احمد بایبوردی، در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح نتایج بررسی و پردازش تصاویر ماهوارهای از منطقه اظهار کرد: ارزیابی انجامشده بر روی رودخانههای اصلی منتهی به دریاچه ارومیه، در دو بازه زمانی پیش از رهاسازی آب سدها و پس از آن، نشان میدهد بخشی از روانابها و جریانهای سیلابی اخیر، بهویژه در برخی مقاطع پاییندست، بهصورت کامل و متمرکز در بستر اصلی رودخانهها هدایت نشدهاند.
وی افزود: این بررسیها روی رودخانههای زرینهرود (جیغاتیچای)، سیمینهرود (تاتائوچای)، مهابادچای و گدارچای انجام شده و نتایج آن نشان میدهد در برخی نقاط، به دلیل آماده نبودن کامل مسیر رودخانهها، ضعف در لایروبی، انسدادهای موضعی، رسوبگذاری، کاهش ظرفیت عبور جریان و خروج آب از بستر اصلی، بخشی از آب در اراضی اطراف پخش شده و در نتیجه، انتقال مؤثر و کامل روانابها به دریاچه ارومیه با محدودیت مواجه شده است.
زرینهرود؛ پخش گسترده آب در پاییندست فسندوز، اما با اتصال نهایی به دریاچه
بایبوردی با اشاره به وضعیت زرینهرود گفت: مقایسه تصاویر ماهوارهای مربوط به پیش از رهاسازی آب سد بوکان با تصاویر پس از آن نشان میدهد سیلاب ناشی از این رهاسازی، در پاییندست روستای فسندوز از مسیر اصلی رودخانه خارج شده و در بخشهای شرقی رودخانه، در اراضی و مراتع اطراف گسترش یافته است.
وی ادامه داد: برآوردهای انجامشده از روی تصاویر ماهوارهای نشان میدهد وسعت پهنه آب پخششده در این محدوده حدود ۲۰۰ کیلومتر مربع، معادل ۲۰ هزار هکتار است. این ارقام از نظر تبدیل واحد نیز با یکدیگر منطبق هستند، زیرا هر یک کیلومتر مربع معادل ۱۰۰ هکتار است.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجانشرقی تصریح کرد: البته بررسی دقیقتر توالی تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که این آب پخششده در نهایت به پیکره اصلی دریاچه ارومیه وارد شده است. بنابراین در مورد زرینهرود، مسئله اصلی قطع کامل مسیر انتقال نیست، بلکه پخششدگی وسیع جریان و کاهش تمرکز آن در بستر رودخانه است؛ موضوعی که میتواند موجب افزایش زمان رسیدن آب، افزایش تبخیر و کاهش بازده انتقال شود.
وی گفت: شکل مربوط به تصاویر قبل و بعد از رهاسازی آب سد بوکان نیز بهوضوح نشان میدهد که در تصویر پس از رهاسازی، محدودهای وسیع از آبگرفتگی در شرق مسیر اصلی زرینهرود دیده میشود و جریان آب فقط در بستر طبیعی رودخانه حرکت نکرده، بلکه در دشت اطراف نیز گسترش یافته است. این موضوع بیانگر آن است که در این مقطع، ظرفیت عبور منظم و متمرکز جریان در بستر اصلی کافی نبوده و ضرورت ساماندهی مسیر انتقال آب کاملاً محسوس است.
سیمینهرود؛ نمونه روشن تجمع آب خارج از مسیر مؤثر ورود به دریاچه
بایبوردی درباره سیمینهرود (تاتائوچای) نیز اظهار کرد: بررسی تصاویر ماهوارهای نشان میدهد بخشی از جریان این رودخانه، پیش از ورود به کانال انتقال آب به دریاچه ارومیه، از مسیر اصلی منحرف شده و در اراضی پاییندست روستای بفروان تجمع یافته است.
