خبرگزاری مهر، گروه استانها- کوروش دیباج: سینما در اصفهان، به ویژه در منطقه چهارباغ عباسی، نه تنها پدیدهای فرهنگی و تفریحی بود، بلکه نمادی از تغییرات عمیق اجتماعی، اقتصادی و شهری در دوران بعد از قاجار شناخته میشود. از دهه ۱۳۳۰ تا ۱۳۵۰، چهارباغ به کانونی اصلی برای استقرار سینماها تبدیل شد، جایی که نزدیک به ۱۲ سینما فعالیت میکردند و به عنوان مراکز اجتماعی، فرهنگی و تجاری اهمیت داشتند. این سینماها، با حضور جامعه شهری و به ویژه کارگران، نوجوانان و طبقات متوسط، فضایی برای تعامل اجتماعی، تبادل ایدئولوژی و تقویت هویت مدرن فراهم کردند. سینماهایی مانند مایاک، سپاهان، ایران نو و مولنروژ، نه تنها فضای نمایش فیلم بودند، بلکه مکانهایی برای ایجاد گفتمانهای جدید و نمایش چالشهای اجتماعی و سیاسی بودند.
بررسی تاریخ سینمای اصفهان در چهارباغ عباسی، گویای تحولات گستردهای در ساختار اجتماعی و فضای شهری است. از مکانی صفوی برای تفریح خواص، چهارباغ به مرکزی مدرن تبدیل شد که سینماها در آن نمادی از مدرنیته، جهانی شدن و تغییرات اقتصادی بودند. امروزه، این سینماها در حال تبدیل شدن به فضاهای تجاری یا فرهنگی جدید هستند، اما بقایای آنها هنوز به عنوان گواهی بر گذشتهای سرشار از تلاش، شکوفایی و تغییر، در شهر حضور دارند.
گزارش فوق با ارائه تحلیلی جامع از تاریخ سینمای خیابان چهارباغ اصفهان و نقش محوری آن در شکلدهی به تحولات اجتماعی و شهری شهر، از دهه ۱۳۳۰ تا پیروزی انقلاب اسلامی ایران میپردازد. اهمیت پرداختن به این موضوع نه تنها در ثبت و مستندسازی میراث فرهنگی از دست رفتهای است که در قالب سالنهای سینما و خاطرات مالکان خصوصی آنها متبلور بود، بلکه در درک چگونگی تبدیل شدن یک محور تاریخی به کانون اصلی مدرنیزاسیون شهری و ظهور طبقات جدید اجتماعی نهفته است.
پنجرهای رو به جهان مدرن؛ سینماهای چهارباغ اصفهان
سید مهدی سجادزاده، پژوهشگر تاریخ شفاهی سینمای اصفهان، در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: تا دهه ۱۳۴۰ حدود ۱۲ سینما در منطقه چهارباغ عباسی وجود داشته که بخشی از آنها به دلیل تغییر مالکیت یا فعالیتهای دیگر از میان رفتهاند.
وی تأکید کرد: در گذشته، سینماداری به طور گسترده به عنوان یک فعالیت خصوصی شناخته میشد و مالکان این مراکز اغلب وضعیت مالی خوبی داشتند.
این پژوهشگر تاریخ شفاهی سینمای اصفهان از مالکانی مانند آقای معزی، صاحب سینما مایاک، و علی ارحامصدری، مالک سینما سپاهان، نام برد و گفت که این افراد ضمن فعالیتهای دیگر، به تأسیس و ادامه فعالیت سینماها میپرداختند.
وی دوره طلایی سینمای اصفهان را در دهههای ۴۰ و ۵۰ خورشیدی دانست و افزود: در آن زمان، سالنهای بزرگ سینماها پر از تماشاگران بودند، چرا که در آن دوره محدودیتی در اکران فیلمهای خارجی وجود نداشت و فیلمهای هندی و بالیوود محبوبیت زیادی داشتند.
سجادزاده در خصوص سینماهای تابستانه و زمستانه توضیح داد: در دوران پهلوی، سینماهای روباز ساخته میشد و امروزه این نوع سینماها از بین رفتهاند.
وی اشاره کرد: سینما تهران در ابتدا در جوار پلار واقع بود و اکنون هیچ اثری از آن باقی نمانده است. سینما مایاک ۱ در نزدیکی شهرداری فعلی قرار داشت و به عنوان سینمای تابستانه عمل میکرد، در حالی که مایاک ۲ زمستانی بود.
این پژوهشگر تاریخ شفاهی سینمای اصفهان در مورد سینما ایران نو یا تاج که در محل پاساژ هجرت امروزی واقع بود، گفت: این سینما در سال ۱۳۱۰ تأسیس شد و توسط برادران کازرونی ساخته شد. در آن، پردهای میان قسمت زنانه و مردانه وجود داشت. اما این سینما عمر کوتاهی داشت و پس از ۵ تا ۶ سال به پاساژ تبدیل شد. امروزه این مکان به دلیل فروش اقلام قدیمی عکاسی و فیلمبرداری، به جاذبهای جذاب در چهارباغ تبدیل شده است.
