت باور و اندیشه غربی متمایل شویم یک سری به داشته‌های خودمان بزنیم. رمان برادر انگلستان گشت و گذاری در خاطرات کودکی من است و در چمدان‌های قدیمی پدرانم تا هفت نسل قبل از من. ایده من در واقع پالایش ذهن است برای اینکه ذهن‌ها به سمت اتفاقات درست برود حالا چه از غرب الهام بگیرد چه از شرق. منتهی در فضای داخلی ما فضاهای کار نکرده مانند تذکره نویسی، ادبیات بازیافته و... داریم که کسی سراغ آن‌ها نرفته و باید رویش کار شود. میراث گذشته ادبی ما فقط کتاب چاپی نیست. کلی کتاب چاپ سنگی و خطی داریم که باید برایش فکری کرد و کشف شان کرد.

ارسال نظر

  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
9 + 5 =