وی افزود: بر اساس برآوردهای انجامشده، وسعت آب تجمعیافته در این منطقه حدود ۸۰ کیلومتر مربع، معادل ۸ هزار هکتار است که این دو عدد نیز از نظر تبدیل واحد کاملاً سازگار هستند.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجانشرقی ادامه داد: نکته بسیار مهم در مورد سیمینهرود این است که شواهد تصویری موجود نشان میدهد این آب تجمعیافته، در بازه زمانی مورد بررسی، مسیر مؤثر و آشکاری برای ورود به دریاچه ارومیه نداشته است. به همین دلیل، برخلاف زرینهرود که آب پخششده در نهایت به دریاچه متصل شده، در سیمینهرود بخشی از جریان عملاً در پهنههای پاییندست متوقف یا پخش شده و دستکم در بازه بررسیشده، به انتقال مستقیم به دریاچه منجر نشده است.
وی با تأکید بر اینکه سیمینهرود فاقد سد است، خاطرنشان کرد: بنابراین این وضعیت را نباید به رهاسازی مخزن سد نسبت داد. منشأ این آب میتواند رواناب ناشی از بارش، افزایش دبی فصلی یا طغیان موضعی رودخانه باشد، اما در هر صورت، آنچه در تصاویر دیده میشود این است که بخشی از جریان، بهجای ورود مؤثر به مسیر انتقال دریاچه، در اراضی پاییندست تجمع یافته است.
بایبوردی گفت: شکل مربوط به سیمینهرود بهروشنی محل انحراف آب و محل تجمع آن را نشان میدهد. در این تصویر، مسیر اصلی رودخانه مشخص است، اما بخش قابلتوجهی از آب از مسیر طبیعی خارج شده و در یک پهنه نسبتاً وسیع جمع شده است. این یکی از شواهد مهمی است که نشان میدهد همه بارشها و روانابهای تولیدشده در حوضه آبریز، الزاماً بهصورت کامل و مؤثر به دریاچه ارومیه نمیرسند.
مهابادچای؛ انحراف محدودتر اما قابل توجه
وی در ادامه با اشاره به وضعیت مهابادچای گفت: بررسی تصاویر ماهوارهای قبل و بعد از رهاسازی آب از سد مهاباد نیز نشاندهنده آن است که در این رودخانه، انحراف جریان آب از مسیر اصلی مشاهده میشود؛ هرچند شدت و وسعت این پدیده در مقایسه با سیمینهرود کمتر است.
بایبوردی تصریح کرد: در مورد مهابادچای در این بررسی عدد دقیق و مستند مستقلی از وسعت پهنه آبگرفتگی یا محدوده انحراف ارائه نشده است؛ بنابراین از نظر فنی و حرفهای، بهتر است از اعلام ارقام فاقد اندازهگیری مستقیم خودداری شود. آنچه با اتکا به تصاویر میتوان با اطمینان گفت، این است که انحراف جریان دیده میشود، اما دامنه آن نسبت به سیمینهرود کمتر به نظر میرسد.
گدارچای؛ نبود انحراف قابل توجه در بازه بررسیشده
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجانشرقی درباره گدارچای نیز گفت: در بازه زمانی مورد بررسی، هیچگونه انحراف قابلتوجه جریان آب از مسیر اصلی رودخانه در تصاویر ماهوارهای مشاهده نشده است.
وی افزود: این موضوع میتواند نشاندهنده وضعیت مناسبتر مسیر جریان در این رودخانه نسبت به برخی شاخههای دیگر باشد، با این حال نبود انحراف در یک بازه زمانی مشخص به معنای بینیازی از پایش و لایروبی نیست و همه رودخانههای ورودی به دریاچه باید بهصورت مستمر رصد شوند تا در زمان بارشهای شدید یا رهاسازی آب، مسیر انتقال جریان دچار انسداد، پخششدگی یا انحراف نشود.
مسئله احیای دریاچه فقط کمبود بارش یا رهاسازی آب نیست
بایبوردی با بیان اینکه یکی از چالشهای مهم احیای دریاچه ارومیه، صرفاً کمبود بارش یا کمبود رهاسازی آب نیست، گفت: نرسیدن کامل روانابها و سیلابها به پیکره دریاچه نیز یک مسئله جدی است. تصاویر ماهوارهای بهخوبی نشان میدهد که در برخی نقاط، بهویژه در سیمینهرود، بخشی از جریانهای حاصل از بارش و رواناب به دلیل آماده نبودن مسیر، نبود لایروبی کامل، کاهش ظرفیت بستر رودخانه و ضعف در هدایت جریان، در دشتها پخش یا تجمع یافته و مسیر مؤثری برای ورود به دریاچه پیدا نکردهاند.