وی اشاره کرد: سینما مولنروژ در محل تئاتر سپاهان ساخته شده و توسط علی ارحامصدری در سال ۱۳۴۵ افتتاح شد. بقایای این سینما هنوز در دسترس است و سر آن قابل تشخیص است. در اواخر دوره شهرداری سقاییاننژاد، پیشنهادی برای احیای آن به عنوان تئاتر شهر ارائه شد، اما به دلیل مشکلات مالکیتی، این اقدام انجام نشد.
سجادزاده توضیح داد: در اواخر دهه ۵۰، برای جلوگیری از آتشسوزی سینماها، جلوی درب آنها با تیغه میکشیدند و سینما مولنروژ نیز از این قاعده مستثنی نبود.
وی افزود: بسیاری از مالکان ثروتمند سینماها در اوایل انقلاب از کشور خارج شدند و املاک آنها به دلیل وراثت و مشکلات مالکیت، متروک ماند. اما سینماهایی که متعلق به بنیاد مستضعفان بودند، از دهه ۶۰ شروع به فعالیت کردند.
این پژوهشگر تاریخ شفاهی سینمای اصفهان در مورد نامهای سینماها، گفت: سینما سپاهان تنها سینما است که هرگز نامش تغییر نکرده و سینما ساحل در دورهای کوتاه به نام آفریقا شناخته شد و سپس به نام اصلی بازگشت. سینما حافظ در محل سینمای قدیمی و تابستانه سعدی ساخته شد و پس از سالن سینما تئاتر حافظ، نام آن به فلسطین تغییر یافت. این سینما از معدود مواردی است که حتی پس از بازسازی، یک سالن دارد و بقایای سینمای سعدی همچنان در انتهای کوچه سعدی دیده میشود.
وی در مورد سینما آسیا گفت: این سینما در محل کوچه فتحیه (داخل پارک شهید رجایی امروزی) قرار داشت و اکنون هیچ اثری از آن باقی نمانده است. سینما ایران نیز در سال ۱۳۲۷ توسط آقای معزی، صاحب مایاک، تأسیس شد و ظرفیت ۹۰۰ نفر داشت. احتمالاً بقایایی از آن در نزدیکی متجمع تجاری هشت بهشت باقی مانده است.
چهارباغ اصفهان؛ از باغهای صفوی تا کانون تپنده مدرنیته
نفیسه باقری، نویسنده و پژوهشگر برجسته تاریخ سینما، در گفتوگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه تاریخ خیابان چهارباغ اصفهان، بدون بررسی سرگذشت سینماهای آن قابل روایت نیست، اظهار کرد: چهارباغ که در دوران صفویه صرفاً محلی برای تفریح خواص بود، با گذشت زمان و تحولات شهری، به کانون اصلی ورود مظاهر تمدنی مدرن، از جمله سینما، تبدیل شد.
وی با استناد به مشاهدات پیتر دلاواله، سفرنامهنویس دوران صفوی، افزود: پیشبینی او مبنی بر تبدیل شدن چهارباغ به بافت مرکزی شهر، در دوره پهلوی به حقیقت پیوست.
این پژوهشگر معتقد است: رکود نسبی چهارباغ در دوره قاجار، بستری فراهم کرد تا رژیم پهلوی، بهویژه پهلوی اول، از این مسیر برای استقرار نمادهای تمدنی جدید استفاده کند. نقشههای اولیه (مانند نقشه ۱۳۰۲) نشان میدهد که سینما تنها ساختاری بود که میتوانست رونق را به این خیابان بازگرداند.
وی گفت: نقطه آغاز سینما در این محور، نزدیک دروازه دولت بود و توسعه سینمایی به موازات گسترش شهر، تا جوار زایندهرود و آخرین سینمای ساخته شده در این دوره یعنی سینما شهرفرنگ (قدس کنونی) ادامه یافت؛ این سیر توسعه، خود آینهای از تحولات شهر اصفهان است.
از محتوای آموزشی تا رقابت متفقین
باقری با بیان اینکه در سالهای آغازین، سینماهای اصفهان بیشتر میزبان فیلمهای خبری، آموزشی و تبلیغاتی بودند تا فیلمهای داستانی اضافه کرد: در دوره اشغال کشور توسط متفقین (۱۳۲۰ تا ۱۳۲۷) فضایی خاص برای سینما ایجاد شد و از طرفی رقابت کنسولگریهای شوروی و انگلیس برای نمایش فیلمهای خود، به گونهای که سینما مایاک فیلمهای شوروی و سینما ایران فیلمهای بریتانیایی را روی پرده میبرد. این دوره پس از سال ۱۳۲۷ و با تسلط فیلمهای آمریکایی پایان یافت.