وی افزود: در زرینهرود اگرچه آب پخششده نهایتاً به دریاچه رسیده، اما همین پخششدگی وسیع نیز زنگ خطری جدی است؛ زیرا اگر لایروبی، بازگشایی مسیر، اصلاح بستر و هدایت جریان بهموقع انجام نشود، بخشی از آب میتواند در دشتها ماندگار شود، تبخیر گردد یا در اراضی پاییندست از دسترس دریاچه خارج شود.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجانشرقی با تأکید بر لزوم دقت در برداشت از اعداد و ارقام مطرحشده گفت: اعداد ۲۰۰ و ۸۰ کیلومتر مربع، بیانگر وسعت پهنه آبگرفتگی یا آب پخششده ، نه حجم آب هستند. بنابراین از این اعداد نمیتوان بدون اطلاعات عمق آب، توپوگرافی منطقه و دادههای هیدرومتری، حجم دقیق آب را محاسبه کرد.
وی ادامه داد: همچنین پهنه آبگرفتگی لزوماً به معنای هدررفت کامل آب نیست؛ همانطور که در زرینهرود مشاهده شد، آب پخششده ممکن است با تأخیر به دریاچه برسد. از سوی دیگر، نبود مسیر مؤثر در تصاویر ماهوارهای نیز به معنای عدم انتقال مطلق در همه زمانها نیست، بلکه این نتیجه صرفاً به بازه زمانی مورد بررسی و شواهد تصویری موجود مربوط میشود.
بایبوردی تصریح کرد: برای نتیجهگیری قطعی مدیریتی، تصاویر ماهوارهای باید با بازدید میدانی، دادههای دبی، مقاطع عرضی رودخانه و مدلسازی هیدرولیکی تکمیل شوند تا بتوان درباره میزان واقعی اتلاف، تأخیر در انتقال یا ظرفیت بهسازی مسیرها با اطمینان بیشتر اظهارنظر کرد.
پیشنهادهای فنی برای افزایش بازده انتقال آب به دریاچه
وی با اشاره به الزامات مدیریتی و فنی این موضوع گفت: اگر هدف، افزایش بازده واقعی انتقال آب به دریاچه ارومیه باشد، باید همزمان با مدیریت سدها و رهاسازی حقابه، مجموعهای از اقدامات میدانی با فوریت در دستور کار قرار گیرد.
بایبوردی افزود: لایروبی کامل رودخانههای منتهی به دریاچه، بهویژه در سیمینهرود و بخشهای متصل به کانال انتقال آب، بازگشایی مسیرهای مسدودشده و حذف موانع طبیعی یا انسانی، پایش مستمر ماهوارهای پس از هر بارش مؤثر یا رهاسازی آب، تلفیق دادههای ماهوارهای با بازدید میدانی و دادههای هیدرومتری و همچنین اصلاح نقاط بحرانی که در تصاویر بهعنوان محل انحراف یا تجمع آب مشخص شدهاند باید بهصورت جدی دنبال شود.
وی گفت: همچنین پیشبینی مسیرهای هدایت اضطراری جریان در شرایط سیلابی میتواند از پخش گسترده آب در دشتها و ماندابی شدن روانابها در اراضی پاییندست جلوگیری کند.
رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی آذربایجانشرقی در پایان اظهار کرد: در شرایط شکننده فعلی دریاچه ارومیه، حتی از دست رفتن بخشی از سیلابها یا کاهش بازده انتقال روانابها نیز میتواند بر روند احیا اثر مستقیم بگذارد. بر همین اساس، این موضوع باید بهعنوان یک مطالبه فنی، مدیریتی و فوری در دستور کار دستگاههای مسئول قرار گیرد؛ چرا که در حوضه آبریز دریاچه ارومیه، تنها تولید آب کافی نیست، بلکه رساندن مؤثر و کامل آن به پیکره دریاچه نیز به همان اندازه اهمیت دارد.
نظر شما