وی تأکید کرد: با توجه به کارخانهمحور بودن اصفهان در آن دوران، عمدهترین قشر سینمارو، کارگران کارخانهها بودند. نوجوانان در رده دوم و بانوان در جایگاه سوم قرار داشتند که حضورشان با افزایش تعداد سینماها، پررنگتر شد.
وی گفت: احداث سینماها موجب شکلگیری مشاغل خُردی شد؛ از فروشندگان موسیقی و پوستر گرفته تا کافهچیهای سینما. نقطه اوج این مسیر، سینما شهرفرنگ بود که در خیابان پهلوی (مطهری امروز) قرار داشت و اهمیت آن به حدی بود که توسط استاندار افتتاح و با عنوان سینمای چهار ستاره شناخته میشد و گرانترین بلیتها را داشت. متأسفانه، سرنوشت بسیاری از سینماهای چهارباغ، از جمله شهرفرنگ، در سال ۵۷ با آتشسوزی رقم خورد.
پایان یک دوره در آتش و شکوفایی مشاغل جانبی
فرزاد نوابخش، دکترای جامعهشناسی فرهنگی و مدرس دانشگاه در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در دهههای ۳۰ تا ۵۰ شمسی، تمرکز سینماهای چهارباغ اصفهان به عنوان یک پدیده جامعهشناختی، نشاندهنده تحولات عمیق در ساختار اجتماعی و فضای شهری اصفهان بود.
وی افزود:این منطقه، به دلیل موقعیت مرکزی و تراکم جمعیتی، به مکانی جذاب برای احداث سینماها تبدیل شد. در این دوره، سینماها به عنوان نمادی از مدرنیته و تغییرات فرهنگی عمل کردند و در بین جامعه شهری، به ویژه طبقات متوسط و بالا، محبوبیت زیادی یافتند. این فضاهای تفریحی، نه تنها مکان نمایش فیلم بودند، بلکه مکانهایی برای تعامل اجتماعی، ایجاد هویتهای جدید و تبادل ایدئولوژیهای مدرن شدند.
این جامعهشناس گفت: با توجه به تغییرات اجتماعی و اقتصادی در این دوره، سینماهای چهارباغ به فضایی تبدیل شدند که جامعه شهری را در معرض تأثیرات جهانی و مدرن قرار میداد. حضور سینماها در این منطقه، نشاندهنده تغییر در رفتارهای اجتماعی و تغییر در مکانهای تفریحی بود.
نوابخش افزود: در این دوره، سینماها نه تنها مکانی برای تفریح بودند، بلکه مکانهایی برای نمایش و تقویت گفتمانهای اجتماعی و فرهنگی مدرن شدند. این فضاهای چندگانه، فرصتی برای ایجاد تعامل بین گروههای مختلف اجتماعی، از جمله طبقات متوسط، بالا و نیز جوانان، فراهم میکردند.
وی ادامه داد: تمرکز سینماها در چهارباغ، نتیجه تغییرات اقتصادی و اجتماعی در منطقه بود. با افزایش جمعیت، تغییر سبک زندگی و تقویت صنعت تفریح، این منطقه به مکانی جذاب برای سرمایهگذاری در فعالیتهای فرهنگی تبدیل شد. این امر نه تنها نشاندهنده تغییر در کاربری فضاهای شهری است، بلکه نشاندهنده تأثیر صنعت سینما بر شکلگیری هویت شهری و ایجاد فضاهای مشترک در جامعه است.
این جامعهشناس تاکید کرد:در نهایت، سینماهای چهارباغ در این دوره نمادی از تغییرات اجتماعی، فرهنگی و شهری در اصفهان هستند که از نظر جامعهشناسی میتوانند به عنوان مکانهایی برای مطالعه روابط اجتماعی و تحولات شهری مورد بررسی قرار گیرند.
تاریخ سینماهای اصفهان کلید فهم پیوستگی یا گسستگی هویت شهری در مواجهه با تحولات ایران معاصر
بررسی این دوره، که به عنوان دوره طلایی سینمای اصفهان از سوی پژوهشگران شناخته میشود، به ما امکان میدهد تا تأثیر مستقیم فناوریهای جدید نمایش بصری بر تغییر الگوهای مصرف فرهنگی، تعاملات اجتماعی جوانان و بازتاب تصویر شهر در بستر سینمای ملی و بینالمللی را واکاوی کنیم. از این رو، تاریخ شفاهی و اسناد باقیمانده از این سینماها، کلید فهم پیوستگی یا گسستگی هویت شهری اصفهان در مواجهه با تحولات تمدنی و سیاسی ایران معاصر است.
نظر شما